علم اطلاعات و دانش شناسی

کتابداری - انجمن کتابداران - آموزش کتابداری - اخبار فرهنگی و کتابداری

امانت بین کتابخانه ای

تاریخچه امانت بین کتابخانه‎ای

در سال 1876 "ساموئل گرین" در نامه‎ای به سردبیر "مجله کتابداری"پیشنهادی مبنی بر اتکای کتابخانه‎های به یکدیگر در برآوردن نیاز مراجعان ارائه داد که بر اساس آن, کتاب‎های یک کتابخانه برای مدتی کوتاه به مراجعان کتابخانة دیگر امانت داده شود.  نظام امانت بین کتابخانه‎ای به شیوه جدید با پیشرفت حرفه کتابداری در امریکا در اواخر قرن نوزدهم شکل عملی به خود گرفت.

در فاصله سال‎های 1900 تا 1915 که اولین قانون مربوط به امانت بین کتابخانه‎ای توسط انجمن کتابداری امریکا تصویب شد, حدود 19 مقاله در این زمینه با همکاری و سردبیری دیویی در "مجله کتابداری" به چاپ رسید.

در سال 1913 همایشی در زمینه خدمات امانت بین کتابخانه‎ای توسط انجمن کتابداری امریکا برگزار شد که منجر به تصویب قانون امانت بین کتابخانه‎ای به صورت زیر در سال 1916 گردید:

 

1. هدف

   کمک به انجام امور پژوهشی

         افزایش خدمات ارائه کتاب مناسب به خواننده مناسب

2.       منابعی که به امانت داده نمی‎شود

        کتاب‎های داستانی جدید

        کتاب‎هایی که متقاضی به آسانی در کتابخاخانه‎های مجاور خود  بتواند به آن‎ها دسترسی یابد.

        انتشارات جدیدی که بتوان به آسانی از بازار خریداری کرد (در مورد کتابخانه‎های عمومی)

3.      دستورالعمل امانت

        در این زمینه, دستورالعمل جامع و مفصلی به کتابخانه‎های عضو ارسال می‎گردد. متقاضیان باید فرم‎ها را به صورت ماشین شده یا خوانا, در کارت‎های استاندارد کتابخانه‎ها تکمیل کنند. هزینة انجام امور به عهدة کتابخانة امانت گیرنده است.

4.      رعایت اصول ایمنی

        کتابخانة امانت‎گیرنده متعهد می‎گردد که منبع به امانت گرفته را در محل کتابخانه مورد استفاده قرار دهد.

 

 

در سال 1936 در پنجاهمین نشست انجمن کتابداری امریکا پیشنهادهایی برای تغییر قوانین مذکور در جهت تقویت خدمات امانت بین کتابخانه‎ای ارائه شد, اما تا دهه بعد این تغییرات صورت عملی به خود نگرفت. در سال 1940 قانون جدید با تغییراتی به تصویب رسید. در این قانون, نظام امانت بین کتابخانه‎ای علاوه بر پژوهش, در خدمت اهداف غیرپژوهشی نیز قرار گرفت.

از آنجا که کم‎تر از 20 درصد کتابخانه‎ها تا سال 1952 قانون فوق را پذیرفته بودند, در این سال سومین قانون امانت بین کتابخانه‎ای با تغییرات بیش‎تر به تصویب رسید. در سال 1968 چهارمین قانون نیز به اجرا درآمد و نهایتاً در سال 1970 دستورالعمل استفاده از خدمات امانت بین کتابخانه‎ای در 116 صفحه منتشر گردید. براساس این قانون, از آنجا که کتابخانه‎ها قادر به تهیه کلیه مدارک و منابع مورد نیاز مراجعان خود نیستند و از سوی دیگر, پیشرفت علم و دانش هدف اولیه آن‎ها است, استفاده از نظام امانت بین کتابخانه‎ای برای برآوردن نیازهای اطلاعاتی, آ,وزشی, پژوهشی, مطالعاتی و ... لازم است.

 

امانت بین کتابخانه‎ای در کشورهای در حال توسعه

در نیجریه نظام امانت بین کتابخانه‎ای به گونه‎ای است که هر کتابخانه, منابع خود را به سایر کتابخانه‎ها امانت می‎دهد و درب کتابخانه‎های دانشگاهی بر روی محققان غیردانشگاهی باز است و مراجعان می‎توانند از خدمات فتوکپی و میکروفرمی استفاده کنند. به علاوه, کپی مقالات مجلاتی که در کتابخانه موجود نیستند از کتابخانه‎های داخل و خارج کشور نیز تهیه می گردد. در کشورهای مختلف افریقایی, به علت پاره‎ای مسائل از جمله خرابی دستگاه‎های فتوکپی, کمبود کاغذ,‌نبودن مجلات در محل خود, و ... استفاده از نظام امانت بین کتابخانه‎ای کتابخانه بریتانیا را ترجیج می‎دهند.

شرایط موجود در کشورهای اسلامی عرب زبان مثل عربستان سعودی تقریباً به همین صورت است و علاوه بر فتوکپی مقالات, انواع میکروفرم‎ها نیز در نظام امانت بین کتابخانه‎ای, به شرط اجازه حق مؤلف, عرضه می‎گردند. آمار موجود در کتابخانه دانشگاه نفت و معادن عربستان نشان می‎دهد که در سال 1980 از 175 مقاله درخواستی, 168 مورد و در سال 1981 از 207 درخواست, 187 مورد در اختیار متقاضیان قرار گرفته است.

نظام امانت بین کتابخانه‎ای در کتابخانه‎های دانشگاهی پاکستان, به علت کمبود بودجة تهیه فتوکپی برای سایر کتابخانه ها از قوت زیادی برخوردار نیست؛ ولی در بعضی از شهرها مثل فیصل آباد، لاهور و کراچی که مراکز دانشگاهی متعدد دارند، کتابخانه ها به توافق رسیده اند که از سیستم امانت بین کتابخانه ای استفاده نمایند.

در مالزی نظام امانت بین کتابخانه ای مطلوبی وجود دارد که کلیه مراکز دانشگاهی از این نظام استفاده می‌کنند.کتابخانه ملی کشور مسئول انجام این امر است و خود نیز در آن مشارکت دارد. سخن آخر این که در زمینه نظام استفاده می‎کنند. کتابخانه ملی کشور مسئول انجام این امر است و خود نیز در آن مشارکت دارد. سخن آخر این که در زمینه نظام امانت بین کتابخانه‎ای, کنفرانس‎های متعددی در کشورهای در حال توسعه برگزار گریده است. در سال 1960 "سمینار منطقه‎ای کتابشناسی, اسناد و تبادل انتشارات در کشورهای امریکای لاتین" در مکزیک برگزار شد که تأکید آن بر همکاری بین کتابخانه‎های دانشگاهی بود.در سال 1990 نیز "کنفرانس کتابداران عربستان سعودی" و "مؤسسه تحقیقات علمی کویت" برگزار شد که تأکیدشان بیش‎تر بر همکاری بین کتابخانه‎های کشورهای خلیج‌فارس بود.

 

نظام امانت بین کتابخانه‎ای در ایران

در ایران, نظام امانت بین کتابخانه‎ای از سال 1348 توسط مرکز اسناد و مدارک علمی راه‎اندازی شد. در حال حاضر نیز کتابخانه‎های کشور می‎توانند از طریق مرکز اطلاعات و مدارک علمی در این سیستم وارد شوند و با استفاده از فهرستگان‎های رایانه‎ای منتشر شده توسط مرکز از خدمات آن بهره گیرند

در سال 1373 "طرح تعمیم خدمات کتابخانه‎های تخصصی به افراد غیرعضو" آن کتابخانه به صورت آزمایشی توسط مرکز اطلاعات و مدارک علمی ایران در کتابخانه‎های تخصصی و دانشگاهی ایران به اجرا درآمد. به موجب این طرح, اعضای هیئت علمی و دانشجویان کارشناسی ارشد و دکتری دانشگاه‎های مختلف می‎توانند از خدمات کتابخانه‎ای مراکز آموزشی و تخصصی غیر از دانشگاه خود, با ضوابط مشخص استفاده نمایند.

علاوه بر این، اغلب کتابخانه های دانشگاهی ایران از نظام امانت بین کتابخانه ای کتابخانه بریتانیا استفاده می کنند. به هر حال، استفادة صحیح از این نظام و سایر نظام های امانت بین کتابخانه ای به شرطی انجام پذیر است که روش کار برای متقاضی و کتابدار روشن باشد.

 

روش کار

بهترین روش برای اجرای امانت بین کتابخانه‎ای, استفاده از مصاحبه یا انجام گفتگو است. در این صورت, قبل از پرکردن فرم معمولی امانت بین کتابخانه‎ای, به دلایل زیر می‎توان مصاحبه را انجام داد:

1-            مصاحبه فرصتی برای آموزش شیوة استفاده از خدمات امانت بین ‌‌کتابخانه‎ای به مراجعه‌کننده به وجود می‎آورد و ابهاماتی را که در ذهن او وجود دارد برطرف می‎کند.

2-            در جریان مصاحبه, مراجعه‎کننده مشخصات کتابشناختی مقاله یا کتاب مورد نیاز خود را ارائه می‎دهد و این امر به ارائه صحیح خدمات امانت بین کتابخانه‎ای منتهی می‎شود. برای انجام این گفتگو, سؤالاتی به شرح زیر از سوی استفاده کننده از خدمات امانت بین کتابخانه‎ای و کتابدار مسئول انجام این کار مطرح می‎گردد.

 

الف: سؤالات مراجعه‎کننده:

1-     آیا می‎توان از طریق خدمات امانت بین کتابخانه‎ای این منبع را به امانت گرفت؟

2-     برای دریافت منبع مورد نیاز چه مدت زمان لازم است؟

3-     هزینه انجام کار چقدر است؟

4-     چگونه می‎توان از رسیدن منبع به کتابخانه مطلع شد؟

5-     چه مدت می‎توان آن را به امانت گرفت؟

 

ب: سؤلات کتابدار:

1-     آیا این مراجعه‎کننده می‎تواند از خدمات امانت بین کتابخانه‎ای استفاده کند؟

2-     آیا جستجوی دقیق در منابع موجود در کتابخانه صورت گرفته است؟

3-     آیا می‎توان در خود کتابخانه منبع دیگری را به عنوان جایگزین بازیابی نمود؟

4-     این منبع برای چه زمانی مورد نیاز است؟

5-     آیا اطلاعات ارائه شده کامل و خوانا است؟

6-      آیا منبع مورد نیاز با قوانین امانت بین کتابخانه‎ای مطابقت دارد؟

7-     آیا درخواست‎کننده قادر به پرداخت هزینه‎های مربوطه هست؟

8-     آیا قانون حق مؤلف اجازة ارائة خدمات بین کتابخانه‎ای را می‎دهد؟

9-     آیا درخواست‎کننده زبان منبع درخواستی را می‎داند؟

10- آیا بهتـــر نیست که درخواست‎کننده به کتابخانة مقصد فرستاده شود تا خودش در محل از منبع استفاده کند؟

بعد از انجام مصاحبه, فرم مخصوص امانت بین کتابخانه‎ای تکمیل و به کتابخانة مقصد فرستاده می‎شود.

 

تأثیر نظام‎های رایانه‎ای برخدمات امانت بین کتابخانه‎ای

از آنجا که پایگاه‎های رایانه‎ای, اطلاعات کتابشناختی را با سرعت بیش‎تری در اختیار علاقمندان قرار می‎دهند, نظام امانت بین کتابخانه‎ای نیز با استفاده از فن‎آوری نوین از دقت و سرعت بیش‎تری برخوردار خواهد شد. فهرستگان درون خطی, پایگاه‎های کتابشناختی درون خطی, سفارش رایانه‎ای مواد, امکان استفاده از پست تصویری, پست الکترونیکی, و خدمات نشر الکترونیکی بر امانت بین‌کتابخانه‎ای اثرات بسزایی خواهند داشت. ارائه موفق خدمات امانت بین کتابخانه‎ای بستگی به چهار مورد زیر دارد:

1-            شناخت نیاز مراجعه کننده؛ در این مرحله با استفاده از منابع مختلف مثل نمایه‎ها و فهرستگان‎ها, مشخصات کتابشناختی منبع مورد نیاز تعیین می‎شود. استفاده از فهرستگان‎های درون خطی, صحت انجام این امر را تضمین, و جستجوی اطلاعات را آسان می‎کند.

2-            تعیین محل مورد نیاز؛ تا قبل از استفاده از فهرست‎های رایانه‎ای, تعیین محل منابع با دقت زیاد صورت نمی‎گرفت. براساس تحقیقی که "تامسن" (1967) انجام داد, چهل درصد فرم‎های امانت بین کتابخانه‎ای که اطلاعات لازم برای تعیین محل را نداشته‎اند, به همین دلیل به مراکزی ارسال شده‎اند که فاقد منبع مورد نظر بوده‎اند.در حال حاضر با استفاده از فهرست‎های رایانه‎ای این اشکال رفع گردیده است.

3-            ارسال تقاضا؛ در برخی از کتابخانه‎ها ارسال تقاضای امانت بین کتابخانه‎ای از طریق پست انجام می‎گردد,‌که این کار باعث اختلال در سیستم و صرف وقت طولانی می‎شود. استفاده از فاکس و پست الکترونیکی باعث صحت, سرعت و دقت بیش‎تری خواهد شد.

4-            حصول اطمینان از وجود منبع؛ رد حال حاضر حصول اطمینان ا ز وجود منبع, زمانی میسر می‎گردد که کتابخانة مقصد بعد از دریافت تقاضا, پاسخ را به کتابخانة مبدأ ارسال نماید و این کار زمان زیادی می‎برد نظام‎های رایانه‎ای امانت کتاب این زمان را تا حدود زیادی کاهش می‎دهد. "نیتکی" اظهار می‎دارد که با استفاده از سیستم تعاونی رایانه‎ای در نظام امانت بین کتابخانه‎ای, گردش کار با سرعت بیش‎تری انجام می‎پذیرد و وضعیت کتاب‎هایی که به امانت رفته یا به امانت داده نمی‎شود, سریعاً مشخص می‎گردد.

پیشرفت در کاوش‎های کتابشناختی با استفاده از پایگاه‎های اطلاعاتی, باعث سهولت و تسریع در خدمات امانت بین کتابخانه‎ای می‎گردد. این امر زمانی اثر بخش خواهد شد که بتوان متن کامل را به صورت الکترونیکی از طریق پایگاه‎های درون خطی در اختیار داشت. 

در مراکزی که به علل گرایش وسایل ارتباطی, به کارگیری پایگاه‎های درون خطی امکان‎ناپذیر است, استفاده از دیسک‎های فشردة نوری که حاوی اطلاعات بسیار زیادی در زمینه‎های گوناگون می‎باشند می‎تواند مورد نظر قرار گیرد. انجام این کار عاملی دیگر برای افزایش استفاده از خدمات امانت بین‌کتابخانه‎ای است. تحقیقی که توسط "کاناموگیر" در "دانشگاه نفت و معدن فهد" در عربستان سعودی انجام گرفته نشان می‎دهد که استفاده از دیسک‎های نوری در فاصلة اوت 1991 و سپتامبر 1992 باعث 14 درصد افزایش در خدمات امانت بین کتابخانه‎ای شده و 21 درصد از کل خدمات امانت بین کتابخانه‎ای این دانشگاه از راه جستجو در دیسک های نوری انجام گرفته است.

 

بخش امانت کتابخانه بریتانیا (16)

مهم‎ترین مرکزی که در سراسر جهان در زمینه امانت بین کتابخانه‎ای فعالیت دارد "بخش امانت کتابخانه بریتانیا" است. این مرکز که در انگلستان بین شهرهای "لیدز" و "یورک" واقع شده دارای بیش از 3000000 جلد کتاب، 242000 عنوان نشریه و بیش از چهار میلیون سند به صورت میکروفرم است و به مجموعة 700 کتابخانه تخصصی دیگر نیز دسترسی دارد. این مرکز روزانه 14000 تقاضا دریافت می‎دارد که 89 درصد آن‎ها را با مراجعه به منابع خود و 4 درصد را از طریق منابع کتابخانه‎های دیگر پاسخ می‎گوید. 25 درصد از کل این تقاضاها مربوط به خارج از انگلستان می‎باشد.

گردآوری منابع بر مبنای نیازهای مؤسسات آموزش عالی, تحقیقاتی, بازرگانی و صنعتی می‎باشد. نشریات بدون هیچ محدودیت موضوعی, زبانی و مکانی گردآوری می‎شوند. از 242000 عنوان مجله موجود در مرکز, 47000 عنوان را نشریات جاری تشکیل می‎دهندبه علاوه این مرکز به گردآوری اقلام زیر نیز می‎پردازد:

- انواع نت‎های موسیقی برای پاسخگویی به نیاز متقاضیان؛

-         پایان‎نامه‎های پذیرفته شده توسط دانشگاه‎های بریتانیا به صورت میکروفرم؛

-         منابع زبان‎های اسلوونی شامل روسی, اوکراینی, بلغاری, بلوروسی, صربی و ...؛

-         منابع شرقی شامل ژاپنی, چنی, هنگ‎کنگی, کره‎ای و تایوانی؛

-         گزارش کنفرانس‎های مهم بدون هیچ محدودیت موضوعی, زبانی و شکلی به استثنای مواد

     سمعی و بصری؛

-         گزارش‌ها و انتشارات رسمی و دولتی در تمام زمینه ها؛

-         گزارش‎های تحقیقی از وضعیت بازار؛

-         پیوست‎های مقالات ارسال شده توسط سردبیران مجلات برای نگهداری در مرکز؛

-         مجموعه جامع نسخه‎های خطی موجود در اروپا به صورت میکروفرم؛

-         مجموعه روزنامه‎ها به صورت میکروفرم و داستان‎های کلاسیک؛

-         ثبت نامه‎های انگلیسی زبان یا ترجمه شده به زبان انگلیسی؛

-         کتاب‎های چاپ شده در سال‎های قبل از 1801 به صورت میکروفرم؛

-         مجموعه نقشه‎های جغرافیایی قدیمی و چاپی.

از دسامبر 1987, کتابخانة برینانیا با استفاده از پایگاه اطلاعاتی "بلیز" خدمات خودکار خود را ارائه داده و استفاده‎کنندگان از طریق این پایگاه, اطلاعات کتابشناختی را به صورت درون خطی جستجو می‎کنند و اصل مقاله را به طور خودکار از بحش امانت کتابخانه بریتانیا تقاضا می‎نمایند.

علاوه بر ارائه خدمات فوق, بخش امانت کتابخانه بریتانیا فهرست‎هایی از پیایندها, کتاب‎ها و کنفرانسهای موجود را به صورت دیسک‎های نوری به متقاضیان عرضه می‎دارد. دیسک‎های مربوط به پیایندها و کتاب‎ها سالی دوبار روزآمد می‎شوند و در بهار و پاییز منتشر می‎گردند. دیسک مربوط به کنفراس‎ها به صورت فصلی به هنگام و منتشر می‎شود.

 

پشنهاد

با توجه به مسائل مطرح شده, پیشنهاد می‎شود که سیستم امانت بین کتابخانه‎ای در ایران نیز با الگو قراردادن خدمات ارائه شده در کتابخانه بریتانیا و استانداردهای موجود و با عنایت به کاربرد رایانه در کتابخانه‎های ایران و به طور اخص در مرکز اطلاعات و مدارک علمی که خود مجری نظام امانت بین کتابخانه‎ای در ایران است, خدمات خود را گسترش دهد و با انتشار فهرستگان‎های کتب, مجلات, نسخ خطی, پایان‎نامه‎ها, نقشه‎ها, و مواد دیداری – شنیداری بر روی دیسک‎های نوری و با روزآمدکردن آن‎ها در فاصله‎های زمانی معین, به انجام سریع‎تر و صحیح‎تر امانت بین کتابخانه‎ای کمک کند.

مقاله ای ازفرزانه فرزین-رکن الدین احمدی لاری

[ ۱۳٩۱/۱۱/٢٥ ] [ ۱٠:٤٧ ‎ق.ظ ] [ جمشید چایانی - کارشناس ارشد علم اطلاعات و دانش شناسی دانشگاه علوم تحقیقات تهران ]

[ نظرات () ]

مجله اینترنتی دانستنی ها ، عکس عاشقانه جدید ، اس ام اس های عاشقانه