علم اطلاعات و دانش شناسی

کتابداری - انجمن کتابداران - آموزش کتابداری - اخبار فرهنگی و کتابداری

مقایسه دایره‌المعارف‌های بریتانیکا ، آمریکانا ، ایرانیکا

بریتانیکا :

بریتانیکا اولین ناشری بود که در اواخر 1999 مجموعه‌ای پایه را بدون دریافت هزینه بصورت درون‌خطی در اختیار همگان قرار داد، در واقع یک طعمه برای جلب خوانندگان و از سوی دیگر جلب تبلیغ‌کنندگان برای جبران ضرر ناشی از دریافت‌نکردن هزینه بود.

این دایره‌المعارف بهترین نوع در جهان غرب شناخته شده که اولین بار در سال 1768 منتشر شد. بازنگری‌های زیادی را پشت سر گذاشته تا ویرایش موفق نهم را در سال 1889 کسب کرده که ویژه‌ی دانش‌پژوهان و متخصصین بوده است که حاوی مقالات مهم از اشخاص سرشناس قرن 19 بود و هنوز هم از بهترین دایره‌المعارفها به شمار می‌رود. سی‌دی رام دوجلدی دارد که بیشترین متن را در آن گنجانده است اما نقصان او از نظر تصاویر و نقشه‌های آن است، فقر تصاویر و رنگها که حدود 10000 تصویر بیشتر ندارد، این دایره‌المعارف را نسبت به دیگر مجموعه‌ها سخت و دور از استفاده عموم ساخته. با وجود این در حدود 30000 پیوند اینترنتی دارد.

علاوه بر آن وقایع‌نگاری دقیقی دارد که امکان مقایسه وقایع تاریخی را از ابتدا ( حدود 9000 قبل از میلاد ) تا عصر حاضر را فراهم کرده است ( از حوزه ادبیات گرفته تا علوم) . نسخه رایگان Britanica در میان مجموعه‌های درون‌خطی بهترین انتخاب است.

این دایره‌المعارف با وجود نقایص خود، ویژگی مهمی دارد که تقریباً هر روز به هنگام می‌شود که اغلب از طریق اینترنت است.

مقالات زمینه‌ای پایه این دایره‌المعارف در مورد اشخاص، مکانها و اشیاء از الگوهای بهنگام‌سازی است و دوم وجود داده‌های مرجع آماده‌ی جاری است که در حدود 200 کشور جهان را در بر می‌گیرد. که پی‌درپی روز آمد می‌شود. سوم داشتن ویرایش اخیر است.

چهارم افزودن مقالات بعضاً طولانی از ویرایش‌های قبلی بریتانیکا است که علاوه بر این ارزش تاریخی آن را می‌رساند اینها که برشمردیم همه از ویژگی‌های خوب این دایره‌المعارف در مقایسه با چاپهای قدیم آن بودکه مورد بررسی قرار گرفته که به شیوه نگارش و محتوای مجموعه‌های قدیمی نیز اشاره کرده است.

مطلب بعدی اینکه این دایره‌المعارف‌ اصلاً انگلیسی است اما بعد از جنگ جهانی دوم ناشر انگلیسی ، آن را به یک ناشر آمریکایی فروخته و در حال حاضر در دانشگاه شیکاگو منتشر می‌شود. در اواخر قرن 18 در سه جلد منتشر شد.

مرحله‌هایش در ابتدا کوتاه و خلاصه و ناقص به چشم می‌خورد اما بعدها چندین بار تصحیح شده ، ویرایش 10 و 11 آن مهم است که مدخلهای آن مفصل‌تر آمده زیرا بزرگترین دانشمندان آن دوره چون فروید و داروین آن را نوشتند. که به ویرایش دانشمندان معروف است. پاره‌ای از آن ویرایش بصورت کتابها و جزوات دانشگاهی درآمده است.

در ویرایش 12 و 13 آن تغییرات اساسی به چشم می‌خورد که این دایره‌المعارف را به مجموعه‌ای در حد عموم رسانده و ویرایش 15 در دهه 1970 تنها روزآمد می‌شود.

این دایره‌المعارف 32 جلد است که جلد اول آن پروپر یا معروف است که اطلاعات آن خیلی کلی است برای زمانی که زمینه‌ی ذهنی فردی از موضوعی خالی است.

نظم پروپر یا بر اساس خلقت و طبیعت است، یعنی ماده و نیرو- زمین- زندگی بر روی زمین- زندگی انسان- اجتماع- هنر- فنی و مذهب- تاریخ و شاخه‌های علوم . 10 جلد آن به میکروپریا معروف است، نظم آن الفبایی ، تعداد مدخل‌های آن زیاد است. 19 جلد آن به مایکروپریا معروف است که در واقع مدخل‌های آن یک رساله است. و 2 جلد نیز اندیکس دارد که از اندیکس آن هم نظم الفبایی دارد تا آخر قرن 20 هر 5 سال یکبار ویرایش می‌شده پس نمی‌توانستند اتفاقات در خلال این 5 سال را در جهان ثبت کند. بنابراین هرسال یکبار یک Year Book منتشر کرده تا به سال پنجم برسد. از سال 1995 روی سی‌دی رام منتشر شده.

 

آمریکانا :

از دیگر دایره‌المعرافهای انگلیسی زبان قرن حاضر دایره‌المعارف آمریکانا است. نخستین ویرایش این دایره‌المعارف که بر اساس ویرایش هفتم دایره‌المعارف بروکهاوس تدوین شده است در شانزده جلد و در فاصله سالهای 1829 تا 1833 در فیلادلفیلا منتشر شد.

در سال 1903 ناشر آمریکانا مدعی طراحی نو شد این درحالی بود که هنوز بسیاری از مقالات ، ترجمه از دایره‌المعارف آلمانی بروکهاوس بود که نهایت بعد از بارها تجدیدنظر در سال 1920 دایره‌المعارف آمریکانا در 30 جلد منتشر شد و سیاست ویرایش را در پیش گرفت.

دایره‌المعارف آمرکیانا بیشتر بر تاریخ ، جغرافیای آمریکا و زندگینامه آمریکا بیان تأکید دارد. از این رو این دایره‌المعارف ، بهترین مرجع برای مطالب و موضوعها و شخصیتهای آمریکایی است. در سال 1972 دوروتی کول دایره‌المعارفهای آمریکانا و بریتانیکا را در مقایسه‌ی خود، در تأکید بر زمینه‌های دانش بشری شبیه و یکسان دید و اینکه هر دو مجموعه به یک اندازه مصورند و تأکید آنها بر مناطق جغرافیایی و سیاسی یکسان است.

از این دایره‌المعارف همانطور که عنوان آن دلالت دارد در موارد تاریخی، جغرافیایی و زندگینامه‌ای ، تأکخید اساسی آن بر آمریکاست. Americana بی‌شک ، بیشتر از هر مجموعه دیگری، بر این موارد تأکید دارد و مخصوصاً این امر برای یافتن مطالب دورافتاده و کم‌شانس درباره ایالات متحده آمریکا مفید خواهد بود با این وجود پوشش موضوعی ایالت متحده در تمام دایره‌المعارفهای مهم بطور عمده دیده می‌شود.

اما درهر صورت شاید عیب عمده این دایره‌المعارف مستقل‌نبودن آن است چرا که این دایره‌المعارف را تاسال1833 اقتباسی از دایره‌المعارف آلمانی Blockhouse Lexikon ، می‌دانستند در حقیقت یک نوع سرقت ادبی به شمار می‌رفت و ترجمه شده اثر آلمانی بود. اما در سال 1903 اعلام شد Americana به کلی اثر جدید گشته و با تغییرات و اضافات منتشر شده، ولی با این حال ادعا می‌شود این مجموعه با سابقه‌ترین دایره‌المعارف آمریکایی است. اما از حسن‌های آن باید شیوه بسیار آسان و ساده‌ی آن و همچنین وجود مدخل‌های بسیار مهم آن را برشمرد.

 

 

ایرانیکا :

یکی دیگر از دایره‌المعارفهایی که در ارتباط با فرهنگ و تاریخ ایران منتشر شده دایره‌المعارف ایرانیکا است. در تهیه و تدارک این دایره‌المعارف حدود چهارصدنفر ایرانشانس، زیرنظر و به ویراستاری احسان یارشاطر همکاری داشته‌اند، ناشر آن به زبان انگلیسی است و در دانشگاه کلمبیا در نیویورک.

هدف اصلی از انتشار این دایره‌المعارف پرکردن شکاف مهمی است که در منابع مرجع در ارتباط با تاریخ و فرهنگ خاورمیانه به زبان انگلیسی است. دامنه وگستره این دایره‌المعارف شامل تاریخ و فرهنگ ایران‌زمین و اثرات متقابل با همسایگانش است. و از تمرکز صرف به ایران خودداری شده است. بدین ترتیب این دایره‌المعارف را به محدوده شرق یعنی هند، روابط رومی و یونانی با ایران، فرهنگ مسلمانان شبه قاره هند، تمدنهای قفقاز و آسیای مرکزی ، عالم تشیع ، شرح احوال نژادها و عقاید و آداب و رسوم ایرانیان قدیم را در بر می‌گیرد.

محدوده زمانی آن از روزگار ماقبل تاریخ و تا زمان حال است. اما سرگذشت کسانی را که در قید حیات هستند را در بر نمی‌گیرد. اما به تاریخ علوم و هنر ایران و جنبه‌های خاص چون خوشنویسی توجه شده است. درحالیکه عموماً در سایر منابع خاصه در دایره‌المعارفها چنان عنایتی به این جنبه‌های تاریخ و هنر و علوم ایران نشده است.

نکته مهم در تدوین دایره‌المعارف ایرانیکا، نظام حرف‌به‌حرف‌نویسی مدخلهای آن است که با حرف لاتین است. در مطالعات ایرانشناسی با مشکل دگرنویسی کلمات- خواه بصورت آوانویسی، خواه بصورت حرف‌به‌حرف نویسی- روبرو هستیم. این مشکل در نشان‌دادن کلمات فارسی به عربی به مراتب بیشتر است. این نظام در دایره‌المعارف اسلام و کتابخانه کنگره آمریکا وتاریخ ایران کمبریج به خاطر داشتن لغات زیاد عربی که رنگ و صبغه عربی به آن داده زیاد به چشم می‌خورد. ایرانیکا کوشیده است با همکاری تعدادی از متخصصان و ایرانشناسان نظام خاصی برای دگرنویسی مدخلها و اسامی تدوین نماید.

درمورد سرشناسه‌های دایره‌المعارف ایرانیکا، درصورتی که اسامی خاص باشند، صورت جدید اسم در زبان فارسی مدخل قرار گرفته است. اما اگر اشکال قدیمی و میانه و صورت لاتینی و یونانی آن اسامی نیز وجود داشته باشد به یکدیگر ارجاع متقابل داده شده‌اند. در مورد اسامی دوران اسلامی، از اسم اشهر به عنوان مدخل استفاده شده است و حرف تعریف « ال » حذف شده.

در مورد مفاهیم ، برای سولت در بازیابی ، معادل آن مفهوم در زبان انگلیسی سرشناسه قرار می‌گیرد. مثلاً Irrigation به جای « آبیاری » .

برای کمک به درک مطالب ، مراجعه‌کننده به تصاویر و نقشه نگاه می‌کند. این تصاویر و نقشه‌ها معولاً شامل طرح معماری ، آثار تاریخ، نقشه‌های جغرافیایی ، نمونه آثار هنرمندان و از این قبیل است.

عموماً ارجاع به منابع دست اول که برای مستند‌ساختن مقاله لازم و ضروری است در متن مقاله آمده است، در آخر هر مقاله منابع تحقیقی بیشتری به خواننده معرفی شده است.

به منظور صرفه‌جویی در فضا ، عنوان مختصر کتابها و مآخذ ارائه شده است. صورت کامل این مآخذ در مقدمه دایره‌المعارف ایرانیکا آمده است.

در مورد تاریخ، در مقالات ایرانیکا از دو فرمول استفاده شده، یکی را برابری سال هجری و میلادی مثلاً 16-1515/921 یعنی سال 921 هجری برابر با سال 16-1515 میلادی. و دیگری سال هجری خورشید که با حرف S  (معادل حرف ش ) نشان داده شده است.

در دایره‌المعارف ایرانیکا از ارجاعات « نگاه کنید به » و « نیز نگاه کنید به » استفاده شده است. که نقش و وظیفه آنها همانند دیگر دایره‌المعارفهای معتبر ( مانند بریتانیا یا دایره‌المعارف فارسی ) است.

 

مقایسه :

در هرحال با تعاریفی که از این دایره‌المعارف‌های نام‌آور امروزی به عمل آوردیم، هر کدام از آنها به نحوی مطرح بودند که شاید دلیل اصلی آن مرجع بودن آنها در سنوات مختلف قرن است، همانطور که اکثر ناشران بزرگ دایره‌المعارف ، هرساله به تجدیدچاپ کل مجموعه یا جلدهای بازنگری شده، می‌پردازند و برای روزآمدکردن دایره‌المعارف‌ها در تلاشند، مردم نیز بخاطر همین روزآمد شدن مجموعه‌ها همگی در تلاشند تا مقایسه‌ای علمی و مستند از میان تمام دایره‌المعارف‌ها داشته باشند تا بهترین و آسان‌ترین و جامع‌ترین آنها را برگزینند که همین رقابت‌های سالم نشری است که دایره‌المعارفها و کتابهای مرجع اخیر را متعدد ساخته است.

امروزه استفاده از سی‌دی‌رام و اطلاعات اینترنتی و نسخه‌های درون‌خطی و چاپی شاید مشوق اصلی دانش‌پژوهان و محققان باشد. تمام شیوه‌های ارزیابی و اعتبار این مجموعه‌ها را بین اوراق آنها می‌توان دید.

شاید در بین اوراق دایره‌المعارف‌های این دوره نداشتن تبعیضات جنسی و نژادی را بتوان نام برد. از آنجایی که انتشار دایره‌المعارف‌ها عموماً با خطر سرمایه‌گذاری همراه است، فکر می‌کنم ناشر آن، مسالئ بسیار ریز را از زیر  ذره‌بین رد کرده تا همه اقشار خوانندگان را داشته باشد. اما چیزی که مسلم است اینکه هر دایره‌المعارف خواننده خاص خود را دارد بنابر سلیقه و امکان استفاده و نیز کارایی آن، دایره‌المعارف‌ها مورد استفاده قرار می‌گیرند. و این تنوع سلیقه و موضوع و کارایی ما را از داشتن هر نوع مرجعی غنی ساخته که بسی جای خوشحالی است.

اگر بخواهیم دایره‌المعارف‌ها را از نظر عمومی مقایسه کنیم ، دایره‌المعارف بریتانیکا را مخاطب دانشجویان و متخصصان می‌نامیم. و حال آنکه دایره‌المعارف آمریکانا با شیوه نگارش ساده‌تر و مقالات دقیق‌‌تر در اختیار عموم قرار گرفته ، سبک خاص ساده دایره‌المعارف آمریکانا که حتی اندیشه‌های پیچیده علمی را با زبان ساده مطرح کرده، این دایره‌المعارف را بیشتر عامه‌پسند نموده است، از حسن اصلی آن به حساب می‌آید. آمریکانا بیشتر برای دانشجویان سال اول دانشگاه و کارهای فوری و سریع بخشی مفید خواهد بود و دیگر اینکه بریتانیکا که مسائل و مطالب سخت و پیچیده علمی برای متخصصین طراحی شده، و اما ایرانیکا به مسائل و هنر و علوم و تاریخچه ایران پرداخته که از این حیث با دو نوع دیگر کاملاً متفاوت است. و یا دایره‌المعارف امریکانا به مسائل روز و شخصیتهای امریکایی پرداخته است. اما هر دو مجموعه آمریکانا و بریتانیکا طبق مقایسه‌ای که دوروتی کول به عمل آورده، شباهت هر دو دایره‌المعارف را در تأکید در زمینه‌های دانش بشری یکسان دیده است. و در هر دو حدود نیمی از مطالب به علوم اجتماعی اختصاص دارد. و بقیه تقریباً بین علوم انسانی و علوم تقسیم شده و هر دو مجموعه به یک اندازه مصورند. و تأکید آنها بر مناطق جغرافیایی و سیاسی یکسان است. و البته تفاوت دارند در اینکه آمریکانا بیشتر بر تاریخ و جغرافیای آمریکا وکانادا تأکید دارد و درحالیکه بریتانیکا تاریخ و جغرافیای ملل مختلف را در بر می‌گیرد، این خصوصیت بریتانیکا را به مجموعه‌ای جهانی مبدل ساخته است که از ویژگی‌های خاص آن است. ولی هر دو مجموعه دارای نمایه‌های مفصل هستند ولی از نظر کوتاهی و استفاده سهل‌تر، آمریکانا در اولویت است. از مقایسه‌ی این دو مجموعه با دایره‌المعارف ایرانیکا می‌توان گفت به علت کوچک بودن مجلدهای ایرانیکا و جدیدتر بودن آن، و همچنین نظم ساده و حرف به حرف‌نویسی مدخلهای آن، استفاده از آن را ساده‌تر ساخته و اینکه چون در دایره‌المعارف ایرانیکا بیشتر به هنر و علوم و مسائل و شخصیتهای ایرانی پرداخته ، استفاده جهانی و بین‌المللی آن را به حداقل رسانده است، ولی از تفاوتهای بسیار مهم و خوب آن با دیگر دایره‌المعارف‌ها، هدف از انتشار آن است که همانا پرکردن شکاف مهمی است که در منابع مرجع در ارتباط با تاریخ و فرهنگ خاورمیانه به زبان انگلیسی وجود دارد. چرا که ناشر ایرانیکا انگلیسی زبان است. و اینکه دامنه و گسترده این دایره‌المعارف شامل تاریخ و فرهنگ ایران و اثرات متقابل با همسایگانش است و از تمرکز صرف به ایران خودداری شده است.

اما اگر بخواهیم مقایسه‌ی دقیقی که مستند بر کتابهای مرجع‌شناسی (ویلیام. ا . تحسس) باشد بپردازیم از نظر تعداد مقالات و تصاویر و نقشه‌ها و مدخل نمایه‌های آنها متفاوتند که ما آنها را برمی‌شمریم. دایره‌المعارف بزرگسالان آمریکانا با تعداد 45000 مقاله و 23000 تصویر و 1300 نقشه و 354000 مدخل نمایه به انتشار رسیده است.

و دایره‌المعارف بزرگسالان بریتانیکا با تعداد 70000 مقاله و 250000 تصویر و 20000 نقشه و 790000 مدخل نمایه خود را از جامع‌ترین دایره‌‌‌المعارفها نموده است.

+ نوشته شده توسط دانشجویان  کتابداری کرج 

[ ۱۳٩۱/۱۱/۱۸ ] [ ۸:٤٦ ‎ق.ظ ] [ جمشید چایانی - کارشناس ارشد علم اطلاعات و دانش شناسی دانشگاه علوم تحقیقات تهران ]

[ نظرات () ]

مجله اینترنتی دانستنی ها ، عکس عاشقانه جدید ، اس ام اس های عاشقانه