علم اطلاعات و دانش شناسی

کتابداری - انجمن کتابداران - آموزش کتابداری - اخبار فرهنگی و کتابداری

مقدمه:

به زبان ساده تاریخ از زمانی شروع شد که بشر کتب و اسنادی از خود بر جای گذاشت و کتابداری در ترین شکل خود زمانی شروع شد که نوشته و کتاب به وجود آمد. کتابداری علمی است که با دانش مدون سر و کار دارد پس ابتدای دانش مدون آغاز علم کتابداری است.

از اطلاعات جسته گریخته ای که از دوران قدیم به دست آمده پیداست که کتابداران دارای ویژگی های خاصی بوده اند و هر کسی نمی توانست عهده دار این امر باشد. مثلا معمولا کتابداران افرادی دانشمند بودند. کتابداران کتابخانه های الواح گلین بابل و آشور را "استاد الواح مکتوب" می نامیدند. آنها لزوما افرادی کارآزموده بودند که می بایست فنون ویژه ای را می گذراندند و تعلیم می دیدن و سپس چند سال دوره کارآموزی می گذراندن تا در حرفه کتابداری متبحر شوند. پس اصل دانشمند بودن کتابدار یا نیاز به تعلیم کتابداران نشان دهنده اهمیت نقش کتابدار و ضرورت آموزش کتابداری بوده است. در قرون وسطی نیز بر کسب مهارت های فنی در حرفه کتابداری بسیار تاکید می شد.

رشد کتابخانه ها موجب تغییراتی در حرفه کتابداری و پیشرفت علم کتابداری شد و ضرورت تربیت کتابدار و کارآموزی آنها بیشتر احساس شد و بدین ترتیب کتابداری نوین با پیشگامانی چون چارلز ام کاتر، ملویل دیویی و رانگاناتان وارد مرحله تازه ای شد.

 
ایالات متحده

ملویل دیویی (1931-1851) که ابتدا کتابدار دانشکده امهرست بود و تلاش های وی در این مدت بر همگان آشکار است. وی در سال 1883 کتابدار کتابخانه نوبنیاد کالج کلمبیا شد و در آنجا فرصت یافت تا یکی از آرزوهای بزرگ خود را که اهمیتش در تاریخ کتابداری برتر از طرح رده بندی اوست یعنی آموزش رسمی کتابداری در سطح دانشگاه را عملی سازد. در ژانویه سال 1887 دیویی موفق شد دانشکده کتابداری  را در کلمبیا تاسیس کند(124:5 ) . نخستین دوره این آموزش در مدرسه تدبیر کتابخانه بطور رسمی با تاسیس یک کلاس 20 نفره شامل 17 زن و 3 مرد و 7 مدرس و کارمند شروع شد. بنابر این آموزش رسمی کتابداری در نیمه دوم قرن نوزدهم در آمریکای شمالی آغاز شد و پس از اینکه تلاش های دیویی نتیجه بخشید اندیشه ها و روش های مربوط به آموزش دانشگاهی کتابداری به تدریج به سایر نقاط جهان انتقال یافت و سایر دانشگاه ها نیز مبادرت به ایجاد دوره کتابداری نمودند.

دیویی طرفدار آموزش تمام وقت و چندساله با استفاده از امکانات انجمن کتابداران آمریکا بود. در سال 1889 دیویی از ایالت نیویورک به آلبانی منتقل و مدرسه کتابداری را هم به آنجا انتقال داد. بر اساس برنامه های اولیه که توجه زیاد بر موارد عملی کتابداری داشت امکان آموزشی نظام مند و فرصتی برای پرداختن به دورنمای نظام کتابداری به وجود آمد. 8 مدرسه کتابداری در سال های بعد توسط فارغ التحصیلان مدرسه دیویی تاسیس شد. نخستین مدارس کتابداری (به جز کلمبیا) به دانشگاه وابسته نبودند بلکه به موسسات فنی و کتابخانه های عمومی بزرگ تعلق داشتند. به تدریج کمیته هایی در آمریکا تاسیس شدند که این کمیته ها منجر به تاسیس انجمن هایی مثل انجمن مدارس کتابداری آمریکا شد. با سپری شدن سال های اولیه آموزش کتابداری نظریه هایی پدید آمد که تاثیر فراوانی بر آموزش کتابداری در قرن بیستم داشت مثل:

مدارس کتابداری وابسته به دانشگاه ها باشند.

فارغ التحصیلی از دانشگاه ها یکی از شرایط پذیرش دانشجویان کتابداری باشند.

هیات ویژه امتحانات ایجاد شود (55:8).

مدارس عالی کتابداری

این نظرات توسط مدارس کتابداری و انجمن های کتابداری مورد بحث واقع شد و سازمان های دیگری نیز تاثیر فراوانی در ایجاد حرکت هایی در این زمینه ها داشتند. مطالعاتی درباره استانداردها و اعتبار مدارس کتابداری انجام شد و این اقدامات در سال 1926 منجر به تاسیس مدرسه عالی کتابداری در دانشگاه هاروارد شد و در سال 1928 نخستین برنامه دکتری توسط این دانشگاه ارائه شد. چند سال بعد آموزش کتابداری قابلیت پیوستن به دانشگاه ها را کسب کرد و مدارس کتابداری وابسته به کتابخانه های بزرگ تعطیل شد و آموزش و تربیت کتابدار در دانشگاه ها به تدریج پیشرفت کرد.پذیرش دانشجو برای دوره های کارشناسی در نظر گرفته شد در حالی که تا قبل از سال 1924 مدارس کتابداری پذیرش دانشجویان را مشروط به دارا بودن مدرک کارشناسی کرده بودند. در این زمان کیفیت آموزشی اعضای هیات علمی بهبود یافت و کتب درسی بیشتر و بهتری در دسترس قرار گرفت. در مورد آموزش کتابداری گزارش های مختلفی منتشر شد و ضمن عرضه چشم اندازهای گوناگون از این آموزش بر نواقص برنامه های درسی هم تاکید شد و همایش های تخصصی مرتبط با آموزش کتابداری برگزار شد.

در سال 1950 اولین درس اطلاع رسانی و 5 سال بعد درس بازیابی اطلاعات در مدارس کتابداری تدریس شد و از آن پس گنجاندن مباحث اطلاع رسانی در برنامه های درسی مدارس کتابداری متداول شد (56:8).

در سال 1951 این نظریه بوجود آمد که کتابدار متخصص به کسی اطلاق می شود که 4 سال تحصیلات کارشناسی و یک سال مطالعات تخصصی را در یکی از مدارس کتابداری که برنامه هایش توسط انجمن کتابداران آمریکا تایید شده بود گذرانده باشد. در اویل دهه 1950 سال پنجم این آموزش به صورت یک دوره کارشناسی ارشد (MLS) جایگزین درجه کارشناسی قبلی (BLS)  گردید و چندین مدرسه هم در ارئه برنامه های مقطع دکتری به دانشگاه شیکاگو پیوستند.

دهه 1960 آموزش کتابداری ایالات متحده شاهد پیشرفتی سریع در رشد میزان ثبت نام دانشجویان و افزایش تعداد مدارس در جهت پاسخگویی به تقاضاهای ورود به این رشته بود و علت رشد و توسعه این رشته افزایش بودجه انواع کتابخانه ها بود. در دهه 1970 مطالعات فراوانی در زمینه آموزش کتابداری در ایالات متحده انجام شد (57:8).

 
وضعیت فعلی

در سال های اخیر گروه های کتابداری جایگاه محکمی یافته اند و عموما بصورت کالج های مستقل در ساختار سازمانی دانشگاه ها درآمده اند و از امکانات خوبی برخوردارند. در حال حاضر مدرک کتابداری با گرایش هایی چون حقوق، اطلاع رسانی یا آرشیو در مقطع کارشناسی ارشد مربوط است. انجمن کتابداران آمریکا ارگان رسمی تایید و اعتباردهی دوره های تحصیلات تکمیلی کتابداری و اطلاع رسانی است. دوره های تحصیلات تکمیلی در 45 دانشگاه، 3 کالج و یک موسسه آموزش عالی دایرند. 24 دانشگاه دوره دکتری دارند در اغلب مدارس علوم کتابداری برنامه های آموزش از راه دور و آموزش مستمر نیز ارائه می شود و هر سال حدود 3800 نفر در سطوح مختلف کارشناسی ارشد، تخصصی، پیشرفته و دکتری فارغ التحصیل می شوند و انجمن های مختلف حرفه ای و تخصصی نیز بطور گسترده فعالیت می کنند(9:3).

از زمانی که دیویی آموزش کتابداری جدید را در دانشگاه کلمبیا بنا نهاد حدود 120 سال می گذرد. مدارس کتابداری آمریکا در این مدت فراز و نشیب های زیادی را پشت سر گذاشته اند و همواره پیشگام این رشته بوده اند. پس از رواج رایانه و پیدایش و گسترش مباحث اطلاع رسانی تغییرات بنیادی در ساختار سازمانی مدارس، برنامه درسی، مواد و تجهیزات آموزشی آمریکا صورت گرفت و الگوی بسیاری از کشورها قرار گرفت و بتدریج بر تعداد دانشجویان خارجی در مدارس کتابداری آمریکا افزوده گشت.

ویژگی های برنامه های آموزشی تحصیلات کتابداری آمریکا را به این صورت می توان خلاصه کرد:

  1. بهره گیری از فناوری پیشرفته (فناوری آموزشی و فناوری رایانه)
  2. آموزش آمریکا مدار (آماده کردن دانشجو برای پذیرش مسئولیت در محیط های حرفه ای و دانشگاهی آمریکا و پاسخگوی نیازهای گسترده جوامع دیگر بخصوص کشورهای در حال رشد نیست)
  3. تاکید بر پژوهش و کار عملی (از نکات مثبت)
  4. توجه به آموزش مستمر (بخاطر تغییر و تحول سریع در علوم کتابداری و برای روزآمد کردن دانش و مهارت دانش آموختگان و شاغلین ... بصورت آموزش از راه دور، دوره های تابستانی، شبانه و پایان هفته در سطوح مختلف)
  5. فعالیت گسترده انجمن های تخصصی و حرفه ای
  6. استقلال دانشگاه ها ( در مورد آیین نامه ها و مقررات، برنامه ریزی آموزشی و ...)
  7. تخصصی شدن رشته ها و گرایش به سمت زمینه های موضوعی
  8. توانمندی و مدیریت و برنامه ریزی آموزشی

در کانادا هم با تفاوت های اندکی نسبت به آمریکا آموزش کتابداری توسعه یافته است.

انگلستان

آموزش کتابداری بریتانیا دوران متفاوتی را با آنچه در آمریکا بود طی کرده و این آموزش بیشتر تحت تاثیر جامعه بود و دیگر اینکه الگوی آموزش عالی انگلستان نیز با دیگر کشورها متفاوت بود.

اولین دوره دانشگاهی کتابداری در انگلستان در سال 1902 دایر شد و انجمن کتابداران تا سال 1977 عهده دار تعیین برنامه درسی و برگزاری امتحانات بود. از سال 1922 که پلی تکنیک های انگلستان به دانشگاه تبدیل شدند کلیه مدارس و گروه های کتابداری در موقعیت دانشگاهی قرار گرفتند.

برنامه های درسی طوری است که دانشجو بعد از گذراندن چند واحد اصلی علوم کتابداری موضوع و گرایش تحصیل خود را بر مبنای علائق و توانایی ها انتخاب می کند. دانشگاه ها در تعیین شرایط پذیرش دانشجو، ارزشیابی تحصیلی، تعداد واحدهای مورد نیاز برای اخذ مدرک، برنامه ریزی درسی و مانند آن مستقل عمل می کنند و در پذیرش دانشجو سابقه و تجربه کاری بسیار اهمیت دارد و در مواردی جایگزین مدرک تحصیلی می شود. حداقل زمان برای اخذ دیپلم تحصیلات تکمیلی 9 ماه، کارشناسی ارشد 12 ماه و دکترا 24 ماه است. برنامه های درسی به سمت تخصصی شدن پیش می رود و گرایشاتی مانند فناوری اطلاعات، مدیریت اطلاعات، اطلاعات تجاری، اطلاعات بهداشتی و ... پدیدار شده اند. استفاده از بورس یا وام تحصیلی برای دانشجویان امکان پذیر است. در انگلستان دوره های کارشناسی بسیار رایج است و بخش عمده کتابداران مورد نیاز بازار حرفه ای را تعیین می کند.

موارد بارز در ویژگی های تحصیلات تکمیلی مطالعات کتابداری در انگلستان عبارتند از:

 

  1. تنوع دوره ها با گرایش های مختلف
  2. تعدد مقاطع تحصیلی (در حد گواهینامه، دیپلم تحصیلات تکمیلی، کارشناسی ارشد، ام فیل یا دکترا)
  3. سهولت و انعطاف پذیری آموزش عالی (دوره ها به دو صورت پاره وقت و تمام وقت است و تغییر از یکی به دیگری راحت است و برخی از دوره های تحصیلات تکمیلی بصورت آموزش از راه دور است)
  4. روزآمد بودن برنامه های درسی زیرا برنامه ها بصورت مستمر ارزیابی و بازنگری می شوند.
  5. استقلال دانشگاه ها (در اتخاذ تصمیمات و تعیین ملاک ها و ضوابط تحصیلی)
  6. تاکید بر پژوهش (ارزشیابی دانشجو عمدتا بر اساس نوشته ها و پروژه های طول دوره است)( 58:8)
 
هند

رانگاناتان (1972-1892) پدر کتابداری هند در سال 1928 یک درس کتابداری را برای هزار دانشجوی تربیت معلم تدریس کرد و یک سال بعد نخستین مدرسه تابستانی کتابداری را در دانشگاه مدرس دایر کرد. نخستین دوره تمام وقت دانشگاهی که به اخذ مدرک دیپلم تحصیلات تکمیلی منجر شد نیز با مساعی رانگاناتان در سال 1937 در دانشگاه مدرس تشکیل شد. در زمان استقلال هند در سال 1947 دوره های دیپلم کتابداری در دانشگاه ها دایر بود. دکتر رانگاناتان نخستین دوره کارشناسی ارشد را در سال 1948 و دوره دکتری را در سال 1950 در دانشگاه دهلی تاسیس کرد.

در حال حاضر دوره کارشناسی ارشد در 67 دانشگاه، دوره ام فیل در اا دانشگاه و دوره دکتری در 32 دانشگاه دایر است. اغلب گروه ها در دانشکده های هنر قرار دارند و از نظر تجهیزات، منابع و ساختمان با مشکل مواج اند. دانشگاه ها در کلیه امور مستقل عمل می کنند. هر سال حدود 850 نفر از دوره های مختلف تحصیلات تکمیلی هند فارغ التحصیل می شوند و بین سطح آموزش گروه ها و توان فارغ التحصیلان تفاوت زیادی وجود دارد. دانشجویان بیشتر از منابع درسی که در آمریکا و انگلیس تهیه شده استفاده می کنند. آموزش کتابداری هند از کارشناسی آغاز می شود و مدت آن یکسال است و شرط ورود به آن داشتن مدرک کارشناسی در یکی از رشته های علوم، علوم انسانی و یا هنر است. مدت دوره دیپلم تحصیلات تکمیلی و کارشناسی ارشد یکسال، معادل کارشناسی ارشد 2 سال و دکتری 2 تا 4 سال است.

ویژگی های آموزش کتابداری هند را این طور می توان خلاصه کرد:

  1. استقلال دانشگاه ها در پذیرش دانشجو، انتخاب استاد، تهیه برنامه های درسی و ...
  2. اختلاف سطح آموزش و امکانات گروه ها از جهات کادر آموزشی، منابع مالی و ... (اغلب گروه ها در وضع نامناسبی هستند و معدود دانشگاه ها موقعیت بهتری دارند).
  3. نبود مرکز ملی تایید و اعتبار دهی برای نظارت بر اجرای آموزش
  4. رشد بی رویه در دوره ها و افزایش دانشجو طی این دهه (38 دوره کارشناسی ارشد به 67 دوره افزایش داشته است)
  5. نبود سیاست ملی برای برآورد نیروی متخصص مورد نیاز بازار کار که موجب عدم اشتغال فارغ التحصیلان شده است (49:1،  124:5)

 

 
ایران

تعیین نقطه آغاز برای آموزش کتابداری در ایران امری دشوار است. کتاب، کتابخانه و کتابداری در ایران دارای سنتی دیرینه است اما علم نوین آن به نسبت سنت دیرینه کتابداری در ایران بسیار دیر در این مرز و بوم پا به عرصه وجود گذاشت و شاید اولین نشانه های آن را در کتابخانه مدرسه دارالفنون بتوان جستجو کرد.

اما آموزش کتابداری نوین در ایران با تشکیل دوره های کوتاه مدت به همت مهدی بیانی و محسن صبا (نخستین متخصصین کتابداری در ایران) در دانشسرای عالی تهران آغاز شد و بر حسب ضرورت و نیازهای خاص آن زمان در سایر مراکز آموزش عالی ادامه یافت. در سال 1317 شورای عالی فرهنگ آیین نامه موقت دوره کتابداری را تصویب کرد. برخی درس های این دوره عبارت بودند از:

روش الفبایی کتابداری و سایر روش ها (30 ساعت)

کلیات کتابداری (30 ساعت)

تاریخ مختصر کتاب و کتابخانه های ایران و جهان (10 ساعت)

شناساندن کتاب های خطی (10 ساعت)

تاریخ خط و خطاطان معروف (10 ساعت)

اقسام مقدمه نویسی و سبک نگارش (20 ساعت)

 مدت دوره جمعا 120 ساعت بود و گواهینامه پایان تحصیل نیز داده می شد ( 64:8 ).

در سال 1320 در دانشگاه تهران نخستین دوره کوتاه مدت آغاز شد و این دوره ها با جدیت دنبال شد. در سال 1331 دو مدرس خارجی از اتریش و آمریکا برای تدریس دوره های کتابداری در محل سابق دانشکده ادبیات و دانشسرای عالی دعوت بعمل آمد. نخستین درس دانشگاهی کتابداری در سال 1336 در دانشسرای عالی که در آن زمان جزئی از دانشگاه تهران بود ایجاد شد و تا سال 1341 ادامه داشت و تدریس آن بر عهده ایرج افشار بود. ناصر شریفی نخستین دکتر ایرانی در کتابداری در سال 1338 دوره های کوتاه مدتی برگزار کرد و دوره های دیگری نیز توسط اساتید داخلی و خارجی برگزار شد که این دوره ها گرچه بسیار ضروری بود ولی به جهت کوتاه مدت بودن آن کافی نبود. در طی سال های 1343 تا 1344 مارگارت هاپکینز از طرف بنیاد فولبرایت بعنوان مشاور کتابخانه مرکزی دانشگاه تهران به ایران آمد و در زمان اقامت خود با کتابداران متخصص آن زمان که اغلب در دانشگاه های آمریکا درس خوانده بودند مانند مهین تفضلی، فرنگیس امید، شهلا سپهری، علی سینایی، هوشنگ ابرامی و ... جلساتی تشکیل داد و در همین جلسات پایه های انجمن کتابداری ایران و نیز تاسیس رشته کتابداری در دانشگاه تهران نهاده شد.

دانشگاه تهران از تجربه های ارزشمند مدرسان کتابداری استفاده کرد و به دنبال آن پروفسور آلیس لوهرر استاد دانشگاه ایلی نویز (ایالات متحده) برای تاسیس دوره کارشناسی ارشد رشته کتابداری در دانشکده نوپای علوم تربیتی دانشگاه تهران به ایران آمد. این دوره با این اهداف تاسیس شد:

  1. آموزش نیروی انسانی متخصص برای مدیریت کتابخانه های بزرگ ایران
  2. آموزش افراد متخصص برای راه اندازی دوره کتابداری دانشگاه های ایران(65:8) (29:2 )

در سال 1347 دوره ای به نام کهاد کتابداری در سطح کارشناسی به علت استقبال شایان توجه از رشته کتابداری دایر شد. کهاد کتابداری بدین قرار بود که دانشجویان دوره کارشناسی علوم تربیتی یا هر رشته دیگر می توانستند پس از پایان نیمسال سوم دروس غیر تخصصی خود را از درس های کتابداری انتخاب کنند و حداقل 30 واحد کتابداری و کارآموزی را بگذرانند.

در سال 1347 دانشگاه تبریز دوره کارشناسی کتابداری را با همکاری مانگالا (کتابدار هندی) تاسیس نمود و شرط ورود به آن موفقیت در آزمون ورودی دانشگاه ها بود.

در سال 1348 نخستین مقطع کاردانی کتابداری در دانشگاه عالی ایران زمین افتتاح شد. با وجود اینکه با تاسیس کارشناسی ارشد کتابداری در دانشگاه تهران گام های موثری در عرصه آموزش کتابداری برداشته شده بود و با تاسیس انجمن کتابداری ایران و مرکز خدمات کتابداری و مرکز اسناد و مدارک علمی پایه های کتابداری نوین در ایران استحکام یافته بود هنوز فارغ التحصیلان جوابگوی نیاز کتابخانه ها نبودند و به همین دلیل امر تشکیل دوره های کوتاه مدت آموزش کتابداری متوقف نگردید. در سال 1350 دوره های یک ماهه مرکز خدمات کتابداری آغاز شد.

در سال 1353 به همت هوشنگ ابرامی و دو مدرس هندی و آمریکایی دوره کارشناسی ارشد در دانشگاه و در سال 1356 دوره کارشناسی کتابداری در همین دانشگاه ایجاد شد. پس از آن دانشگاه جندی شاپور اهواز و بعد دانشگاه متحدین (الزهرا فعلی)، دانشگاه پهلوی سابق و آذرآبادگان نیز این رشته را ارائه نمودند. دانشگاه علوم پزشکی ایران در سال تحصیلی 57-56 نخستین دوره کارشناسی ارشد کتابداری پزشکی را برگزار کرد(269:5 ، 66:4 ).

[ ۱۳٩٠/۸/۳٠ ] [ ٤:٠۱ ‎ب.ظ ] [ جمشید چایانی - کارشناس ارشد علم اطلاعات و دانش شناسی دانشگاه علوم تحقیقات تهران ]

[ نظرات () ]

مجله اینترنتی دانستنی ها ، عکس عاشقانه جدید ، اس ام اس های عاشقانه