علم اطلاعات و دانش شناسی

کتابداری - انجمن کتابداران - آموزش کتابداری - اخبار فرهنگی و کتابداری


 

  در جامعه اطلاعاتی و عصر اطلاعات، سواد اطلاعاتی به عنوان عنصر کلیدی برای توسعه توانمندیهای عمومی شهروندان است  لذا دستیابی و نیل به سواد اطلاعاتی امری ضروری و حیاتی است و باید آموزش لازم به شهروندان داده شود تا  نیاز آنها در دستیابی به منابع موثق و معتبر و کارآمد پاسخ داده شود و به یادگیرندگان مستقل تبدیل گردند.

سواد اطلاعاتی به عنوان یکی از مهمترین پیش­نیازهای گام نهادن در ورای عصر اطلاعات مطرح است. سواد اطلاعاتی به عنوان یک نیاز و ضرورت در عصر اطلاعات افراد را به توانمندی­های تشخیص نیاز به اطلاعات، تعیین نیازمندیهای اطلاعاتی، ارزیابی و استفادة مؤثر و مسئولانه از اطلاعات تجهیز می­کند(بروس،1385). فرد با سواد اطلاعاتی از مهارتهای انتقادی و تحلیل برای فرمول­بندی پرسش­های پژوهش و ارزیابی نتایج برخوردار است و برای دستیابی به نیازهای خود، مهارتهای جستجو و دسترسی به طیف متنوعی از انواع اطلاعات را دارا است. برای گسترش این توانمندی­ها و دستیابی به جامعه­ای باسواد اطلاعاتی، کتابداران، متخصصین فن­آوری و برخی سیاستمداران، نیاز به تدریس و آموزش سواد اطلاعاتی و استانداردهای اطلاعاتی را مطرح و بر ضرورت مهیا نمودن افراد برای یادگیری تمام عمر تأکید کرده­اند. بنابراین، داشتن سواد اطلاعاتی ضرورتی غیرقابل اجتناب و حیاتی است(مسرت، 1388).

سواد اطلاعاتی ابزار ارتباط با دنیا در عصر حاضر است. در مقایسه با سواد خواندن و نوشتن، یعنی توانایی فهم پیام مکتوب و انتقال پیام به صورت مکتوب، سواد اطلاعاتی یعنی توانایی دسترسی و استفاده از اطلاعات به هر شکل و در هر قالب (اعم از چاپی یا الکترونیکی).

از دیدگاه انجمن کتابداران آمریکا، سواد اطلاعاتی تنها مختص یک قشر خاص نیست بلکه همه رشته­ها و نظامهای آموزشی در هر سطحی به آن نیاز دارند. همچنین، کسب سواد اطلاعاتی به زمان خاصی محدود نمی­شود، بلکه همیشگی است و به همین دلیل مبنای یادگیری مادام العمر به شمار می­آید(پریرخ، 1386).

 از آنجا که کاربران کتابخانه عمومی گروههای سنی، قومیت­ها، رفتارهای اطلاع­یابی، قابلیت­های فن­آوری و به­طور وسیع مهارتهای متنوع پژوهشی دارند، برای کتابداران این کتابخانه­ها چالش ایجاد می­کند. با درک بیشتر این مخاطبان، کتابداران می­توانند با برنامه­های پایدار آموزشی که نیازهای حال و آیندة تک­تک افراد را پاسخگوست، آنها را به فراگیران مادام العمر تبدیل کنند( آموزش کتابخانه­ای و سواد اطلاعاتی، 1382).

 

تعاریف سواد اطلاعاتی

سواد اطلاعاتی مفهومی است که در نتیجة تحولات و تغییرات سریع در فناوری‌های اطلاعاتی پیدا شده است. به مهارت‌هایی که فرد به ‌منظور ادامة حیات در جامعة اطلاعاتی به آنها نیازمند است، سواد اطلاعاتی گفته می‌شود.

سواد اطلاعاتی به مجموعه توانمندی‌هایی اطلاق می‌شود که "افراد به کمک آن می‌توانند تشخیص دهند که چه موقع به اطلاعات نیاز دارند و به جایابی، ارزیابی، و استفادة مؤثر از اطلاعات مورد نیاز مبادرت ورزند" (ALA, 2002).

سواد اطلاعاتی شامل شناخت نیازهای اطلاعاتی خود، مهارت تشخیص، مکان­یابی، سازماندهی، ارزیابی، و استفاده مؤثر از اطلاعات است که فرد برای حل مسائل و مشکلاتش مورد استفاده قرار می­دهد . این مهارتها پیش­نیاز مشارکت مؤثر در جامعة اطلاعاتی و از جمله حقوق پایة افراد برای "فراگیری مادام العمر" به شمار می­آید(پریرخ، 1386).

سواد اطلاعاتی می­تواند به مهارت­هایی که فرد آموخته یا به فرایندی آموزشی که از طریق آن فرد یاد می­گیرد که در محیط پیچیده و در حال رشد سریع اطلاعات، چگونه از اطلاعات به طور مؤثر و کارآمد استفاده کند، اطلاق می­شود(سیامک، 1386).

 

فرد با سواد اطلاعاتی

با سواد اطلاعاتی فردی است که می تواند درک کند که اطلاعات دقیق و کامل زیربنای تصمیم­گیری هوشمندانه است،
نیاز اطلاعاتی خود را تشخیص دهد، بر اساس نیاز اطلاعاتی خود سؤالهایی را تدوین کند، منابع بالقوه اطلاعات را شناسایی کند، راهبردهای موفقیت آمیزی برای جستجو تدوین کند، منابع اطلاعاتی را اعم از رایانه­ای و غیره به دست آورد، اطلاعات را ارزیابی کند، اطلاعات را برای کاربردهای بعدی سازماندهی کند، اطلاعات جدید را در مجموعة دانش موجود خود ادغام نماید، از اطلاعات برای تفکر انتقادی و نیز تصمیم­گیری استفاده کند.

ویژگی­های جامعة باسواد اطلاعاتی

در جامعة باسواد اطلاعاتی، افراد جامعه در درک اطلاعات، بیان درست نیازهای اطلاعاتی، شناسایی مهمترین منابع اطلاعاتی، دسترسی به اطلاعات از ساده­ترین و بهترین راهها، سازماندهی اطلاعات و بهره­گیری مؤثر از آن در پیشبرد هدفمند فعالیتهای علمی، آموزشی و پژوهشی و نیز فعالیتهای روزمره توانمند هستند. بر همین اساس آموزش سواد اطلاعاتی و استانداردهای اطلاعاتی به عنوان یک ضرورت مطرح است و اهمیت آموزش سواد اطلاعاتی در جوامع امروز به حدی است که امروزه سواد اطلاعاتی به عنوان یکی از ضروریات زندگی در قرن بیست و یکم مطرح است.  بر همین اساس باید برنامه­ای برای آموزش مراجعه­کنندگان به کتابخانه­ها تدارک دیده شود.

 

تاریخچة آموزش سواد اطلاعاتی در کتابخانه­ها

در پایان دهة 1980، نقش مهارت‌های کتابخانه‌ای در آموزش تفکر نقاد وارد برنامه‌های آموزش استفاده‌کنندگان شد. در پایان این دهه دو کتاب دربارة نقش کتابخانه در آموزش مهارت‌های سواد اطلاعاتی منتشر شد. کتاب اول، نوشته پاتریشیا بریویک و ای. گوردون جی[2]، بر نقش کتابخانه‌ها در پیشرفت آموزش عالی تأکید داشت؛ و کتاب دوم گزارش انجمن کتابداران آمریکا بود. هر دو کتاب، سواد اطلاعاتی را موضوعی مرتبط به حرفة کتابداری در آموزش و پرورش تلقی کردند. گزارش انجمن کتابداران آمریکا، اهمیت دستیابی به سطح عالی سواد اطلاعاتی در جامعه را مورد تأکید قرار داده است و مهارت یادگیری با اتکا بر منابع اطلاعاتی را ضروری می‌داند (به رنز[3]،1994، نقل شده در سراج، 1383).

افراد دارای سواد اطلاعاتی کسانی هستند که آموخته باشند چگونه بیاموزند. آنها می‌دانند که چگونه یاد بگیرند، زیرا می‌دانند که دانش چگونه سازماندهی شده است و چگونه می‌توان اطلاعات مورد نیاز را پیدا کرد و از اطلاعات به‌گونه‌ای استفاده کرد که دیگران نیز بتوانند از آن بیاموزند. افراد دارای سواد اطلاعاتی برای یادگیری مادام‌العمر آمادگی دارند، چرا که همیشه می‌توانند اطلاعات مورد نیاز خود را پیدا کنند و از آن برای تصمیم‌گیری آگاهانه استفاده نمایند" (به رنز،1994، نقل در سراج، 1383).

به دلیل چالش­های اجتماعی که اطلاعات را به کالایی با ارزش تبدیل کرده و نیاز اقشار مختلف جامعه برای این­که به یادگیرندگان مادام­العمر تبدیل شوند، کسب سواد اطلاعاتی مهارتی پایه برای یادگیری مؤثر است. از این­رو، سواد اطلاعاتی هم­اکنون هنری آزاد اندیش[4] و پایه است (Blakeslee et al., 2001; George et al., 2001) . که باید تمامی افراد در سطوح سنی و تحصیلی متفاوت، آنرا بیاموزند، زیرا  سواد اطلاعاتی نقشی فعّال و حیاتی در امور اجتماعی برای آن­ها دارد. بنابراین، کتابداران کتابخانه­های عمومی نیاز به استفاده از برنامه­های سواد اطلاعاتی در محیط کنونی پیشرفت­های سریع فن­آورانه و رشد منابع اطلاعاتی را باید به خوبی  درک کرده و در جهت آموزش سواد اطلاعاتی به جامعه اطلاعاتی کتابخانه­ها برآیند. از آنجا که مراجعه­کنندگان کتابخانه­های عمومی از اقشار مختلف جامعه هستند و اگر اینها به آموزش سواد اطلاعاتی مجهز گردند، خواهند توانست به یادگیرندگان مادام­العمر تبدیل گردیده و به تبع آن جامعه ما به جامعه­ای با سواد اطلاعاتی تبدیل گردد و کلیة شهروندان، باسواد اطلاعاتی باشند.

 

نیاز اقشار مختلف به فراگیری مهارتهای سواد اطلاعاتی

اکنون دسترسی به اطلاعات و استفاده مؤثر از آن برای تمام قشرهای جامعه به منزله یک اصل اساسی در زندگی اجتماعی و حرفه­ای به شمار می رود. شعارهایی مانند "اطلاعات قدرت است" نه تنها اکنون بسیار بدیهی به نظر می رسد، بلکه بیشتر جوامع، اطلاعات را مادة اولیه تولید می­دانند و برآنند تا با فراهم ساختن شرایط مطلوب، تک­تک انسانها را در رسیدن به دانش و تحقق زندگی بهتر یاری کنند. با وجود آشکار بودن ارزش اطلاعات و نقش آن در توسعه، هنوز در برخی جوامع به این مهم پی نبرده­اند و برای تولید، سازماندهی، اشاعه و دسترسی به آن اقدام لازم صورت نمی­گیرد. این امر باعث شده تا فاصلة اطلاعاتی (یا به اصطلاح امروز، شکاف دیجیتالی) عمیقی میان جوامع و حتی میان قشرهای مختلف یک کشور به وجود آید. این شکاف به نوبة خود، ضد توسعه تلقی می­شود و بحرانهای جدی را به وجود می­آورد. این امر درست مانند شکاف سواد آموزی میان جوامع در قرن بیستم و نقش آن در پیشرفت یا عقب ماندگی کشورها بود. برخی از کشورها برای آموزش سواد در سطح ملی اقدام کردند و نتایج مثبت آن را در زندگی مشاهده نمودند، در حالی که سوادآموزی در برخی از کشورهای دیگر مهم تلقی نشد و در نتیجه پیشرفتی هم نداشت(پریرخ، 1386).

با توجه به آن چه گفته شد، همه به فراگیری سواد اطلاعاتی نیازمندند زیرا با توجه به تحولات سریع محیط اطلاعاتی، نیاز به دانستن برخی مهارتها ضروری است. چنان­چه بپذیریم که تک تک افراد جامعه در رشد و سعادت آن نقش دارند، بنابراین می­توان استدلال کرد که برای آن که هر یک از اعضای جامعه بتواند از اطلاعات در زندگی حرفه ای و شخصی خود بهره مند شود، کسب سواد اطلاعاتی یک نیاز اساسی برای همه است. نگاهی به برنامه ها و فعالیتهای آموزش سواد اطلاعاتی در کشورهای پیشرفته حکایت از آن دارد که تمامی انواع کتابخانه ها و مراکز اطلاعاتی (از کتابخانه های عمومی گرفته تا مراکز اطلاع رسانی تخصصی) تقویت سواد اطلاعاتی در جامعة تحت پوشش خود را یکی از اهداف خود قرار داده اند. 
در کشورهای پیشرفته، مدارس و کتابخانه های مدارس، کتابخانه های عمومی، کتابخانه های تخصصی و کتابخانه­های دانشگاهی به برنامه­ریزی و اجرای برنامه­های سواد اطلاعاتی توجه خاصی دارند. این امر در کتابخانه های دانشگاهی بیشتر نهادینه شده است(نظری،1384).

 

 

 

ضرورت یادگیری سواد اطلاعاتی

در جامعة اطلاعات مدار و متغیرکنونی هر لحظه دستگاهی جدید و نظریه­ای نو و روشی متفاوت ابداع می­گردد. برای یادگیری این نوآوری­ها نمی­توان انتظار داشت که برای هر تغییر دورة آموزش مربوطه ارائه شود یا این که بتوان در دوره های آموزشی مادام العمر شرکت کرد. برای همخوانی فعالیت­ها و توانایی­ها با این تغییرات، باید بتوان به صورت خود مدار به یادگیری پرداخت. بر اساس تعریف بالا، سواد اطلاعاتی امکان خودآموزی را فراهم می­آورد و به عنوان پیش نیاز یادگیری مادام العمر باید مورد توجه قرار گیرد.

در تعریف زیر، که انجمن کتابداران ایالات متحده (1989) ارائه نموده است، می­توان به نقش سواد اطلاعاتی در ایجاد انگیزه و یادگیری مهارتهای فکری و رفتاری و نیز زندگی مستقل پی برد:

سواد اطلاعاتى وسیله­ای است براى توانمندى فردى. این توانمندى در مهارت فرد در تحلیل و اتخاذ تصمیمات محققانه و یا استقلال او در جستجوى حقیقت دیده مى­شود. سواد اطلاعاتى به فرد توانایى بحث مى­بخشد. چنین فردى از جستجوى دانش لذت برده و به هیجان مى­آید. این مهارت نه تنها افراد را براى فراگیرى مادام العمر آماده مى­کند، بلکه موجب می­شود آنها از موفقیت در تأمین نیازهاى اطلاعاتى لذت ببرند. به علاوه ثمر بخش بودن جستجویى که این افراد براى کسب اطلاعات انجام مى­دهند تشویقى براى ادامة فراگیرى در سراسر زندگیشان خواهد بود(پریرخ، 1386).

 

دستورالعمل‌ها و استانداردهای سواد اطلاعاتی

انجمن کتابداران استرالیا، انجمن کتابخانه‌های آموزشگاهی امریکا، و انجمن کتابخانه‌های ملی و دانشگاهی انگلیس اقدام به تهیه استانداردها و دستورالعمل‌هایی برای آموزش، فراگیری، و سنجش مهارت‌های سواد اطلاعاتی کرده‌اند که مجموعه‌ای از آن به شرح زیر است:

1) تشخیص نیاز به اطلاعات؛

2) تشخیص ویژگی و میزان اطلاعات موردنیاز؛

 3) توانایی دستیابی به اطلاعات موردنیاز به‌صورت مفید و مؤثر؛

4) توانایی بهره‌گیری از راهبردهای جست‌وجو؛

 5) ارزیابی منتقدانه اطلاعات و منابع اطلاعاتی به‌دست آمده؛

 6) توانایی استفاده از اطلاعات برای رسیدن به هدفی خاص مانند حل مسئله؛

7) توانایی مقایسه اطلاعات به‌دست آمده با دانش موجود و افزودن به دانش؛

 8) شناخت وظیفه اجتماعی خود در دسترسی به اطلاعات و استفاده از آن؛

 9) گردآوری، سازماندهی، و دسته‌بندی اطلاعات به‌دست آمده یا تولید شده؛

 10) آگاهی از اینکه سواد اطلاعاتی پیش‌نیاز یادگیری مادام‌العمر است.

این توانایی‌ها نشان می‌دهد که سواد اطلاعاتی تنها مهارت نیست، بلکه یک روند فکری است که برای تقویت و شکل‌گیری آن باید به فرد آموزش داد(پریرخ و عباسی، 1383: 207).

 

چگونگی آموزش سواد اطلاعاتی

اهمیت سواد اطلاعاتی در حرفه کتابداری پذیرفته شده است و اعتقاد بر آن است که کتابداران می‌توانند در به ‌وجود آوردن فراگیران مادام‌العمر نقش مهمی بر عهده گیرند (Behrens، 1994: 316-317).

آموزش سواد اطلاعاتی از سطح ساده به پیشرفته عبارتند از:

1. آموزش با گرایش منابع اطلاعاتی. در این نوع آموزش، بر شناساندن منابع اطلاعاتی تأکید می‌شود و استفاده از کتاب به‌عنوان بهترین گزینه برای ارتقای سطح دانش فراگیران مورد تأکید است.

2. آموزش با گرایش نظام‌ها و خدمات اطلاعاتی. در این نوع، بر آموزش چگونگی استفاده از نظام‌های‌اطلاعاتی و ابزارهای کمکی آنها تأکید می‌شود و طی آن مهارت‌های کتابخانه‌ای به افراد آموخته می‌شود. این مرحله بخشی از آموزش اطلاعاتی است، به شرط آنکه نظام‌ها و خدمات به ‌عنوان ابزار استفاده از اطلاعات مورد توجه قرار گیرند.

3. آموزش با گرایش آموزش کاربران. در این نوع تأکید بر کاربران و نیازهای آنان است، عبارت "هدایت کاربر"[5]جایگزین "آموزش کتابخانه‌ای"[6]می‌شود. در این نوع آموزش کاربر جزء ضروری آموزش اطلاعاتی است و انسان بخشی از نظام ذخیره و بازیابی اطلاعات است.

4. آموزش با گرایش تمرکز بر روی اطلاعات. با پذیرش این نکته که تمامی آنچه که آموزش اطلاعاتی در پی آن است خود اطلاعات است، مهارت‌های اطلاعاتی به‌عنوان بخش لاینفکی از مهارت‌های زندگی افراد تلقی می‌شوند و روی توانایی فرد در مقابله با محیط تأثیر می‌گذارند. توجه بسیار زیاد به مهارت‌های اطلاعاتی در برخی موارد موجب غفلت از سایر مراحل آموزش اطلاعاتی شده و در مواردی نیز دانش مربوط به ماهیت و وجود اطلاعات مورد بی‌توجهی قرار گرفته است.

 

تمام مراحل فوق در آموزش اطلاعاتی حائز اهمیت است. طرح این چهار مرحله به مفهوم آن است که آموزش اطلاعاتی باید در سطوح مختلف و بسته به تقاضای محیط‌های اطلاعاتی افراد مختلف مورد توجه قرار گیرد. به بیان دیگر، محیط اطلاعاتی فرد در نهایت تعیین کننده سطح آموزش سواد اطلاعاتی است.

بنابراین، کتابداران کتابخانه­های عمومی باید سطح آموزش سواد اطلاعاتی را در کتابخانه­های عمومی مشخص کنند.

 

نقش کتابداران در توسعه سواد اطلاعاتی

بدون تردید، کتابداران بنا به دلایلی موجه­ترین افراد برای آموزش سواد اطلاعاتی به شمار می­روند. سازماندهی و اشاعه اطلاعات از فعالیت­های اصلی حرفة کتابداری است و در طول تاریخ، تجربه­های سودمندی را در مورد منابع اطلاعاتی، ارزیابی منابع، سازماندهی و اشاعة اطلاعات و نیز دربارة استفاده­کنندگان، نیازها و رفتارهای آنان کسب کرده است. این تجربه­ها اکنون به صورت دانش عمومی در اختیار کتابداران است. بنابراین، آنها می­دانند چه تحولاتی در محیط اطلاعاتی رخ داده و استفاده­کنندگان به چه نیاز دارند. آنها براساس تجربه و پژوهش دریافته­اند که چه کسانی به چه نوع آموزشی نیاز دارند و چه شیوه­ها و ابزارهایی برای آموزش افراد مختلف مناسب­تر است. بر اساس نظر کرایست (1365)، شالوده نظری علم کتابداری آموزش است. این آموزش نه تنها به زیر ساختهای ذهنی کاربران توجه دارد و بر دانش آنها می­افزاید، بلکه به توانمندی آنها در کسب دانش نظر دارد. بر خلاف آموزش سنتی، در آموزش کتابداران آموزش بیننده و تعامل او با اطلاعات را مرکز توجه خود قرار می دهند(پریرخ، 1386).

متون دهة 1990 نشان می‌دهد کتابداران در تمامی دنیا، چه در حیطة کار عملی و چه در نقش آموزش‌دهندگان در مدارس کتابداری، بسیار تلاش کرده‌اند تا در حرکت به سمت مفهوم سواد اطلاعاتی برای حرفة خود نقشی فعال داشته باشند. همچنین آنان تلاش می‌کنند تا این مفهوم را در رأس فعالیت‌های حرفه‌ای خود قرار دهند و بیشتر تمایل دارند تا به گسترش این مفهوم در کتابخانه‌های عمومی بپردازند.

در بحث مربوط به ارتباط میان سواد اطلاعاتی و متخصصان کتابداری و اطلاع‌رسانی، صاحب‌نظران دیدگاه‌های نظری متفاوتی ارائه کرده‌اند. مُرداک می‌گوید: "این دیدگاه که سواد اطلاعاتی را ابزاری تلقی می‌کند که کاربران کتابخانه را قادر می‌سازد تا نیاز اطلاعاتی خود را تشخیص دهند و اطلاعات مورد نظر خود را بیابند، ارزیابی کنند، و مدیریت نمایند، باعث می‌شود که آموزش مهارت‌های مرتبط با سواد اطلاعاتی در حیطه کار کتابداران قرار گیرد و آنان با چالش‌های جدی مواجه شوند".

 

مهارتهای سواد اطلاعاتی کتابداران

1. تشخیص نیاز اطلاعاتی: تشخیص نیاز اطلاعاتی از مهم ترین فعالیتهای کتابداران در بیشتر کارکردهای تخصصی، مانند مجموعه سازی، سازماندهی، ارائه خدمات و اشاعه اطلاعات است. در هر جزئی از فرایند کار، کتابداران به طور ذهنی، خود را به جای کاربران قرار می دهند و تلاش می کنند تا نیازهای آنان را با طرح پرسش تشخیص دهند و آنها را اساس کار خود قرار دهند. انجام پژوهشهای فراوان در این باره و نیز رفتارهای اطلاع یابی کاربران، دانش لازم در مورد تشخیص نیاز کاربران را در دسترس کتابداران قرار داده است.

2. تدوین راهبردهای جستجو : بخش مهمی از کار کتابداران به ویژه کتابداران مرجع، کمک به کاربران در تدوین فرمول جستجو چه در نظامهای دستی و چه نظامهای رایانه ای می باشد. کتابداران به دلیل آگاهی از شیوه نمایه سازی، فهرستنویسی یا سازماندهی اطلاعات دانش مناسبی در مورد شیوه های جستجوی اطلاعات، دارند و به همین دلیل توانسته اند به منزله میانجی نقش مؤثری در بازیابی اطلاعات ایفا کنند. همچنین، "تدوین راهبردهای جستجو" در برخی درسهای مقاطع مختلف کتابداری مورد توجه است.

3. دسترسی به اطلاعات : آشنایی با انواع نظامها و شیوه های رده بندی منابع اطلاعاتی در مخزن کتابخانه ها یا دسته بندی اطلاعات، که در درسهای فهرستنویسی، نمایه سازی و نیز مرجع در مقاطع مختلف آموزش داده می شود. این درسها راههای دسترسی به اطلاعات را به کتابداران می شناساند .

4. ارزیابی اطلاعات و منابع اطلاعاتی : ارزیابی اطلاعات و منابع اطلاعاتی در درسهای گوناگون دوره کارشناسی و کارشناسی ارشد (مانند مجموعه سازی و مرجع) و به طور عملی در گزینش منابع در محیط کار مورد توجه است.
5. سازماندهی اطلاعات کسب شده : سازماندهی اطلاعات از درسهای مهم مقاطع کارشناسی و کارشناسی ارشد و نیز از فعالیتهای اصلی و روزمره کتابخانه ها و مراکز اطلاعاتی است. حرفه کتابداری راهها و روشهای بسیاری را در زمینه سازماندهی انواع منابع اطلاعاتی ایجاد کرده است.

6. کاربرد تفکر انتقادی : بیشتر فرایندهای کاری در حرفه کتابداری با استفاده از مهارت تفکر انتقادی صورت می گیرد: مانند نقد، بررسی و گزینش منابع اطلاعاتی، تحلیل پرسش و تعیین راهبرد جستجو، تحلیل نظامهای اطلاعاتی، ارزیابی میزان ربط در بازیابی اطلاعات، ...

7. آگاهی از مسائل اقتصادی، حقوقی و اجتماعی مرتبط با کاربرد اطلاعات

اهمیت حقوق پدید آور و مسائل حقوقی ناشی از عدم رعایت آن، از مواردی است که در درس مجموعه سازی مورد توجه است(سراج، 1383)

 

روشهای آموزش استفاده­کنندگان در کتابخانه­ها

هر کتابخانه بسته به شرایط و امکانات خود، می­تواند روش آموزش مناسبی را برای آموزش استفاده­کنندگان خود انتخاب نماید. کتابداران کتابخانه­های عمومی می­توانند به طور مستقیم و غیرمستقیم به مراجعه­کنندگان کمک کنند تا برای افزودن به سطح سواد و معلومات، استفاده از منابع اطلاعاتی را بیاموزند و هر اندازه در بهره­گیری عملی  مهارت­های سواد اطلاعاتی به مراجعه­کنندگان یاری رسانند، خواهند توانست به ارتقای منزلت و تصویر اجتماعی  کتابداران و ارزشمندی بیشتر حرفه خود کمک کنند.

 از جمله روشهای آموزش استفاده­کنندگان می­توان به موارد زیر اشاره نمود:

آموزش آشنایی با کتابخانه

آموزش انفرادی(از طریق جزوه­های راهنمای آموزشی)

تشکیل کلاس­های کوتاه مدت

گروههای بازدید از کتابخانه

آموزش غیر مستقیم(از طریق تهیه و نصب تابلوها و پوسترهای راهنما)

آموزش گروهی(برگزاری سمینارها، سخنرانی­ها و کارگاه­های آموزشی)

آموزش از طریق اینترنت

 

نتیجه

قاسمی (1385) به این نکته می­پردازد که "در اسناد توسعه­ای کشور ما، بر به کارگیری اطلاعات و دانش و بر کارکردهای جاری و زیربنایی آن بسیار تأکید شده است، اما جای خالی طرح­هایی برای آموزش نقصی عمده در امر برنامه­ریزی و مدیریت توسعه­ای کشور محسوب می­شود"(نقل شده در سیامک، 1386).

"یادگیری مادام العمر" و "یادگیری مستقل" از جمله کاربردهایی است که در بسیاری از متون برای سواد اطلاعاتی در نظر گرفته شده است. کمیته سواد اطلاعاتی انجمن کتابداران آمریکا، باسوادان اطلاعاتی را افرادی مستقل به شمار آورده است که آموخته اند "چگونه بیاموزند". آنها خود را برای فراگیری مادام العمر آماده کرده­اند، زیرا همواره قادرند نیازهای اطلاعاتی خود را برای هر کار و هر تصمیم به سادگی شناسایی کنند" .

آن چه در مورد آموزش و آموختن سواد اطلاعاتی اهمیت دارد، آن است که این امر باید در بافت و بطن فعالیتهای حرفه­ای و در فضایی کاربردی انجام شود. به همین دلیل برنامه­های آموزش سواد اطلاعاتی در نظام آموزش ابتدایی، متوسطه و دانشگاهی و نیز در فعالیتهای حرفه­ای ادغام می­شود تا هم در ذهن افراد نهادینه گردد و نیز در جریان فعالیت­های روزمره عینیت و معنا یابد. خلاصه کلام آن که آموزش سواد اطلاعاتی باید به نیازهای عینی و کاربردی همه بخشهای جامعه پاسخ گوید.

آموزش سواد اطلاعاتی در پی تحقق هدفهای زیر است:

الف. اطمینان از این که افراد بتوانند به طور مستقل نیاز اطلاعاتی خود را تشخیص داده و مطرح کنند، به اطلاعات مورد نیاز دسترسی پیدا کنند، اطلاعات به دست آمده را ارزیابی و سپس استفاده کنند،

ب. اطمینان از این که افراد بتوانند مهارتهای تفکر انتقادی و تحلیلی را در مورد استفاده از منابع اطلاعاتی بیاموزند،
ج. اطمینان از این که افراد بتوانند به جای استفاده از شیوه آزمون و خطا، روش های لازم برای کسب هر یک از مهارتها را بیاموزند،

د . اطمینان از این که افراد قادر باشند هر مرحله از فرایند نیازشناسی، جستجو، بازیابی، مکان یابی، ارزیابی، سازماندهی و ادغام اطلاعات را با دیدگاهی انتقادی مورد توجه قرار دهند،

ه. اطمینان از این که افراد از حقوق استفاده از اطلاعات آگاه باشند، آن را رعایت کنند و اجازه ندهند دیگران به آن بی توجه باشند، و. اطمینان از این که افراد بتوانند به صورت خود فراگیر بیاموزند(پریرخ، 1386).

منابع 

1.                  بروس، کریستین سوزان(1385). تجربیات سواد اطلاعاتی در محیط کار. ترجمه حسن  صیامیان، مجید جودی، افسانه شهرابی. مجله الکترونیکی نما. 5(3). دسترس پذیر در:http://www.irandoc.ac.ir/data/e_j/vol5/siamian_abs.htm

2.   پریرخ، مهری (1386). آموزش سواد اطلاعاتی: مفاهیم، روش­ها و برنامه­ها. تهران: کتابدار. دسترس پذیر در: www.ketabdar.org

3.   پریرخ، مهری؛ عباسی، زهره. "آموزش سواد اطلاعاتی؛ روش‌ها و راهبردها". در آموزش استفاده‌کنندگان و توسعه سواد اطلاعاتی در کتابخانه‌ها و مراکز اطلاع‌رسانی (مجموعه مقاله‌ها). به کوشش رحمت‌الله فتاحی. مشهد: سازمان کتابخانه‌ها، موزه‌ها و مرکز اسناد آستان قدس رضوی، 1383، ص 197-214 ).

4.  سراج، شهناز (1383). مفهوم سواد اطلاعاتی و با سواد اطلاعاتی در یک نگاه از دیدگاه کتابخانه.مجله الکترونیکی(مرکز اطلاعات و مدارک علمی ایران)، 3 (3). بازیابی 1 دی ، 1386، ازhttp://www.irandoc.ac.ir/data/e_j/vol3/information_literacy.htm

5.  آموزش کتابخانه­ای و سواد اطلاعاتی(1382). مترجم شهناز سراج. مجله الکترونیکی(مرکز اطلاعات و مدارک علمی ایران)، 2 (3).

6.       دائره المعارف کتابداری و اطلاع­رسانی(نسخه آزمایشی)(1388). دسترس پذیر در:http://portal.nlai.ir/daka/Wiki%20Pages

7. مسرت، الهام(1385). ضرورت فراگیری سواد اطلاعاتی در عصر اطلاعات. درمبانی حرفه کتابداری و اطلاع­رسانی در ایران: مجموعه مقالات  دومین همایش کتابداری و اطلاع­رسانی پزشکی دانشگاه علوم پزشکی شهید بهشتی 22-23 آذر 1385. به کوشش یوسف پورخوشبخت. ص 227- 236.

8.   نظری، مریم (1384). سواد اطلاعاتی. تهران: مرکز اطلاعات و مدارک علمی ایران.

10. سیامک، مرضیه(1386). تدوین ابزاری استاندارد برای سنجش مهارت‌های سواد اطلاعاتی پایه دانشجویان مقطع کارشناسی و آزمون آن بر روی دانشجویان دانشگاه فردوسی. استاد راهنما محمدرضا داورپناه. پایان نامه کارشناسی ارشد کتابداری و علوم اطلاع­رسانی دانشگاه فردوسی مشهد. دانشکده علوم تربیتی و روانشناسی.

A LA (1989). The 1989 report of the presidential committee on information literacy. from www.ala.org/acrl/nili/ilit1st.html

Blakeslee, S., Owens, J., & Dixon,  L. (2001). Chico,s first-year experience course: A case study. Academic Exchange Quarterly, 5 (4), 128-132. from http://www.vala.org.au/vala2004/2004pdfs/36TucPal.pdf

George, R., McCausland, H., Wache, D., & Doskatsch, I. (2001). Information literacy – an institution – wide strategy. Australian Academic & Research Libraries, 32 (4), 278-293. fromhttp://alianet.alia.org.au/publishing/aarl/32.4/full.text/george.htm

[ ۱۳٩۱/٥/٧ ] [ ٤:٢۸ ‎ب.ظ ] [ جمشید چایانی - کارشناس ارشد علم اطلاعات و دانش شناسی دانشگاه علوم تحقیقات تهران ]

[ نظرات () ]

مجله اینترنتی دانستنی ها ، عکس عاشقانه جدید ، اس ام اس های عاشقانه