علم اطلاعات و دانش شناسی

کتابداری - انجمن کتابداران - آموزش کتابداری - اخبار فرهنگی و کتابداری

بیانیه ایفلا/ یونسکو:  کتابخانه باید محیطی باز، جذاب، دل انگیز، و شوق انگیز برای کاربران در هر سن و سالی که باشند فراهم سازد.

طراحی نقشه‌ ی کتابخانه‌ ها باید به ‌گونه‌ ای باشد که همه‌ ی ارکان و کارکنان کتابخانه در ارتباط و همکاری تنگاتنگ با یکدیگر بوده و با کاربران نیز ارتباطی تعاملی داشته باشند. از این‌ رو، بدون توجه به نوع کتابخانه، دو اصل اساسی در ساختمان کتابخانه باید لحاظ شود: تنوع وظایف و عملکردها، و انعطاف ‌پذیری و هماهنگی آن. رعایت این دو اصل موجب می‌شود که بخش ‌های مختلف کتابخانه به ‌گونه‌ ای در کنار هم چیده شوند که جملگی ــ به منزله یک کل ــ عمل ‌کنند و با رعایت انعطاف ‌پذیری، حداکثر استفاده از فضا به عمل آمده و امکان گسترش‌ های بعدی نیز منظور شود. چنانچه کتابدار و گروه مشاوران کودک و نوجوان از نزدیک درگیر طراحی ساختمان کتابخانه و فضای داخلی آن باشند، فضاسازی کلی و عمومی ساختمان متناسب با برنامه‌ها و نیازهای آتی، و نیز فعالیت ‌های بخش ‌های مختلف آن صورت خواهد گرفت.


در طراحی برنامه ساختمان کتابخانه مواردی چون سهولت نظارت بر کاربران و تدابیر امنیتی، رعایت اصول پیشگیری و اطفای آتش، روشنایی و دما و رطوبت نسبی مناسب در مخازن، ایجاد سیستم تهویه هوا، تسهیلات خروجی و ورودی مناسب در ساختمان برای معلولین جسمی- ذهنی، پوشاندن کف کتابخانه با کفپوش مناسب، و تسهیلات انتقال منابع کتابخانه ‌ای و مراجعان و کارکنان بین طبقات مختلف مورد توجه قرار می ‌گیرد

 

 


 

دو نوع طراحی در ساختمان کتابخانه ‌ها وجود دارد:

یکی طرح باز  است که در آن دیوارهای غیرضروری حذف می ‌شوند و تمامی بخش ‌های مختلف کتابخانه باز و آزاد و با هم در ارتباط هستند. کتابدار می ‌تواند در صورت نیاز به محلی جداگانه، با تنظیم قفسه‌ ها و چیدمان میزها و صندلی ‌ها، محل موردنظر را شکل دهد.

نوع دیگر، طراحی بسته است که در آن اتاق ‌های کار کتابداران و بخش ‌های مختلف کتابخانه با دیوارهایی محصور می‌ شوند. مبلمان و اثاثیه و قفسه‌ های کتاب ثابت هستند، و دیوارهای ساختمان از موادی مانند آجر و سنگ و آهن و بتون مسلح (آرمه) ساخته شده و امکان جابه‌جایی و تغییرپذیری در ساختمان کتابخانه وجود ندارد.

ویژگی‌ های ساختمان کتابخانه


علی‌رغم تفاوت‌های بسیار در طراحی داخلی و خدمات کتابخانه‌ها برحسب نوع و محل جغرافیایی آن، ساختمان اکثر کتابخانه‌ها ده عنصر مشترک دارند:

تغییرپذیری. منظور از تغییرپذیری این است که تغییر کاربری و جابه‌جایی بخش‌های مختلف کتابخانه از جمله بخش‌های امانت، مرجع، و جز آن با به‌کارگیری دیوارک‌هایی به‌راحتی امکان‌پذیر باشد.

فشردگی. ساختمان باید جمع‌وجور باشد تا جابه‌جایی منابع کتابخانه‌ای و تحرک کارکنان و مراجعان به راحتی انجام شود.

. دسترس‌پذیری. محوطه بیرونی و درونی، ورودی، و بخش‌های مختلف کتابخانه باید دارای نقشه‌ای جامع و ساده و روان باشند تا نیاز به نصب راهنما به حداقل برسد.
قابلیت گسترش. در برنامه‌ی تأسیس کتابخانه توسعه و گسترش را باید پیش‌بینی کرد و زمین کافی برای کتابخانه و توسعه آتی آن درنظر گرفت. نقشه‌ی ساختمان کتابخانه باید به‌گونه‌ای طراحی شود که در هر زمان و هر مرحله از گسترش، موجودیت و جامعیت آن حفظ شود.

تنوع. قابلیت و امکان جابه‌جایی مجموعه منابع و محل مطالعه مراجعه‌کنندگان با توجه به نیازها و سلیقه‌های مراجعه‌کنندگان به جذابیت و زیبایی کتابخانه می‌افزاید و علاوه بر این تغییرات ایجاد شده برای رفع نیازهای مراجعان نیز مفید خواهد بود.

سهولت دستیابی. طرح فضاهای عمومی به‌گونه‌ای باید باشد که منابع به‌ سهولت در دسترس همگان قرار گیرد. مراجعه‌کننده به راحتی به نظم کتابخانه پی ببرد و دستیابی به منابع برای او جذاب و مطلوب باشد.

راحتی و آسایش. نور و روشنایی کافی و یکنواخت در فضای عمومی ساختمان کتابخانه و محل کار کتابداران و تالارهای مطالعه، مشخص کردن عنوان و شماره راهنمای عطف کتاب‌ها در پایین‌ترین ردیف قفسه‌های کتاب و استفاده از دستگاه‌های استاندارد تهویه هوا، از جمله این مباحث است.

 محیط و مکان ثابت. برای حفاظت و نگهداری مجموعه‌ی کتابخانه و وسایل و تجهیزات آن، فراهم کردن محیط و مکانی ثابت ضروری است. محل ثابت کتابخانه و تأمین راحتی و آسایش فضای کتابخانه، دیوارهای ضد صدا و آکوستیک، دیوارهای ضخیم که در زمستان از هدر رفتن گرما و در تابستان از شدت گرمای خورشید جلوگیری کند و مانع نفوذ سروصدای مزاحم بیرون باشد، و تعبیه پنجره‌هایی در دیوارها برای ایجاد چشم‌انداز زیبا، همگی فضا و محیط دلخواه کتابخانه را فراهم می‌کند.

امنیت. حفاظت و ایمنی مجموعه منابع کتابخانه از اولویت‌های کتابخانه‌ها است. راه‌های خروجی کتابخانه باید کم و محدود باشد و به محلی منتهی شود که تحت کنترل و نظارت مسئولان و سیستم‌های مراقبتی الکترونیکی است.

اقتصاد و صرفه‌جویی. کتابخانه‌ها باید روش‌های مختلفی را به کار گیرند تا هزینه‌ها به حداقل برسد، ضمن اینکه به خدمات کتابخانه لطمه نزند.

ویژگی‌های مطلوب ساختمان هریک از انواع کتابخانه‌ها برحسب نوع کتابخانه، تفاوت‌هایی با هم دارند:

 

کتابخانه‌های عمومی:


هدف اصلی از تأسیس کتابخانه عمومی استفاده مناسب و مفید عموم مردم از منابع کتابخانه به‌صورت رایگان است. کتابخانه عمومی در شهرها باید در مرکز شهر و یا مناطق پر جمعیت ایجاد شود. در مناطق روستایی نیز جنب اداره پست، بانک، مرکز خرید، یا مراکز تعاونی مکان‌های مناسبی برای تأسیس کتابخانه‌های عمومی هستند. بهتر است ساختمان کتابخانه مشرف به باغ و فضای سبز باشد و یا حداقل در حوالی مناطقی باشد که از هوای سالم بهره‌مندند. در طراحی ساختمان کتابخانه عمومی بهتر است به جذابیت نمای بیرونی، طرح راحت، و تردد آسان مراجعه‌کنندگان توجه شود. در فضای ساختمان این نوع کتابخانه‌ها باید علاوه بر بخش‌های معمول، بخش‌های مختلفی برای  کاربران خاصی نظیر کودکان، نابینایان و معلولان، و سالخوردگان تعبیه شود. اصل سهولت دستیابی نیز از اصول مهم در این نوع کتابخانه‌هاست. ورودی ساختمان کتابخانه‌های عمومی نیز باید به‌صورت سطح شیبدار و یا دارای آسانسور باشد تا عبور صندلی‌های چرخ‌دار و ورود افراد خاص مانند معلولان و نابینایان آسان باشد. محل و طرح ساختمان کتابخانه عمومی باید به‌گونه‌ای باشد که گسترش و توسعه عمودی و افقی ساختمان امکان‌پذیر باشد. ساختمان کتابخانه‌های عمومی باید محلی برای احساس شادی و لذت و کسب انرژی و غنیمت شمردن فرصت‌ها باشد.

 

کتابخانه‌های آموزشگاهی:


در این نوع کتابخانه‌ها، اندازه و وسعت و محل ساختمان کتابخانه باید با وسعت، دانش‌آموزان و هیئت آموزشی مدرسه هماهنگی داشته باشد. محل کتابخانه آموزشگاهی بهتر است در طبقه اول ساختمان باشد تا دسترسی به آن برای تمامی دانش‌آموزان میسر شود. قفسه‌های کتاب آن معمولا کوتاه درنظر گرفته می‌شود تا امکان دسترسی به کتاب‌ها برای دانش‌آموزان و نصب تابلوی اعلانات و یا ویترین نمایش کتاب در بالای آن میسر شود. رنگ دیوارها و کف کتابخانه و صندلی‌ها باید جذاب باشد. همچنین برای انجام کارهای جانبی مانند تشکیل نمایشگاه و کارهای گروهی، اجرای تئاتر، و ایراد سخنرانی باید فضایی به این نوع کتابخانه‌ها اختصاص داده شود

 

فضاهای مورد نیاز


در طراحی ساختمان کتابخانه های کودک و نوجوان (کودکان، نوجوانان، عمومی، آموزشگاهی) باید برای بخش های زیر فضای لازم درنظر گرفته شود. این فضاها با توجه به تعداد مخاطبان و امکانات موجود تعریف می شوند. در فضاهای کوچک توصیه می شود در تفکیک فضاها از مواد قابل حرکت و جابجایی استفاده شود. برای مثال تجهیزات هر بخش نیز می توانند در تفکیک فضاها مورد استفاده قرار گیرند و یا با برنامه ریزی زمانی از یک فضا به چند منظور بهره گرفت.

  • فضای کاری کتابدار(ان) برای انجام کارهای فنی کتابخانه،
  • بخش امانت و تجهیزات مربوط به آن (میز کتابدار، برگه دان های جستجوی منابع یا رایانه ای جستجوی منابع)
  • مخزن منابع (منابع را به دو گونه می توان نگهداری کرد: مخزن باز (در فضای اصلی کتابخانه و دورتا دور آن) مخزن بسته (در فضایی جداگانه) )
  • منابع مرجع و فضای استفاده از آنها
  • نشریه ها و روزنامه ها و فضای استفاده از آنها
  • بخش مطالعه (گروهی و انفرادی) و تجهیزات مربوط به آن
  • مواد غیر کتابی (پوسترها، نقشه ها، کره های جغرافیایی، ماکت ها، اسباب بازی ها، ......) و تجهیزات مربوط به آن (در کتابخانه های کوچک می توان این وسایل را در فضاهای خالی، فضای اصلی به عنوان تزیین در معرض دید قرار داد)
  • مواد دیداری و شنیداری و فضای استفاده از آنها
  • اتاق قصه گویی، کتابخوانی با صدای بلند، نمایش و پژوهش های گروهی و لوازم و تجهیزات مربوط به آن
  • فضاهای عمومی برای رفت و آمد، تابلو اعلانات، نمایشگاه های کوچک کتاب، روزنامه های دیواری، کارهای دستی کودکان و نوجوانان، ...

  •  

جدول استاندارد فضاهای گوناگون کتابخانه‌ های کودک و نوجوان (به متر مربع)

تعداد     کاربران

فضای مطالعه و منابع۱

فضای چند منظوره ۲

فضای تولید رسانه ها ۳

فضای کارکنان

فضای انبار ۴

جمع کل

۱-۲۵۰

۸۰

۲۵

-

۲۰

-

۱۲۵

۲۵۱- ۵۰۰

۱۴۰

۴۰

۲۵

۲۵

۲۰

۲۵۰

۵۰۱- به بالا

۲۰۰

۴۵

۳۵

۳۵

۳۵

۳۵۰

  1. شامل انواع میز و صندلی و قفسه های کتاب و نشریات به صورت باز و اتاقک های ویژه رسانه ها 
  2.   برای گردهمایی ها، برنامه های ترویجی، نمایش آثار و پروژه ها
  3.   برای کارهای فوق برنامه، تولید رسانه ها (روزنامه دیواری، کتابسازی، ...)
  4.   برای نگهداری وسایل و تجهیزات رسانه ای و رسانه هایی که به نگهداری ویژه نیاز دارند و یا برای مدتی به آنها در محیط کتابخانه نیازی نیست

پیشنهاد شده است که 60 درصد از فضای یک کتابخانه  به میزها و صندلی‌ها، 15 درصد به مطالعات گروهی (کنفرانس‌ها، کلاس‌های آموزشی در کتابخانه، و جلسات نقد و بررسی، و جز آن)، و بقیه به سایر تجهیزات اختصاص داده شود.

انتخاب مکان کتابخانه


در انتخاب مکان کتابخانه به نکات زیر باید توجه کرد:

  • امکان دسترسی به وسایل حمل و نقل عمومی، وسایل حمل و نقل ویژه در روزها یا ساعت های معین
  •  طبقه همکف باشد
  • نزدیک در ورودی باشد تا در معرض دید باشد
  • مکانی با زیبا ترین منظره و نور طبیعی
  • در کتابخانه های عمومی، کودکان و نوجوانان مجبور نباشند از محوطه ی بزرگسالان عبور کنند
  • در کتابخانه های عمومی یا کتابخانه‌های ویژه‌ی کودکان و نوجوانان بخش خردسالان، کودکان و نوجوانان تفکیک شده و هیچکدام مجبور به عبور از بخش دیگر نباشند.
  • فضای کتابخانه باید با نیازهای کودکان و نوجوانان معلول متناسب باشد. فاقد پستی و بلندی باشد و هر کجا ضرورت ایجاب کند شیب راه (رمپ)، درهای خودکار، نشانه های برجسته (مانند بریل) در آن جای گذاری شود.
  • در طراحی داخلی ساختمان کتابخانه باید توجه شود که افراد کم بینا با استفاده از تقابل و تضاد رنگ ها و بافت ها قادر به دریافت موقعیت و وضعیت محیط می شوند. رنگ دیوارها از رنگ کف سالن متمایز باشد، درهای ورودی با چارچوب آنها با رنگ مخالف دیوار مجاور رنگ آمیزی شود، رنگ وسایل کتابخانه و تجهیزات خدماتی مانند آسانسور و غیره از محیط اطراف متمایز باشد، از مسیرهای نورپردازی شده یا کفپوش های بافت دار یا لمس پذیر (با کمک عصا، کفش و غیره) برای هدایت کاربران به مناطق خاصی از کتابخانه استفاده شود.
  • محل کتابخانه ی آموزشگاهی باید مرکزیت داشته و طوری انتخاب شود که تا جای ممکن به یک نسبت و فاصله در دسترس تمام کلاس ها و واحدهای آموزشی قرار گیرد.
  • محل کتابخانه در جایی باشد که از اطراف قابلیت توسعه داشته باشد
  •  

فراهم سازی شرایط

  • روشنایی مناسب (در حدود 500 لوکس) در سطح کتابخانه پیش بینی شود. منابع روشنایی باید طوری نصب شود که مانع ایجاد سایه یا نور خیره کننده باشد و قفسه های کوتاه تر نیز به همین دلیل عمود بر پنجره چیده می شود
  • تهویه مطبوع و حرارت مطلوب و یکنواخت (بین 20- 24 درجه سانتیگراد) در تابستان و زمستان
  • میزان رطوبت هوای مخازن بین 45 تا 55 درصد تنظیم شود
  • میزان صدا در داخل کتابخانه و نفوذ صدا از خارج با استفاده از تدابیر صوت شکن کنترل شود
  • انعطاف پذیری و امکان ادغام فضاها در صورت تغییرات احتمالی در برنامه آموزشی متناسب با پیشرفت های تکنولوژی کتابخانه ای
  • ساختمان کتابخانه باید در مقابل زلزله و سوانح دیگر مقاوم باشد. در کتابخانه باید پیش بینی های لازم برای جلوگیری از آتش سوزی انجام شده باشد و وسایل ساده هشدار دهنده نصب و کپسول های خاموش کردن آتش در دسترس باشد. تمام کارمندان کتابخانه باید با  شیوه‌ی کار این وسایل آشنا باشند.

وسایل و تجهیزات


مجموعه ابزارها و لوازمی که در نگهداری، سازماندهی، خدمات، و اشاعه اطلاعات کتابخانه‌ای مورد استفاده قرار می‌گیرد تجهیزات خوانده می‌شود. نظر به نقش و اهمیتی که طراحی داخلی چیدمان وسایل و تجهیزات کتابخانه‌‌ی کودکان و نوجوانان در جذب کاربران و پیشبرد و ارائه خدمات بهینه دارد، لازم است اصول طراحی فضاهای داخلی و آرایش وسایل در آن کاملا رعایت شود:

  • کارایی و تناسب
  • دوام و استحکام
  • زیبایی و هماهنگی با مجموعه
  • سهولت جابجایی
  • سهولت نگهداری، نظافت و تعمیر
  • تنوع کاربری

از آنجا که کتابخانه های کودکان و نوجوانان مخصوصا کتابخانه‌های مدرسه دری برای ورود به جامعه دانش محور کنونی محسوب می شوند، لازم است امکان دسترسی کاربران را به تجهیزات الکترونیکی لازم، وسایل دیداری و شنیداری و پایگاه های کامپیوتری فراهم سازد . برخی از این تجهیزات به قرار زیر است:

  • ایستگاه های کاری کامپیوتری با امکان دستیابی به اینترنت
  • بانک های اطلاعاتی متناسب با سطوح سنی و تحصیلی مختلف
  • ضبط و پخش صوت
  • دیسک خوان
  • وسایل اسکن
  • دستگاه ویدئو و نمایشگر
  • ابزارهای کامپیوتری ویژه نابینایان و معلولان (میز مطالعه کاربر نابینا مجهز به دستگاه پخش صوت، هدفون، و سایر یارابزاهای  مناسب باشد)
  •  چاپگر
     
    یارابزارهای مطالعه به سه دسته تقسیم می شوند: ۱. وسایل دسترسی به منابع شنیداری: دستگاه های پخش صوت مجهز به دکمه های ساده و با کاربرد آسان را همراه با گوشی برای دسترسی به مجموعه شنیداری کتابخانه(کتاب گویا، و مجله و روزنامه گویا) با سرعت های متفاوت . ۲. وسایل دسترسی به منابع چاپی: همچون وسایل درشت نمایی(ذرّه بین، تلویزیون مدار بسته، دستگاه های فتوکپی) ، وسایل تولید صدای مصنوعی، وسایل تولید بریل(صدای مصنوعی یا خط بریل با استفاده از دستگاه های پویشگر OCR  به طور مستقل یا با اتصال به کامپیوتر و با به کارگیری نرم افزار مناسب تولید می شود)، ۳. وسایل دسترسی به منابع الکترونیکی
     

برخی از تجهیزات کتابخانه‌ای:

برچسب:  از برچسب ها برای نوشتن شماره رده‌‌بندی منابع، یا تکیک منابع بر پایه‌ی مرجع و غیر مرجع، و ....

کتاب بر (چرخ حمل کتاب): برای حمل کتاب‌ها از بخش‌های مختلف به قفسه‌ها


     
 پله‌کان: برای دسترسی راحت‌تر به منابع در قفسه‌های بلند 

 
 جاکارتی
  جیب کتاب: برای قراردادن کارت‌های امانت منابع

 
  دفتر ثبت: ثبت مشخصات اطلاعات توصیفی منابع به ترتیب ورود به کتابخانه

    
                                                     
فرازه: نگهدار کتاب‌ها در قفسه‌ها 

  
                                                                
کارت (۵/۷*۵/۱۲): کارت برگه‌های فهرستنویسی کتاب


 جاکارتی رومیزی: جعبه ای چوبی برای قرار دادن کارت‌های امانت و عضویت

   

 جزوه دان: وسیله ای برای نگهداری جزوه ها و بروشورها

   
 

سورتر فارسی- لاتین: وسیله ای برای الفبایی کردن کارت‌های فهرستنویسی کتاب و سایر اقلام مورد نیاز


کاردکس نشریه‌ها: جعبه ای است فلزی برای قرار دادن برگه های کاردکس مجلات. در هر کشو حدودا ۴۵کارت می توان قرار داد.

 

 


قفسه‌ی کتاب یک طرفه:


دوره آمادگی و دبستان: عرض ۹۰ س.م./ ارتفاع ۱۵۰ س.م./ عمق ۳۵ س.م./ فاصله هر طبقه را ۳۰ س.م.

دوره راهنمایی: عرض ۹۰ س.م. / ارتفاع ۱۸۰ س.م. /  عمق ۳۵ س.م./  فاصله هر طبقه را ۳۰ س.م.
دوره دبیرستان: عرض ۹۰ س.م. / ارتفاع ۲۱۰ س.م. /  عمق ۳۵ س.م./  فاصله هر طبقه را ۳۰ س.م.
برای توسعه مجموعه سعی کنید تمام ظرفیت هر طبقه یا قفسه را تکمیل نکنید. زیرا برای نگهداری کتاب های جدید با مشکل مواجه خواهید شد. در ابتدای تاسیس کتابخانه با توجه به نرخ افزایش کتاب سعی کنید از یک سوم تا دو سوم گنجایش هر طبقه استفاده کنید.
قفسه‌ی دوطرفه بلند:


از این نوع قفسه بیشتر موقع چیدمان قفسه در وسط کتابخانه استفاده می شود.
دوره آمادگی و دبستان: عرض ۹۰ س.م./ ارتفاع ۱۵۰ س.م./  عمق ۵۰ س.م./  فاصله هر طبقه را ۳۰ س.م.


دوره راهنمایی: عرض ۹۰ س.م. / ارتفاع ۱۸۰ س.م. /  عمق ۵۰ س.م./  فاصله هر طبقه را ۳۰ س.م.
دوره دبیرستان: عرض ۹۰ س.م. / ارتفاع ۲۱۰ س.م. /  عمق ۵۰ س.م./  فاصله هر طبقه را ۳۰ س.م.

  
 قفسه‌ی نمایش نشریه بلند :


قفسه ای است برای نمایش شماره های جدید و بایگانی گذشته نشریه ها. از صفحه رویی برای نمایش شماره جدید و از فضای خالی در زیر آن برای نگهداری دوره های گذشته استفاده می شود.
دوره آمادگی و دبستان: عرض ۹۰ س.م./ ارتفاع ۱۵۰ س.م./  عمق ۳۰- ۵/۳۷ س.م./  فاصله هر طبقه را ۳۰-۴۰  س.م.


دوره راهنمایی: عرض ۹۰ س.م./ ارتفاع ۱۸۰ س.م. /  عمق ۳۰- ۵/۳۷ س.م./  فاصله هر طبقه را ۳۰-۴۰ س.م.


دوره دبیرستان: عرض ۹۰ س.م./ ارتفاع ۲۱۰ س.م. /  عمق ۳۰- ۵/۳۷ س.م./  فاصله هر طبقه را ۳۰-۴۰ س.م.

از قفسه‌ی نمایش نشریه کوتاه : (با ارتفاع ۱۱۰ س.م.) به غیر از نمایش نشریات برای نمایش کتاب های تصویری نیز می توان استفاده کرد.


 
 قفسه جای فرهنگ و یا دیکسیونر با صفحه گردان :  قفسه ای است با ارتفاع ۱۱۰س.م. که روی آن سطحی شیب دار یا صفحه گردان شیب داری است که برای قرار دادن فرهنگ (واژه نامه) استفاده می شود .



 جا روزنامه ای: برای نمایش آخرین شماره‌ی روزنامه‌ها

برگه دان های بخشگانی:


برگه دانی است چوبی و دارای تعدادی کشو که برای نگهداری کارت‌های استاندارد کتاب (۵/۷* ۵/۱۲س.م.) از آن استفاده می شود. ظرفیت هر کشو حدودا ۷۵۰ کارت است.


 صندلی مطالعه


بلندی صندلی‌ها باید متناسب با تعداد و قد و اندازه‌ی مطالعه‌کنندگان و مجهز به نعل های لاستیکی باشد. استفاده از چارپایه، صندلی های راحتی و نیمکت های سبک برای بخش نشریه‌ها و اتاق قصه‌گویی، اتاق کتابخوانی، ... پیشنهاد می‌شود


دوره آمادگی و دبستان: ارتفاع ۳۵- ۴۲ س.م.


دوره راهنمایی: ارتفاع ۴۰-۴۵ س.م.


دوره دبیرستان: ارتفاع ۴۵ س.م.

 

میز مطالعه


بلندی میزها باید متناسب با تعداد قد و اندازه‌ی مطالعه‌کنندگان باشد. میزها می‌توانند به‌صورت انفرادی یا دسته‌جمعی باشند. میز مطالعه باید مجهز به نعل های لاستیکی، بدو کشو یا زائده، با سطح غیر براق باشد

                              
 

میز مطالعه دو نفره:


میزی است برای  مطالعه دو نفره که وسط آن با تخته‌ی چوبی که به شکل طبقه‌ ساخته شده بسته شده است. ارتفاع آن ۷۵ س.م. عرض ۹۰ س.م. و طول آن ۱۲۰ س.م. است.


 جای نقشه رومیزی


:جعبه ای است با عرض ۳۸ س.م. در عمق۳۰ س.م. و ارتفاع قسمت جلویی آن۳۰ س.م. و قسمت عقبی آن ۵۵ س.م. دارای رویه ای شیب دار و تقسیم شده به ۲۰ خانه ۶ در ۹ س.م. که نقشه ها به صورت لوله ای در آن قرار می گیرند.
میز کتابدار ال دو تکه:


 این میز به صورت دو تکه جهت کار امانت دهنده در کتابخانه با امکانات جاکارتی و کشوهای برگه دان تعبیه شده است که پیشخوان آن  ۱۸۰س.م. و ال آن ۱۲۰ س.م. با ارتفاع ۹۰ س.م. در عمق ۵۵ س.م. است.



 پیشنهاداتی برای ساخت برخی تجهیزات کتابخانه‌ای


کتابخانه رومیزی:  دو تخته را به این شکل به هم میخ کن یا بچسبان و در دو طرف کتاب هایت را بگذار


یا یک جعبه‌ی کوچک، مستطیلی شکل، مقوایی محکم پیدا کنید. دو طول آن را ببرید و جدا کنید، دو سطح متصل شده‌ی، قسمت انتهایی و کوتاه را دست نخورده بگذارید. جعبه را روی میز تحریر یا میز قرار دهید و در یک ردیف کتاب‌ها را درونش قرار دهید‌. کودکان می‌توانند سطح انتهایی را تزیین کنند که می‌تواند کتاب‌هایی را که در سمت دیگر قرار می‌گیرند را حفظ کند.


قفسه کتاب: با هیجده تا آجر و سه تا تخته دراز می‌توان کتابخانه درست کرد. شما می‌توانید تکه‌های چوب یا آجرهای دکوری (یا سفال) بخرید و رف‌های چوبی را در نجاری محل‌تان قطعه، قطعه و کوچک کنید. دو یا سه قطعه آجر را روی زمین بگذارید و یک رف(طاقچه) روی آن قرار دهید و مطمئن شوید که ساختار آن محکم و سفت است و کودک را در هنگام استفاده به خطر نمی‌اندازد . قفسه‌ها را بلندتر از قد کودکان نسازید.

 


اگر کمی نجاری بلدی با دو تکه طناب و سه تا تخته و دو تا میخ بلند هم می توانی کتابخانه درست کنی. به شکل نگاه کن. دو سر تخته ها را به فاصله های مساوی سوراخ کن و طناب را به فاصله های مساوی گره بزن و از آن بگذران و به میخ دیوار آویزان کن.
صندوقچه‌ی کتاب:
این نوع قفسه‌ها برای نگهداری کتاب‌های کودکان مناسب است، چرا که از نظر اندازه متفاوت است. جعبه‌های پلاستیکی نیز در بیشتر فروشگاه‌های بزرگ موجود است، یا می‌توانید از نجار محلی‌اتان برای ساخت یک جعبه چوبی محکم سوال کنید. اگر دوست دارید به کودکانتان لوازمی برای نقاشی یا تزیین جعبه بدهید .


جزوه دان:
شما می‌توانید با استفاده از جعبه‌های خالی مواد پاک کننده، مخزن ساده‌ای برای نگهداری مجله‌ها، جزوه‌ها، کاتالوگ‌ها،  ... بسازید. روی هر دو سمت جعبه از زاویه گوشه بالایی به سمت پایین دو اینچ ببرید یا جدا کنید، بالا،  پایین و کف جعبه را از بیرون برای تزیین با کاغذهای کادویی، برچسب ها و اشکال درست شده از کاغذ یا مقوا و یا هر چیز دیگر مناسب است. جعبه را با مجله پر کنید و آن را به قفسه‌ی کتاب‌ خود اضافه کنید.


فرازه:
 دو تکه پارچه یک جور از جنس محکم، مانند کتان را به یک اندازه ببرید. از جهت مخالف (از رو) پارچه‌ها را روی هم قرار داده و از طرف راست سه طرف و نیم از دو تکه پارچه را بدوزید ( یعنی سه طرف را کامل و طرف چهارم را نیمه) و بعد آن را به بیرون برگردانید و درونش را با لوبیا (چشم بلبلی) پر کنید. قسمت باز را نیز کوک بزنید و ببندید. یکی دیگر هم درست کنید و جفت  آنها را به عنوان نگهدارنده‌ی کتاب‌های کوچک سبک مانند کتاب‌های با جلد کاغذی، یا کتاب‌هایی با جلد مقوایی استفاده کنید. (اگر دوست ندارید که دوخت و دوز کنید به جای آن یک جفت جوراب را با حبوبات پر کنید. سپس قسمت‌های باز را بهم گره بزنید و یا سر آنها را با یک روبان ببندید. مطمئن شوید که جوراب‌ها محکم بسته شده‌اند. 

      
 نشان لای کتاب:


مجموعه‌ی خوبی از نشان‌های رنگی کتاب، که در یک شیشه دهان گشاد قرار گرفته، پاداش جذابی است برای خوانندگان جوانی که مجبور به کنار گذاردن کتاب یا توقف کتاب‌خوانی هستند، اما  تصمیم دارند دوباره‌ کتاب را بردارند و تمام کنند.

 

[ ۱۳٩۱/٩/٢۸ ] [ ٩:٠۳ ‎ق.ظ ] [ جمشید چایانی - دانشجوی کارشناسی ارشد علم اطلاعات و دانش شناسی دانشگاه علوم تحقیقات تهران ]

[ نظرات () ]

تاثیرات دما بر فرسایش کاغذ*

تأثیر دما  بر کاغذ:

متناسب و متعادل نگه داشتن دمای کتابخانه در فصول مختلف سال از ضروری ترین شرایط استفاده از کتابخانه است. عدم کنترل دمای کتابخانه موجب اختلال در فعالیت کتابخانه شده، به صورت های مختلف به مجموعه و محتویات کتابخانه کمابیش آسیب می رساند. گرما (همراه با مواد غذایی در رطوبت) از عوامل اصلی رشد کپک است. حشرات در ساختمان های گرم به سرعت رشد می کنند. گرما سبب تسریع فساد شیمیایی کاغذ، چرم و پارچه می گردد. در گرمای زیاد کتابخانه، چسب و سریش جلد کتاب خشک و فاسد می شوند. گرمای حاصله از آتش سوزی های اتفاقی به کتاب ها و کاغذ – حتی اگر در معرض مستقیم آتش هم نباشند – خسارت های بسیاری وارد می آورد. کاغذها و کتاب هایی که در معرض حرارت قرار گیرند قابلیت تا خوردن خود را از دست می دهند و ترد و شکننده می شوند. نسخه های خطی که از پاپیروس یا تنه درختان و یا برگ درخت نخل تهیه شده باشند، بر اثر حرارت خشک و شکننده می شود. در ساختمان های فوق العاده گرم و یا در آب و هوای گرمسیری مواد کتابخانه به سادگی فساد می پذیرند و از بین می روند. مقاومت کاغذ بستگی به مقاومت الیاف و ماده ای که باعث به هم چسبیدن الیاف شده است، دارد. درجه حرارت و رطوبت کم از فشار و تخریب کاغذ می کاهد و عمر نامرغوب ترین مواد کتابخانه در دمای کم افزایش می یابد.

اختلافات فاحش درجه حرارت از قبیل 10 درجه سانتیگراد در زمستان و 45 درجه سانتیگراد در تابستان نیز بر اساس تجارب به دست آمده در هندوستان، در میزان انعطاف پذیری این مواد تأثیر فراوان دارد. درجه گرما و رطوبت نسبی هوا به ترتیب در درجات بالای 32 درجه سانتیگراد و 70 درصد قطعاً باعث رشد و تکثیر آفاتی نظیر کرم کتاب، سیلورفیش، سوسک، موریانه و غیره و همچنین نوعی قارچ مشهور موسوم به کپک یا زنگ گیاهی می شود.

برگزاری نمایشگاه ها در درجه حرارت بالا حتی برای مدتی کوتاه باعث زرد شدن و شکنندگی کاغذ می شود. اما حرارت پائین کهنه شدن کاغذ را به تأخیر می اندازد. تأثیر دما به ویژه هنگامی زیانبار می شود که همراه با رطوبت باشد. رطوبت را نمی توان مستقل از دمای هوا مورد توجه قرار داد و تغییر همزمان این و پارامتر به مراتب خطرناک تر از سطح بالا یا ناکافی یکی از این دو عامل است:

الف) صدمات فیزیکی:

از آنجا که کاغذ و تیماج از مواد و مصالح جاذب رطوبت هستند پس از جذب رطوبت متورم می شوند و به هنگام آزاد کردن آن جمع می شوند. یک کاغذ طبیعی به شکل یک برگ یا قشری از الیاف در هم پیچیده ظاهر می شود. هنگام ساختن کاغذ الیاف مرطوب سلولز برای آن که پس از خشک شدن برگی محکم و منسجم تشکیل دهند، پخش می شوند. این برگ به حسب مقدار رطوبتی که در الیاف سلولز باقی می ماند سطحی متفاوت خواهد داشت. کاغذی که با دست ساخته می شود، در طول و عرض تقریباً یکسان پهن می شوند؛ زیرا الیاف بدون در نظر گرفتن راستایی و جمع قرار می گیرند. کاغذی که با ماشین ساخته می شود، بیشتر در راستای عمودی یعنی در جهت کشش خمیر کاغذ پهن یا جمع می شود. زیرا الیاف به گونه ترجیحی در این راستا ردیف شده اند. این ردیف شدن الیاف کاغذ به کار سهولت تا شدن یا لوله شدن کاغذ نیز صدمه می زند و رعایت احتیاط یا در تا زدن و چسباندن آن در کارهای تجلید یا عملیات تعمیر، ضروری می سازد. برای یک تغییر ده درصدی در رطوبت نسبی ابعاد یک کاغذ نقاشی ممکن است 6/0 درصد در پهنا و از 1/0 درصد در طول اضافه یا کم شود.

کمترین آسیبی که حرارت زیاد بر آثار کاغذی وارد می سازد از دست رفتن خواص سلولزی است. اما حرارت نه تنها باعث کاهش کیفیت در الیاف سلولز می شود، بلکه بر رنگ ها نیز تأثیر می گذارد. اگر قصور کنیم که یک افزایش حرارت تصادفی در محیط داشته باشیم و میزان آن به بالای 60 درجه سانتیگراد برسد نه تنها قسمت های آثار کاغذی رطوبت خود را از دست داده و تخریب می شوند، بلکه امکان بروز واکنش های شیمیایی بین عناصر تشکیل دهنده رنگ ها نیز وجود دارد. حرارت، رطوبت موجود در آثار کاغذی را به سرعت کاهش داده و شکل ظاهری آن را از حالت عادی خارج می سازد. آزمایش های انجام شده نشان می دهد که در ازای هر 10 درجه سانتیگراد افزایش درجه حرارت، میزان واکنش دو برابر خواهد شد. بنابراین هنگامی که حرارت محیط از 20 درجه سانتیگراد به طور تصادفی به 50 درجه سانتیگراد برسد، واکنش به طور تصاعدی بالا رفته و 8 برابر خواهد شد. اهمیت کنترل حرارت را می توان به این مثال ساده دریافت. حرارت های بالا با رطوبت نسبی کم، باعث زردی، سفتی، تردی و شکنندگی کاغذها می شود. ناگفته نماند که حرارت در کنار رطوبت بهترین عامل برای رشد قارچ ها، کپک ها و حشرات است. گاه حرارت های بالا می تواند ظاهر رنگ ها را نیز 100 درصد تغییر دهد که غیرقابل جبران است.

در رطوبت زیاد، کاغذ شکل خود را از دست می دهد و نرم می شود. همانگونه که رطوبت زیاد زیانبار است، خشکی زیاد نیز به کاغذ صدمه می زند. کاغذ نیاز به محیطی با رطوبت 5 درصد دارد تا حالت انعطاف و لطافت خود را حفظ نماید. کمبود رطوبت از دست دادن آب ساختارهای کاغذ را به دنبال می آورد و کاغذ را شکننده و کم استقامت می سازد. چسب به کار رفته در اغذ خشک و شکننده می شود. رطوبت نسبی پایین نیز تیماج را خشک و سفت می کند و مقاومت مکانیکی جلدذ را کاهش می دهد.

ب) صدمات شیمیایی:

 گرمای توأم با رطوبت، هیدرولیز اسیدی ملکول های سلولز و کولاژن را سرعت می بخشد. کاغذ شکننده می شود و مقامت مکانیکی خود را از دست می دهد. در مورد چرم ها نیز وضع از همین قرار است. در واقع حرارت همه مانیسم های اضمحلال سلولز را سرعت می بخشد. هیدرولیز، اکسیداسیون و تأثیرات فتوشیمیایی، حرارت پائین سرعت فروپاشی را کم می کند: کاغذی که در معرض نور قرار گرفته، اگر در محیطی با حرارت پائین قرار داشته باشد کمتر زرد می شود و اگر کتب و لوازم التحریر را می شد منجمد نمود، حیات طولانی تری می یافتند. پارکر به کتابی اشاره کرده که کاپتین اسکات در سال 1911 در قطب جنوب جاگذاشته و در سال 1956 سرویونان فرش آن را در وضعیتی کاملاً سالم بازیافته است.

ج) صدمات بیولوژیکی:

درجه رطوبت نسبی و حرارت محیط نقشی برتر در چرخه حیاتی قارچ ها و باکتری های موجود در کتاب ها یا در اتمسفر، ایفاد می کنند. بهترین شرایط حرارتی و رطوبتی برای رشد آنها عبارت است از: حرارتی میان 22 تا 25 درجه سانتیگراد و به رشد و گسترش میکرو-ارگانیسم که از سلولز، چسب کاغذ و یا جلد کتب و مواد افزوده به چرم، تغذیه می کند، دامن می زند. رطوبت نسبی بالاتر از 70 درصد، تیماج را در مقابل حملات میکرو-ارگانیسم ها صدمه پذیرتر می سازد.

عوامل رشد باکتری:

باکتری ها هم در تاریکی و هم در روشنایی رشد می کنند و گرما و رطوبت به تولید مثل و تکثیر آنها کمک می کند. باکتری ها نسبت به حرارت بالا حساس هستند و برخی در حرارت بالای 40 درجه سانتیگراد از بین می روند. با این همه ترموفیل ها در حرارت میان 50 تا 65 رشد خوبی دارند. متابولیسم باکتری ها در رطوبت نسبی کمتر از 65 درصد ناممکن است. در رطوبت حدود 100 درصد بهترین شرایط زندگی آنها را فراهم می آورد. باکتری ها می توانند در PH 12-1 زندگی کنند، اما بهترین وضعیت برای غالب آنها وضعیت کمی قلیایی است. (5/7-2/7)

عوامل رشد قارچ:

رشد میکروارگانیسم ها تحت تأثیر عوامل گوناگونی است که دما و رطوبت بدون تردید اهم آنها به شمار می آیند. دمای مناسب برای بهترین رشد و تولید مثل قارچ ها متغیر است که تقریباً بین 35-15 درجه سانتیگراد می باشد. میانگین بهترین دما حدود 30 درجه سانتیگراد با رطوبت 100-57 درصد ذکر شده است. کنترل محیط به دلیل طیف گسترده غذای قارچ ها و وجود هاگ ها در همه جای حیاتی است. در دستورالعمل های مرطوب به توصیه های بسیاری برای رطوبت نسبی و دما ذکر شده است. عموماً توصیه شده است که مواد در رطوبت نسبی 55-50 درصد و دمای بین 20-18 درجه سانتیگراد نگهداری شوند.

اسپرها و کونیدی های قارچ ها هم در درجه حرارت های نزدیک به صفر درجه و هم در حرارت های با 60-50 درجه سانتیگراد قادر به رشد و گسترش  هستند. بعضی انواع آن قادر به تحمل درجه حرارت های پائین تر از صفر درجه یا بیش از صد درجه هستند. اما تنها هنگامی که حرارت مناسب و دیگر شرایطی که برای رشدشان ضروری است در سالن های بایگانی ها یا کتابخانه ها وجود داشته باشد، شروع به رشد و تکثیر می کنند. رشد قارچ ها در کمتر از 65 درصد رطوبت نسبی، ضعیف است. آنها در 90-80 درصد رطوبت نسبی، رشدی چشمگیر دارند. این رشد در محیطی با میزان رطوبت نسبی بیش از 95 درصد فوق العاده زیاد است. هماهنگی میان دما و رطوبت نسبی عامل تعیین کننده به شمار می آید. مناسب ترین شرایط ممکن برای رشد قارچ ها عبارت است از: دمای 30-24 درجه سانتیگراد، رطوبت نسبی میان 80-65 درصد و PH کمی اسیدی حدود 5/5 (6/5-8/4).

حشرات:

بهترین درجه حرارت برای رشد و تولید مثل حرارت 30-20 درجه سانتیگراد است. چون حشرات قادر به تنظیم دمای بدون خود نیستند. در حرارت زیر 10 درجه سانتیگراد به دلیل کند شدن متابولیسم بدنشان غیرفعال می شوند. مرگ آنها زمانی صورت می پذیرد که مدت زمانی دما 20- درجه سانتیگراد یا پائین یا بالای 45 درجه سانتیگراد باشد. اغلب حشرات رطوبت نسبی (Rh) 80-60 درصد را ترجیح می دهند. البته استثنائات زیادی بر این کلیات وجود دارند.

الف) تیره تیزانورها: مشهورترین حشره این تیره ماهی نقره ای (له پیساساکارینا.ال) است که به خانواده له پیست ها تعلق دارد. بهترین شرایط رشد و نمود برای ماهی نقره ای ها وجود حرارتی میان 24-16 درجه سانتیگراد و رطوبت نسبی حدود 90 درصد است و این متأسفانه شرایطی است که می تواند بر کتابخانه ها حاکم باشد. بنابراین، باید نتیجه گرفت که رشد و تکثیر ماهی نقره ای ها در مخازن (کتاب) می تان بهسرعت گسترش یابد. طول مدت زندگی این حشرات بر حسب شرایط محیطی از 1 تا 3 سال است.

ب) تیره دیکتی یوپترها: مشهورترین انواع این تیره پلات ها می باشند. آنها به خانواده بلاتیداها تعلق دارند. تیره: بلاتوئیدا، خانواده: بلاتیدا، نوع: بلاتلاژ رمانیکا.ال، نام حشره به فرانسوی: بلات، کافار (سوسک). شرایط مناسب برای زندگی سوسک ها درجه حرارتی میان 30-25 درجه سانتیگراد و رطوبت نسبی بالاتر از 70 درصد است. چرخه حیاتی 1 تا 3 سال.

ج) تیره پسوکوپترها: خانواده: لیپوسلیدا،  نوع: لیمپوسیس دیونیا توریوس سول، به زبان فرانسه: شپش کتاب.

رشد و تکثیر سریع آنها به رطوبت و گرما نیاز دارد. آنها در دمای 25 درجه سانتیگراد و رطوبت نسبی 90-80 درصد سریعاً تکثیر می یابند. چنین شرایطی برای رشد قارچ ها و کپک ها نیز مناسب است. طول مدت زندگی شپش کتاب 6 ماه است. پس از یک ماه شفیره حشره به رشد کامل می رسد.

د) تیره کوله اوپترها: این گسترده ترین طبقه حشرات را برای مطالعه حشراتی که به اسناد و مکتوبات خسارت وارد می کنند که به حسب نحوه تغذیه آنها تقسیم می شوند.

1 – خانواده آنوبی ئید: نوع: آنوبیوم پونکتاترم دی گیر، نام فرانسوی حشره: وریلت خانگی (شپش چوب).

محیط مناسب برای رشدن آنها درجه حرارتی میان 28-24 درجه سانتیگراد و رطوبت نسبی 90-80 درصد است. آنها می توانند در مقابل هوای سرد 9-8 درجه سانتیگراد و هوای گرم تا 40 درجه سانتیگراد مقاومت کنند. چرخه حیاتی آنها از 1 تا 3 و گاه 4 سال به طول می انجامد.

2 – خانواده لیکتیداها: نوع: الیکتوس برونوس استف، نام حشره به فرانسه: لیکت. چرخه حیاتی: یکسال.

3 – خانواده درمستیداها: نوع: درمست لارداریوس، نام فرانسوی: درست دولار، طول چرخه حیاتی: بر حسب انواع آن متفاوت است.

4 – خانواده پتی نیداها

هـ) تیره ایزوپترها: خاواده: رینوتر می تدا، نوع: رتی کولی موم لوسی فوگوس، به فرانسه: مورچه سفید، موریانه.

این حشرات از نور گریزان هستند و رطوبت را دوست دارند. بهترین شرایط برای زندگی و رشد آنها درجه حرارتی میان 30-26 درجه سانتگیراد است.

و) تیره دیپترها: خانواده: موسیدا، نوع: موسکادومستیکا، نام حشره به فرانسوی: مگس.

اقدامات ایمنی و پیش گیرنده:

شرایط دما و رطوبت نسبی که عموماً برای نگهداری از کتاب ها توصیه می شود عبارت است از 18 درجه سانتیگراد و 55-50 درصد رطوبت نسبی در سالن مطالعه. این پارامترها از سوی فدراسیو بین المللی انجمن های کتابخانه ها (IFLA) نیز توصیه شده است.

از لحاظ نظری دمای مخزن کتاب را باید در 15 درجه سانتگیارد نگه داشت. با این همه باید مراقب سلامتی و راحتی افرادی که در آن جا کاری کنند، نیز بود و به همین دلیل درجه حرارت 20 درجه سانتیگراد در سالن های مطالعه قابل قبول می نماید. این دما واکنش های شیمیایی زیانبار را تشدید چندانی نمی کند و از لحاظ اقتصادی نیز مقرون به صرفه است. در انبارها و مخازن هنگامی که کمی در آنجا کار نمی کند. درجه حرارتی پایین تر از 14 درجه سانتیگراد توصیه می شود. انسان قادر است تغییرات شدید رطوبت را تحمل کند؛ اما به دلیل حساسیت مواد آلی به این نوسانات، رطوبت نسبی باید ثابت نگهداشته شود. نرخ رطوبتی 2±50درصد کاملاً مناسب است. چرا که این درصد برای احتراز از بروز دشواری در مواردی که خشک و شکننده می شوند، درصد بالا و مناسبی است و برای جلوگیری از تکثیر قارچ ها و حشرات به اندازه کافی پائین است.

تهویه همراه با مواد آلی عموماً در برابر دما و رطوبت هوا حساس هستند. حداقل میزان درصد رطوبت که برای مواد آلی بی زیان است، 50 درصد می باشد. وحتی اگر به 45 درصد تقلیل پیدا کند صدمه ای به اشیاء حساس نخواهد رسید. ولی چنانچه رطوبت نسبی کتابخانه تا مدت زیادی در این حد باقی بماند، باید برای جبران آن میزان رطوبت موجود در هوا را افزایش داد یا درجه حرارت محیط را پائین آورد و یا به کمک دستگاه تهویه، هوای کتابخانه را تجدید کرد. تهویه هوا به منظور بالا بردن رطوبت نسبی سالن های کتابخانه صدمه ای به مواد کتابخانه نمی زند. البته همان طور که گفته شد، می توان به جای بالا بردن میزان رطوبت نسبی محیط درجه حرارت را پائین آورد. برای جلوگیری از تکثیر و نمو قارچ ها و موجودات ذره بینی کافی است که رطوبت نسبی کتابخانه ای که درجه حرارت محیط آن 15 تا 25 درجه سانتیگراد است، کمتر از 68 درصد باشد، ولی چون خاصیت رطوبت در کاغذها مختلف بوده و بستگی به جنس و ابعاد آن دارد، پس بهتر است حداکثر رطوبت نسبی مجاز را به جای 68 درصد در سطح 65 درصد ثابت نگه داریم. بنابراین بهترین شرایط حفاظت مواد کتابخانه ها و بایگانی های راکد به شرح زیر است:

الف) رطوبت نسبی از 65-60 درصد

ب) درجه حرارت از 25-15 درجه سانتیگراد

شرایط مخزن:

مخازن یعنی جایی که در آن مجموعه ها نگهداری می شوند هرگز نباید در معرض برخورد مستقیم گرما یا سرمای شدید هوا، رطوبت یا خشکی واقع شوند.

تجربه ثابت کرده است که در نگهداری مواد چاپی و نگارشی، تنظیم درجه حرارت و رطوبت هوای داخل مخازن از اهمیت قابل ملاحظه ای برخوردار است. درجه حرارت و رطوبت نسبی بسیار مناسب برای نگهداری دقیق و صحیح کاغذ و سایر مواد چاپی به ترتیب بین 25-22 درجه سانتیگراد و 55-45 درصد متغیر است. تنظیم درجه حرارت و رطوبت نسبی به مقیاس فوق فقط به کمک سیستم تهویه مطبوع مجهز و کامل امکان پذیر است.

مراقبت دایمی از مخازن: جعبه های مقوایی که در اندازه ها و ضخامت لازم ساخته شده اند برای نگهداری پرونده ها و اسناد طبقه بندی شده به ویژه، اسناد سلفونی بسیار مناسبند. بهر حال در صورت عدم وجود جعبه های مقوایی که برای نگهداری مواد چاپی ایده آل هستند. مدارک را باید بین دو تخته و اینستای پنج لا به اندازه کمی بزرگتر از اندازه مدارک محکم بسته شوند. این امر از چین و چروک خوردن آن ها در اثر تغییرات درجه حرارت و رطوبت جلوگیری می کند. تخته های حاوی مدارک از نزدیکی هر دو انتها با نخ مخصوص logline که حاقل دوبار دور خورده باید محکم شود.

محیط مخزن:

برای حفظ و نگهداری دراز مدت از اسناد باید تجهیزات و وسایل لازم را برای از بین بردن فاکتورهای جوی در اختیار داشت. مفهوم دقیق این مطلب این است که باید در مخزن اسناد جو مصنوعی ایجاد کرد که از جو و محیط خارج مخزن مجزا باشد. تنها راه حل این مشکل نصب سیستم تهویه مطبوع در مخزن است.

نصبت سیستم تهویه مطبوع مخارج قابل ملاحظه ای را در بر دارد. با توجه به این که هزینه آن به ویژه در شرایط جوی حاد در مناطق گرمسیری بسیار بالا است باید اذعان نمود که اکثر سازمان ها قادر به تحمل مخارج سنگین نصب، نگهداری و راه اندازی سیستم تهیوه مطبوع نخواهند بود. برای دستیابی به شرایط مطلوب مخزن باید با استفاده از ساختمان و مصالح ساختمانی مناسب یا با طراحی وجود و اصلاح طرح های ساختمانی موجود راه چاره ای پیدا کرد. قبل از هر چیز اتاق و مخزنی که برای نگهداری اسناد انتخاب می شود باید دارای وسایل لازم برای تهویه مناسب و گردش هوا باشد تا در صورت نیاز بتوان مقدار وسایل مربوط را اضافه کرد. گردش هوا موجب از بین رفتن هوای آلوده و ساکنی می شود که اگر با رطوبت زیاد نیز همراه باشد، موجبات رشد و نمود موجودات ذره بینی و سایر آفات زیان آور را فراهم می آورد. تأثیر حرارت را نیز می توان با انتخاب اتاق هایی که در قسمت داخلی ساختمان هستند یا دارای کریدور در سرپوشیده در قسمت خارجی می باشند تحت کنترل منطقی درآورد. استفاده از مواد و رنگ های دافع گرما در پشت بام یا روی نمای خارجی دیوارهای مخزن نیز به کاهش میزان تأثیرات گرمای شدید کمک می کند. امر مسلم این است که اگر تعدادی هواکش تا جاتی ممکن در قسمت بالای دیوارها نسبت به روزنه های اصلی ساختمان تعبیه شود، پشت بام و دیوارهای آن چندان تأثیری در هوای داخل نخواهد داشت.

اثر مخرب نور را نیز می توان به نصب پنجره های لازم در محل مناسب، با ساختن نور شکن ها و آفتابگیرها، با به کارگیری ابزار منعکس کننده نور یا شیشه های مشجر مخصوص کاهش داد. اثرات حاصل از کاشت درخت و یا ایجاد دریاچه های مصنوعی بر درجه حرارت محیط، اغلب به مقدار زیادی در ایجاد فضای مصنوعی در ساختمان مفید می افتد.

تهویه مناسب:

 تهویه طبیعی یا مصنوعی باید در سطح منظم و مداوم انجام گیرد و به طور ایده آل باید 25/0 لیتر از هوا را در هر ثانیه بر متر مربع جابجا نماید.

 سیستم طبیعی:

اثرات این سیستم کاملاً بستگی به شرایط آب و هوای محل دار. اب و هوای مطلوب طبیعی از میانگین اندازه گیری های سال قبل تعیین می شود. آب و هوای مطلوب بدین ترتیب به دست می آید. 5 درجه متوالی بالاتر یا پائین تر نسبت به میانگین رطوبت محیط و 3 درجه متوالی بالاتر یا پائین تر نسبت به میانگین درجه حرارت محیط. به عبارت دیگراگر به طور تقریبی درجه رطوبت بین 65-55 درصد و درجه حرارت بین 25-19 درجه سانتیگراد باشد محیط دارای آب و هوای مطلوب می باشد آب و های مطلوب را می توان از طرق مختلف به دست آورد و تعیین کرد، اولین قدم ایجاد یک ساختمان در محل مرتفع است. از این رو رطوبت زیاد اجتناب پذیر است. خزانه در مقابل جریان مستقیم باد قرار خواهد گرفت و از گرمای خورشید محفوظ می ماند. زیرا در تمام اتاق ها، دیوار، سقف و کف دو جداره خواهند بو و تهویه طبیعی از طریق کانال کشی مجاری داخلی عبور هوا در محیط خزانه باید به حداکثر رسانده شود. وقتی که سند در مقابل ماده آلی به خوبی مقاومت کند و در مقابل کمترین نوسانات صدمه نبیند و تغییرات ناگهانی کمی در هنگام مرمت به قالیت ساختمانی اسناد وارد شود، فواید سیستم طبیعی مشخص می گردد. فقط زمانیکه میانگین آب و هوای طبیعی که بین 22-18 درجه سانتیگراد (3+ درجه سانتیگراد) و رطوبت که بین 60-50 درصد (5+ درصد محدود هستند افزایش بیابند) باید از سیستم مصنوعی استفاده شود.

سیستم مصنوعی:

این سیستم رطوبت نسبی و میدان نوسانات درجه حرارت غیر معمول موجود را کنترل می نماید. این سیستم شامل استفاده از وسایل است که برای افزایش یا جذب رطوبت، سرما و گرما به کار برده می شود. مطلوب ترین این وسایل ایرکاندیشن است. در ابتدا این روش یعنی استفاده از ایرکاندیشن راحت به نظر می آید، اما هزینه زیاد نصب و نگهداری آن و همچنین خطر خراب شدن ناگهانی ناشی از عیب جریان برق یا مکانیکی اثر استفاده معمول از آن وجود دارد. با گماردن مأموران حفاظتی و استفاده نوبتی از ایرکاندیشن انرژی کمتری استفاده می شود و هزینه ها پائین می آید ولی به طور کلی غیرقابل اجرا است. زیرا این وسایل ساختمان غیرمتعادل پایداری در کاغذ ایجاد می کنند و آن را از بین خواهند برد. به عبارت دیگر، عدم استفاده از ایرکاندیشن خسارات کمتری به بار خواهد آورد و در جمع مقرون به صلاح است. از ضد رطوبت گیر یا رطوبت گیر می توان فقط در فضاهای کوچک استفاه نمود. بادبزن ها و تهویه ها به گردش و تجدید هوا کمک می کنند. به هر حال تمام این سیستم ها و وسایل باید میزان رطوبت و درجه حرارت آب و هوای مطلوب را ثابت نگه دارند. اشتباهات بزرگتر، سرویس بهتر تجهیزات است، که هزینه ها را بالاتر برده و نیز خطر صدمات ناشی از خراب شدن یا قطع برق را فراهم می آورد. اگر چه شرایط آب و هوای مطلوب برای نگهداری مواد آلی باید در درجه حرارت و رطوبت کم باشد ولی لازم به یادآوری است که آرشیوها و کتابخانه ها بخشی از خدمات عمومی هستند که نیاز به داشتن معیار ثابت مطلوبی دارند. بنابراین باید به ضوابطی دست یافت تا در رسیدن به هدف ما را کمک و یاری کند. یک راه حل استفاده از سیستم های تبدیل حد وسط است که بتواند کاغذ را از آب و هوای خزانه به خارج انتقال داد و دوباره به خزانه برگرداند، بدون اینکه صدمه ای به اسناد وارد شود.

وسایل اندازه گیری:

1 – دماسنج در فلزی (فولاد و برنجی)

2 – دماسنج گازی (گاز نیتروژن)

3 – دماسنج فشار بخار (کلرید متیل، اتر، الکل و  ...)

4 – دماسنج جیوه ای یا الکلی

5-رطوبت سنج ها

نصب سیستم تهویه مطبوع:

 یکی از عملی ترین شیوه های معمول در کنترل درجه حرارت و رطوبت مخازن همانا تمیز نگهداشتن هوا با استفاده از سیستم تهویه مرکزی است. بدین طریق گرد و غبار معلق در فضا به وسیله فیلتر از هوا گرفته می شود. دی اکسید سولفور (دود گوگرد) به وسیله فیلترهای تصفیه هوا در اثر عبور و گردش مداوم آن از فضا گرفته می شود. مؤثرترین شیوه معمول در واشینگتون و گالری ملی لندن (نشنال گالری) با عبور دادن هوای وارده از داخل آب اسیدی است. آب خالص نصف گازهای سمی هوا را خواهد گرفت در صورتی که آب اسپری قلیایی (9-5/8PH) تمام گاز آن را می گیرد. میزان رطوبت باید در درجات بین 60-55 درصد کنترل و حفظ شود و درجه حرارت می بایستی بین 25-21 درجه سانتیگراد باشد. این مسأله بسیار پرهزینه است و موزه ها و مخازن ما در موقعیتی نیستند که از عهده تأمین مخار آن برآیند. در صورت عدم وجد سیستم تهویه مطبوع باید از ابزار و وسایل ارزان استفاده کرد.

سایر روش های فرسودگی کاغذ: در هوای خشک ماه های گرم تابستان برای کنترل میزان رطوبت مطلوب از پرده، تنظیف کف اتاق با گردگیرهای خیس و کولر آب استفاده می شود. چنانچه میزان رطوبت بیش از 70 درصد باشد، باید آن را با کاهش رطوبت تا 55 درصد تقلیل داد. اگر اشیاء و مواد کاغذی در فضای محدو و بسته داخل صندوق و صندوقچه باشند در آن صورت می توان با قرار دادن سنگ ژل سیلیکا (سیلیس ژل) که جاذب رطوبت است یا کلرید کلسیم بی آب در آن محفظه ها از میزان رطوبت هوا کاست و یا از پنکه های هوای گرم کن (هیتر) استفاده کرد. یک شیوه عملی برای این منظور این است که مواد و اشیاء نم گیر را با دستگاه رطوبت و حرارت سنج (ترموهیگروگراف)، ترمومتر حباب دار و خشک یا با کاغذ رطوبت نما که در اثر رطوبت رنگش تغییر می کند می توان محاسبه نمود و اندازه گیری کرد.

*نیما سعیدی، دانشجو کارشناسی ارشد مدیریت نشر

منابع

آفتها و آسیبهای مواد کتابخانه، مهرداد نیکنام

راهنمای حفاظت، نگهداری و مرمت کاغذ، ابوالحسن سرو مقدم

شیوه های آفت زدایی و مرمت آثار کاغذ،  محمد رضا ارجمند

ترمیم و نگهداری اسناد و مواد کاغذی، ترجمه عباسعلی عابدی استاد

فرایندهای غیر شیمیایی برای آفت زدایی مجموعه های کتابخانه، یوهانا ولهایزر،ترجمه مهرداد یکنام

حفظ و نگهداری اسناد و کتب، سازمان اسناد ملی ایران

نقش عوامل بیولوژیکی در فرسایش کاغذ، فوستاو گالو، ترجمه عباسعلی عابدی استاد

[ ۱۳٩۱/٩/٢۸ ] [ ۸:٥٢ ‎ق.ظ ] [ جمشید چایانی - دانشجوی کارشناسی ارشد علم اطلاعات و دانش شناسی دانشگاه علوم تحقیقات تهران ]

[ نظرات () ]

فهرست نویسی و رده بندی

با مطالعه ی تاریخ کتابخانه ها از دوران گذشته تا کنون، با کتابدارانی آشنا می شویم که همواره در تلاش یافتن راهی برای نظم دادن به مجموعه های کتابخانه بوده اند. آن ها در درازای سال ها با استفاده از امکانات موجود و به اندازه ی توان خود، در مجموعه ی کتابخانه نظم برقرار می کردند تا از این راه دسترسی به آن سریع تر و دقیق تر شود. با اختراع ماشین چاپ وگسترش علم و دانش و به دنبال افزایش شمار کتاب ودیگر منابع در کتابخانه ها، نیاز به برقراری نظم و سازماندهی آن ها بیشتر و بیشتر شد.

سازماندهی :
پس از فرآیند مجموعه سازی در هر کتابخانه ، چه کوچک و چه بزرگ و با هرشمار مجموعه، یافتن مدرک کار ساده ای نخواهد بود. برای پیدا کردن ناحیه ی دقیق هر اثر نیاز به سازماندهی وجود دارد.

تعریف :
سازماندهی، مجموعه فعالیت هایی است که با انجام آن ها مدارک و منابع کتابخانه، تجزیه و تحلیل، رده بندی و قابل بازیابی می شوند. این کار با استفاده از دو فرآیند فهرست نویسی و رده بندی امکان پذیر خواهد بود.

تعریف و هدف
هنگامی که حجم مجموعه ی کتابخانه بیش از حد افزایش یابد، به طوری که کتابدارنتواند مکان قرار گرفتن کتاب ها و دیگر منابع را به خاطر بسپارد، برای دستیابی سریع به منابع باید از روش ویژه  یا همان فهرست نویسی استفاده کرد. به کمک نظمی که بدین ترتیب برقرار می شود، هم کتابدار و هم مرا جعه کننده می توانند به سادگی و سرعت  و دقت، منبع  مورد نظر خود را از میان دیگرمنابع پیدا کنند.  نا گفته نماند که کوچک ترین کتابخانه با کمترین  شمار کتاب نیز از فهرست نویسی و تنظیم علمی و منطقی موضوعی بی نیازنیست.  فهرست نویسی، دانش یا فنی است که فهرست نویس به کمک قوانین و قواعدآن، به تجزیه و تحلیل شکل ظاهری و محتوای یک یک کتاب ها و دیگر منابع می پردازد و هدف اساسی آن، سازمان دادن به مجموعه ی مواد و منابع کتابخانه برای استفاده ی هر چه بیشترمخاطبان است.  جلب توجه خواننده به هدف از تهیه ی کتاب، محتوای آن و رابطه ی آن با دیگرکتاب ها از دیگر هدف های فهرست نویسی است. فهرست نویسی، هدف های دیگری نیز به شرح زیر دارد:

  • کمک به مراجعه کننده برای پیدا کردن کتابی که: نویسنده ی آن، عنوان آن، موضوع آن مشخص است.
  • نشان دادن موجودی کتابخانه: از یک نویسنده ی مشخص، در باره ی یک موضوع مشخص، از یک نوع متن مشخص.
  • کمک به انتخاب کتاب: از طریق اطلاعات ویرایش آن (کتابشناختی)، از طریق ویژگی های آن (ادبی یا موضوعی).

اگر کتابخانه به هدف های بالا برسد، خواهد توانست به پرسش های زیر پاسخ دهد:

  • در کتابخانه چه کتابی با عنوان مشخص وجود دارد؟
  • در کتابخانه چه کتابی از یک نویسنده ی مشخص وجود دارد ؟
  • در کتابخانه در باره ی چه موضوع هایی کتاب وجود دارد؟
  • موضوع هر کتاب چیست؟
  • درباره ی یک موضوع چه کتاب هایی وجود دارد ؟
  • از یک کتاب چه چاپ ها یا ویراست هایی موجود است ؟
  • این ا ثر داستان است یا غیر داستان ؟

با توجه به تعریف و هدف ها، فهرست نویسی شناسنامه ای برای مجموعه ی کتابخانه، شامل کتاب و دیگر شکل های منابع است ودر آن به جزئی ترین مشخصات کتابشناختی که مورد نیاز مراجعه کننده است، اشاره می شود. این اطلاعات کمک می کنند که هر منبع با مشخصات کلی و ظاهری خود از میان دیگر منابع، قابل تشخیص، جداسازی و بازیابی باشد.

برنامه و راهبرد
برای فهرست نویسی باید به چند نکته مانند: نوع کتابخانه و ویژ گی های مراجعان توجه داشت. به طور کلی آنچه که باید در برنامه و راهبرد فهرست نویسی رعایت کرد، به شرح زیر است:

  • نوع کتابخانه: یعنی  تعیین اینکه کتابخانه ، عمومی، تخصصی یا آموزشگاهی است، زیرا میزان دانش، تجربه ها و نوع نیاز مراجعه کنندگان در هر کتابخانه، با کتابخانه ی دیگر متفاوت ا ست . این موضوع بر چگونگی و سطح کار فهرست نویسی تأ ثیر خواهد گذاشت.
  • سامانه ی کتابخانه: شیوه ی اداره  ی مخزن کتابخانه به روش بسته (قفسه ی بسته) یا باز (قفسه ی باز) نیز مهم است، زیرا در شکل اول ، مراجعان ناچارند از برگه دان یا فهرست رایانه ای استفاده کنند. بنابر این، باید به جزئیات بیشتری از اطلاعات کتابشناختی پرداخت. اما در روش مخزن باز چون مراجعان به شکل مستقیم به قفسه ها دسترسی دارند، اطلاعات جزئی کمتر مورد نیاز خواهد بود.
  • امکانات موجود: امکاناتی همچون شمار فهرست نویسان و سطح مهارت و تجربه ی آن ها، میزان بودجه ی کتابخانه و در اختیار داشتن سخت افزار و نرم افزار لازم، بر برنامه ریزی فهرست نویسی در کتابخانه تأثیر زیادی دارد.

قواعد فهرست نویسی:
فهرست نویسی به مفهوم نو، نیاز به قواعدی دارد که تهیه ی فهرست و ثبت مشخصات کتاب ها را هماهنگ و یکدست کند. مجموعه قوانینی با هدف یاد شده و برای راهنمایی فهرست نویس تدوین شده است. به طور کلی، هدف های قواعد فهرست نویسی به شرح زیر است:
الف. ایجاد یکدستی در کتابخانه

  • ایجاد هماهنگی در میان کتابخانه ها
  • کاهش زمان فهرست نویسی
  • آسان کردن استفاده از کتابخانه برای کاربران  ، هنگام استفاده از کتابخانه های دیگر مفهوم نیست. ویراستار

فهرست نویسی شامل سه بخش است:

  • فهرست نویسی تو صیفی
  • فهرست نویسی  تحلیلی
  • رده بندی

فهرست نویسی توصیفی
سرشناسه
فهرست نویسی توصیفی شکل ظاهری کتاب یا هر منبع مطالعاتی را توصیف می کند و به ترتیب شامل: نام پدیدآورنده، تاریخ تولد و درگذشت او، عنوان کتاب، پدیدآورندگان همکار(مترجم؛ تصویرگر؛ ویراستار)، مرتبه ی ویرایش، وضعیت نشر (محل نشر، نام ناشر، تاریخ نشر)، شمار صفحه ها یا جلدها، دیگر مشخصات ظاهری و یادداشت ها  ست. این اطلاعات، بیشتر از صفحه ی عنوان ب دست می آید.                        

 فهرست نویسی تحلیلی
 این اطلاعات پس از فهرست نویسی توصیفی می آید و با آن متفاوت است و به محتوای منبع مطالعاتی و دیگر پدید آورندگان همکار(مترجمان، تصویرگران، ناشران) عنوان و ... می پردازد. مراجعه کنندگان به کمک این شناسه ها می توانند کتاب مورد نظر خود را بازیابی کنند.

رده بندی
هر گاه اشیا برپایه ی نظمی منطقی و  بنابر درجه ی شباهت خود مرتب شوند، به طوری که این نظم سبب شود در کتابخانه، کتاب ها و دیگر مواد کتابخانه بر اساس موضوع یا شکل آن ها کنار هم قرار گیرند، رده بندی انجام شده است. در قفسه های کتابخانه، ناحیه ی درست کتاب بنابر سامانه ی رده بندی تعیین می شود.

سطوح مختلف در فهرست نویسی
 فهرست نویسی بنابر هدف آن و میزان نیاز کتابخانه به ارائه ی اطلاعات به مراجعان برای بازیابی منابع، در سه سطح پیشنهاد می شود.

سطح نخست
برای  کاهش کار فهرست نویسی و صرفه جویی در هزینه ها و استفاده ی آسان تر از آن، بعضی مطالب حذف و به حداقل ا طلاعات کتابشناختی اشاره می شود.
دراین سطح، مواردی همچون عنوان فرعی، تکرار پدیدآورنده، فروست و جزئیات مشخصات ظاهری مانند تصویر، اندازه و... حذف می شود.

دومین سطح
این سطح بیشتر در کتابخانه های تخصصی که به اطلاعات بیشتری نیاز است. این سطح شامل جزئیات بیشتری از سطح اول است.

سومین سطح
این سطح برای توصیف کامل و جامع آثار و بیشتر برای آثاری است که از نظر کتابخانه اهمیت دارند و باید اطلاعات دقیق تری از آن ها به خواننده داده شود. در این سطح به تمام جزئیات کتاب در فهرست برگه اشاره می شود.

منابع و ابزار فهرست نویسی و رده بندی
برای فهرست نویسی کامل و درست، منابع و ابزار گوناگون لازم است که هر کدام در مرحله ای از کار مورد استفاده قرار می گیرند. بدیهی است بدون این منابع کار فهرست نویسی دقیق و کامل نخواهد بود. منابع مورد نیاز همراه با معرفی مختصر به، شرح زیر است:

  • فهرست مستند اسامی  مشاهیر، مولفان
  • فهرست سرعنوان های موضوعی
  • طرح های رده بندی
  • جدول نشانه ی مولف
  • کتابشناسی ملی ایران
  • دیگر منابع کمکی
  • سایت دیگر کتابخانه ها مانند بخش کودکان کتابخانه ی ملی، حسینیه ی ارشاد و ....

آشنایی با اجزای کتاب
جلد: محافظ و پوشش اصلی صفحه های داخلی کتاب، یعنی متن است.
پشت جلد: قسمت مقابل روی جلد را پشت جلد می نامند و بخشی از اطلاعات کتابشناسی را در بر دارد.
روکش جلد: برخی از کتاب ها به ویژه منابع مرجع دارای جلدهای ضخیم به نام گالینگوریا کالینگورهستند. برای محافظت و زیبایی این گونه کتاب ها از روکش استفاده می کنند.
عطف یا شیرازه: آن قسمت از کتاب که دو جلد را به هم متصل می کند و صفحه های اصلی داخل کتاب به آن دوخته یا چسبانده می شوند، عطف یا شیرا زه ی  کتاب نام دارد.
صفحه ی عنوان: صفحه ای است که پیش از آغاز متن کتاب قرار دارد و اطلاعات اصلی کتاب مانند نام پدیدآورنده(گان)، عنوان و عنوان فرعی، نام ناشر، تاریخ نشر، محل نشر، وضعیت ویرایش و تجدید نظر، عنوان مجموعه و شماره ی جلد روی آن نوشته می شود.
پشت صفحه ی عنوان:  دراین صفحه که صفحه ی حقوق هم نامیده می شود، شناسنامه ی کتاب به شکل کامل و بسیار مفصل تر از صفحه ی عنوان می آید.
پیشگفتار: نوشته ی کوتاهی است که بیشتر پس از صفحه ی عنوان و پیش از فهرست مطالب  می آید و نویسنده  در مورد سبب، چگونگی و هدف از تألیف کتاب در آن توضیح می دهد . گاهی پیشگفتار را فرد دیگری  می نویسد.
فهرست مندرجات یا فهرست مطالب: که در آ ن، سرفصل ها و عنوان بخش ها به ترتیب قرار گرفتن در متن با ذکر  شماره  ی صفحه مشخص می شوند.
مقدمه یا دیباچه: اگر چه گاهی ناشر یا نویسنده، عبارت مقدمه و پیشگفتاررا به ناحیه ی  هم به کار می برند، این دو تفاوت هایی با هم دارند.
متن: بخش اصلی و بنیادین کتاب که شامل موضوع و محتوای کتاب است.
واژه نامه: فهرستی از واژه های تخصصی است که در متن کتاب به کار رفته اند و گاهی همراه با برابر نهادهای لاتین یا معانی آن هاست که به ترتیب الفبایی در پایان کتاب می آید.
نمایه ها(فهرست ها): در پایان بسیاری از کتاب های غیرداستان به ویژه کتاب های مرجع، فهرستی از نام ها، مکان های جغرافیایی و موضوع های مورد بحث در کتاب به ترتیب الفبایی و با ذکر شماره ی صفحه، برای بازیابی سریع تر و ساده تر مطالب متن ارائه می شود.
فهرست منابع و مآخذ یا کتابنامه: در پایان بیشتر کتاب های غیرداستان، به نام کتاب ها و منابعی که نویسنده از آن ها برای نوشتن کتاب خود استفاده کرده است، اشاره می شود.

  • فهرست نویسی توصیفی

در فهرست نویسی توصیفی چند ناحیه برای قرار گرفتن اطلاعات کتابشناسی مشخص شده است:
ناحیه ی سرشناسه: انتخاب سرشناسه در فهرست نویسی کار مهمی است. سرشناسه از روی صفحه عنوان انتخاب می شود. اگر کتابی تنها یک نویسنده داشته باشد، نام وی سرشناسه خواهد شد. سرشناسه روی برگه ی فهرست نویسی در تقاطع فاصله ی ۵/۱ سانتی متر از کناره ی بالا و ۲ سانتی متر از کناره ی راست برگه نوشته می شود. برای نوشتن نام پدیدآورنده، نخست نام خانوادگی و سپس نشانه ی ویرگول( ، ) و پس از آن نام کوچک وی می آید.
ناحیه عنوان ( نام کتاب ): عنوان بدون کمترین تغییر از روی صفحه ی عنوان، در خط دوم و در فاصله ی ۳ سانتی متر از کناره ی راست برگه ی فهرست نویسی نوشته می شود.
صالحی، آتوسا، ۱۳۵۱-
          ماشین قشنگ من کاهو/ آتوسا صالحی      

  • ناحیه ی شرح پدیدآورنده(گان): نام پدیدآورنده ی اول به شکل معمولی یعنی اول نام کوچک و سپس نام خانوادگی، پس از ناحیه ی  عنوان تکرار می شود.

ناحیه ی ویرایش: اگر در متن اثر تغییراتی از نظر کمی یا کیفی و حتی شکل داده شود، اثر ویرایش شمرده می شود. در چنین مواردی به آن اشاره خواهد شد.
ناحیه ی وضعیت نشر: اطلاعات این قسمت از صفحه ی عنوان، پشت صفحه ی عنوان (صفحه ی حقوق) یا پشت جلد به دست می آید. اطلاعات این بخش شامل: محل نشر، ناشر و تاریخ نشر است و باید هنگام نوشتن، همین ترتیب را رعایت کرد.

  • تهران: مروارید، ۱۳۸۳ .

ناحیه ی مشخصات ظاهری:  این قسمت شامل صفحه شمار، تصویر، عکس، جدول، نقشه و ... است و در سطر بعد، پس از قسمت وضعیت نشر و با فاصله ی ۳سانتی متر، یعنی از زیر عنوان نوشته می شود.
۳۲ ص. : مصور (رنگی )
ناحیه ی سلسله انتشارات یا فروست: فروست، عنوان مشترکی ا ست که ناشر برای یک سلسله از آثار خود یا شماری از آثار جداگانه که از نظر موضوع به هم وابسته اند و ناشر آن هارا به دنبال هم منتشر می کند، به کار می برد. اگر کتابی دارای فروست باشد، پس از مشخصات ظاهری و نشانه ی نقطه خط تیره ( .- ) و در داخل کمانک، نام مجموعه ی همراه با شماره ی آن ( اگر داشته باشد) نوشته خواهد شد.
 مانند : ۸۰ ص. : مصور ( رنگی ) .- ( آشنایی با نجوم؛ ۵)  
ناحیه ی یادداشت: دیگر اطلاعات کتاب، هر یک در سطر جداگانه و به ترتیب زیر در ناحیه ی  یادداشت نوشته می شود: مانند :بها، شابک، گروه سنی و ...
فهرست نویسی تحلیلی:  
این بخش که به تعریف آن پیش از این نیز اشاره شده است، شامل: موضوع و دیگر شناسه ها (شناسه ی افزوده) است. در این بخش که بلافاصله پس از قسمت یادداشت ها قرار دارد، اول موضوع های کتاب با فاصله ی۳ سانتی متر از کنار برگه در سطر جدیدی نوشته می شوند. انتخاب موضوع یعنی تعیین واژگان یا عبارت هایی که گویای محتوای کتاب باشند، کار دقیق و پراهمیتی است. شمارموضوع ها بستگی به زمینه های مورد بحث در کتاب دارد و سرعنوان  های موضوعی به کمک فهرست تهیه می شوند.  موضوع ها با عدد نمایش داده می شوند. برای کتاب های کودکان،  موضوع های زیاد پیشنهاد نمی شود، اما فراموش نشود که کتابدار نباید به سلیقه ی خود عبارت ها یا واژگانی را به عنوان موضوع انتخاب کند، زیرا سبب ناهماهنگی در کتابخانه و سر درگمی مراجعه کنندگان می شود، مانند:
لایولی، نیلوپ، ۱۹۳۳-
    چند روز با  پدربزرگ/ پنه لوپه لایولی؛ مترجم فرمهر منجزی؛ تصویرگر پل هاروارد.  – تهران : پیدایش، ۱۳۸۶ .
        ۸۴  ص. : مصور.
  شابک X –-۹۶۴۷۹۴۰۲۲
داستان های اجتماعی. ۲. داستان های ماجرایی  الف. هاروارد، پل، تصویرگر ب. منجزی، فرمهر، مترجم.  ج. عنوان
۳۰۰ دا
چ۳۴۶ل/
در ادامه ی مو ضوع ها، شناسه های دیگر (شناسه  ی افزوده) نوشته می شوند. منظور از شناسه های دیگر، نام  نویسندگان همکار، مترجم یا مترجمان، تصویرگر(ان)، سازمان هایی که نقش مهمی در تهیه ی اثر دارند یا دولتی هستند و دیگر افرادی است که در قسمت شرح پدیدآورنده(گان) به آن ها اشاره شده است. این شناسه ها با حروف(ابجد) نمایش داده می شوند. پس از آوردن نام ها تنها واژه ی عنوان نوشته خواهد شد، نه عنوان کامل کتاب. این واژه برای این آورده می شود که در تهیه برگه های دیگر به یاد داشته باشیم که یک برگه ی عنوان نیز برای بازیابی عنوان از سوی مخاطب فراهم شود.
شمار برگه ها: اگر کتابخانه با سیستم دستی اداره می شود، لازم است برای آسانی بازیابی منابع، برگه های دیگری هم تهیه شود، که شمار آن به تعداد موضوع ها و شناسه های دیگر فهرست تحلیلی بستگی دارد و برگه های اضافی به ترتیب زیر خواهد بود.
برگه ی مادر، برگه ی عنوان، رف برگه، برگه های موضوع، برگه ی شناسه های افزوده.

  • رده بندی

 تعریف و هدف: رده بندی عبارت است از سازماندهی هر نوع شیء، اندیشه، کتاب و دیگر مواد که دارای ویژگی مشترک اند، یا بر پایه ی شباهت ها و تفاوت ها منظم می شوند. این ویژگی مشترک میان آن ها می تواند از نظر اندازه، رنگ، نوع، شکل، محتوا یا ... باشد. رده بندی در کتابخانه، ناحیه ی درست کتاب در قفسه های کتابخانه را بنابرسامانه ی رده بندی تعیین می کند.
 به طور کلی رده بندی در کتابخانه به دو دلیل انجام می شود:

  • ایجاد ارتباط منطقی میان یکایک منابع موجود در کتابخانه بر پایه ی موضوع
  • دستیابی آسان خواننده به کتاب مورد نظر خود در کوتاه ترین مدت

انواع رده بندی
کتاب ها ی یک مجموعه را می توان بنابر ویژگی های زیر مرتب کرد:

  • شماره ی ثبت
  • قطع واندازه
  • شکل (فرم)
  • مولف
  • تاریخ انتشار
  • موضوع
  • گروه سنی
  • ترکیب دو یا چند ویژگی یاد شده

دو نوع رده بندی زیر از فراگیر ترین و کاربردی ترین رده بندی ها ی جهان هستند:

  • رده بندی دیویی یا رده بندی دهدهی اعشاری
  • رده بندی کنگره یا رده بندی ا ل. سی.

البته در کتابخانه های کودکان و آموزشگاهی به جز این دو گونه رده بندی، می توان راه های دیگری هم برای مرتب کردن کتاب ها و مواد خواندنی به کار برد که به آن ها اشاره خواهد شد. ناگفته نماند زمانی یک رده بندی درست انجام می شود که موضوع مناسب برای کتاب انتخاب شود. به همین سبب باید در انتخاب موضوع (ها) دقت لازم به کار رود. به یاد داشته باشید شماره ی رده بندی همیشه بر پایه ی موضوع اول (اصلی) کتاب که مهم ترین و جامع ترین موضوع است، تعیین می شود.

  • رده بندی دیویی

این رده بندی را کتابداری به نام ملویل دیویی بین سال های ۱۸۷۳ و ۱۸۷۶ تدوین کردودر حال حاضر در بیشتر کتابخانه های عمومی، آموزشگاهی ودر بیش از نیمی از کتابخانه های دنیا به کار می رود. این رده بندی، ساختار سلسله مراتبی دارد، یعنی وابستگی موضوع ها به هم از کل به جزء است و یک نظام رده بندی اعشاری هم هست.
در این رده بندی تنها از اعداد سه رقمی بین  ۰۰۰– ۹۹۹ یعنی ۱۰۰۰عدد استفاده می شود. تمام دانش بشری در این هزار رقم به ده موضوع گسترده بخش می شود و هر موضوع دارای ۱۰۰ شماره است.
رده بندی دیویی که نشان دهنده ی ۱۰ رده ی اصلی و شماره هر یک است:
سپس هررده ی اصلی به ده بخش دیگر تقسیم می شود که به وسیله ی رقم دوم یا دهگان نشان داده می شود.  
برای بار سوم نیز هر یک از این ده بخش به نوبه ی خود به ده بخش دیگر تقسیم می شود.
در نمونه، اعدادی که موضوع ندارند برای موضوع هایی که در آینده  مطرح می شوند پیش بینی شده است.
پس از آن، در صورت نیاز و جزئی تر شدن موضوع، رده بندی به شکل اعشاری گسترش می یابد.
این رده بندی برای کتابخانه هایی که مجموعه ی آن ها از پانصد هزار عنوان تجاوز نکند مناسب است. کتابخانه هایی هم که تا سه هزار عنوان کتاب دارند، بهتر است از خلاصه ی دوم و سوم دیویی استفاده کنند. اما پیشنهاد می شود اگر مجموعه ی آن ها بیش از سه هزارعنوان است یا پیش بینی می کنند در آینده ی نزدیک به بیش از سه هزار عنوان می رسد، از خلاصه ی رده بندی دیویی که به فارسی ترجمه شده است استفاده کنند.
با توجه به ناحیه ی گاه برخی موضوع ها در ادبیات کشور ما، کتابخانه ی ملی ایران بنا بر رده بندی دهدهی دیویی به تهیه و انتشار کتاب های رده بندی با نام گسترش فارسی برای بعضی موضوع ها مانند: اسلام، زبان، ادبیات و تاریخ و جغرافیا پرداخته است. در چیدمان کتاب ها بر پایه ی رده بندی دیویی، نخست ۳ عدد صحیح و سپس اعداد اعشاری بعد از آن در نظر قرارگرفته می شود:
۷۳۱/ ۹۷۳ (۶)    ۰۳ ۷۳/ ۹۷۳ (۵)   ۷۳/ ۹۷۳ (۴)     ۷ / ۹۷۳ (۳)     ۶۹ /   ۹۷۳ (۲)    ۶  /  ۹۷۳ (۱)
در رده بندی کتاب های داستانی کودکان، پیشنهاد می شود که از دو حرف " دا "  که از واژه ی داستان گرفته شده است، استفاده شود. البته مدتی است که کتابخانه ی ملی ایران افزون بر ا نشانه ی " دا " از شماره ی دیویی هم که به موضوع  اول کتاب داده شده است، استفاده می کند.                                                                                                 
اما برای کتاب های داستان نوجوانان تنها از شماره ی دیویی استفاده می شود.
در بعضی کتابخانه ها درکنار شماره ی دیویی، بر چسب های رنگی هم به کار می برند. بدین تر تیب که اول به هر یک از موضوع ها ی ده گانه ی دیویی یک رنگ تعلق داده می شود و سپس به هر یک از گروه های سنی چهار گانه (الف، ب، ج، د) در هر موضوع هم رنگ دیگری اختصاص می یابد (رنگ گروه های سنی در تمام موضوع ها ثابت خواهد بود). پس درهر کتابی، هم به موضوع و هم به گروه سنی، رنگ جداگانه ای اختصاص می یابد. برای نمونه، رنگ زرد برای موضوع علوم و برچسب نارنجی برای گروه سنی تعیین شده است، در نتیجه، استفاده از دو بر چسب زرد و نارنجی، نشان دهنده ی کتاب علوم برای گروه سنی ب است.
 البته گاهی در برخی کتابخانه های کودک ، شیوه ی زیر را کهکمابیش به روش بالا شبیه است،  به کار می گیرند.
 در این کتابخانه ها برای هر موضوع (۱۰ رده ی اصلی دیویی) یک برچسب رنگی تعریف شده است که در بالای شماره  ی رده بندی روی برگه ی فهرست نویسی و جلد کتاب چسبانده می شوند. این شیوه به ویژه برای کتابخانه هایی که مخاطبان آن ها خردسالان و کودکان پیش دبستانی(۲-۶ سال) هستند، مناسب است. در کتابخانه های آموزشگاهی و عمومی با مخاطبان دبستانی ( ۷- ۱۰ سال) می توان از ترکیب برچسب رنگی و شماره ی دیویی استفاده کرد. در این گونه کتابخانه ها پیشنهاد می شود برای سه دسته  ی :داستان، غیرداستان و شعر ۳ برچسب رنگی تعریف شود و در بالای شماره ی رده بندی کتاب چسبانده شود. برخی کتابخانه های عمومی که اعضا ی آن ها از گروه های سنی متفاوت هستند، افزون بر برچسب های رنگی موضوعی از برچسب های رنگی با شکل متفاوت، برای جداسازی کتاب های گروه های سنی مختلف استفاده می کنند (۲-۶ سال، ۷- ۱۰ سال، ۱۱- ۱۶ سال). در هر دو روش، تهیه و نصب راهنمای برچسب های رنگی در نزدیک ترین محل به مجموعه ی کتابخانه، برای آگاهی مراجعه کنندگان الزامی است.    
نشانه ی مولف: چون در کتابخانه، کتاب های هم موضوع بسیار وجود دارند، برای جداسازی آن ها و سرعت  در یافتن کتاب مورد نظر، باید نشانه ی مولف به کار برد ، به این ترتیب که افزون بر شماره ی رده بندی، باید نشانه ی مولف و اثر را هم اضافه کرد. این کار به دو شکل انجام می شود:

  • با توجه به حجم قابل توجه کتاب و دسترسی کتابدار به کتاب " نشانه مولف سه رقمی" چنین  اجرا می شود:

نخست حرف اول نام نویسنده نوشته می شود و در کتاب" نشانه مولف..." نزدیک ترین حرف  هارا به نام نویسنده جست وجو و عدد مقابل آن نام انتخاب می شود و در برابر حرف اول نام نویسنده و پس از آن حرف اول کتاب  نوشته می شود. این حرف ها و اعداد از چپ به راست نوشته و خوانده می شوند:
ماده شیر سرکش از تامورا پیرس ترجمه پروین جلوه نژاد "م ۹۱۴ پ"  که حرف "پ" حرف اول نام خانوادگی نویسنده و عدد "۹۱۴" با استفاده از کتاب نشانه مولف به دست آمده، شماره ی نویسنده و حرف "م" حرف اول عنوان کتاب است.

  • اگر کتابدار، کتاب "نشانه مولف سه رقمی" را در اختیار نداشته باشد، نخست یک، دو یا سه حرف اول نام خانوادگی نویسنده و پس از خط تیره، حرف اول عنوان کتاب هم نوشته می شود. نمونه  ی بالا با استفاده از این شیوه چنین خواهد شد:  پ ی -  م . این حرف ها از راست به چپ نوشته و خوانده می شوند.   

به این تر تیب، دو کتاب هم موضوع با دو نویسنده ی مختلف از هم جدا می شوند. مجموعه ی شماره رده بندی و نشانه ی مولف را شماره ی بازیابی یا شماره ی راهنما می نامند. کتاب هایی که دارای چند نسخه یا چند جلد یا تاریخ های مختلف ویرایش هستند، باید این موارد را به شماره ی بازیابی اضافه کنند.  
استفاده از فیپا:  به کتابخانه هایی که به منابع و ابزار فهرست نویسی و رده بندی یا نرم افزار کتابخانه دسترسی ندارند، پیشنهاد می شود که از روی فیپا، اطلاعات مربوط را به برگه ی فهرست نویسی منتقل کنند و اگر اطلاعات کتابشناختی به شکل خطی نوشته شده بود، باید هنگام نوشتن روی برگه و مطابق آنچه پیش تر گفته شد، شکل آن را تغییر دهند. این اطلاعات باید با کتاب هم مقایسه شود.

  • برای فهرست نویسی بهتر است از فیپا استفاده کرد و اگر کتابی قدیمی بود و فیپا نداشت، کتابدار باید یک کار بنیادی انجام دهد.
  • پیشنهاد می شود در کتابخانه های کوچک و آموزشگاهی  به ویژه دبستانی تنها  سطح نخست به کار گرفته شود

[ ۱۳٩۱/٩/٩ ] [ ۱٢:٠٦ ‎ب.ظ ] [ جمشید چایانی - دانشجوی کارشناسی ارشد علم اطلاعات و دانش شناسی دانشگاه علوم تحقیقات تهران ]

[ نظرات () ]

چسب های صنعت چاپ * 

 

 

-         تاریخچه استفاده از چسب ها

یکی از قدیمی ترین روش های اتصال اجسام به یکدیگر استفاده از چسب بوده است و آثار گذشته نشان می دهد که حدود سه هزار سال قبل از چسب استفاده می شده است . بدون شک ،خوننخستین ماده‌ای بود که بشر از آنبه‌عنوان چسب استفاده می‌کرد که البته کیفیت خوبی نداشت و متداول نشد.

به‌تدریج بشربه وجود مواد چسب دار طبیعی پی برد و استفاده از آنها را آموخت.در واقع اولین مادهچسب دار که بطور گسترده مورد استفاده قرار گرفته بود،موادنشاسته‌ای ،قندی ، صمغ‌ها ، و شیره‌های برخی از گیاهان بود.مثلا رومیان ازسقز، مادهچسبدار و صمغی که از درختان برگ سوزنی ، نظیرسرووکاجو یا درخت صنوبر ترشح می‌شود در صنعتکشتی سازی استفاده می‌کردند. به‌تدریج مواد دیگری مانند موم ، عسل و یا مواد ژلهمانندی از ماهی ، شاخ حیوانات یا شیر و تخم مرغ بکار گرفته شدند.

انسان بتدریج با پختن پوست حیوانات در آب ماده ای چسبناک – چسب مایع – به دست آورد.

با پیشرفتصنایع و استخراج وپالایشنفت ، ازقیرو قطران چوب و ... به‌عنوان چسب استفادهبه عمل آمد. چسب های قدیمی حالتی شبیه به قیر داشته اند و برای مثال از آنها به صورت ساروج در ساخت برج بابل استفاده شده است تا قرن بیستم تکنولوژی چسب ها پیشرفت بسیار کمی داشته است.

با کشف لاتکس که شیره سفید رنگی از درختان  آمریکای جنوبی بود صنعت چسب وارد مرحله نوینی شد.اگر چهکائوچویطبیعی (لاتکس) از مدتها قبل شناخته شده بود، اما چون حلال مناسبی برای آنموجود نبود، کاربردی به‌عنوان ماده چسبی پیدا نکرد تا اینکه با دستیابی بهروغن‌هاینفتی که کائوچو را در خود حل کرده ، مایع چسبناکی را بوجود می‌آورند، کاربرد آنبه‌عنوان ماده چسبی متداول شد.

تکنولوژی چسب ها در دهههایاخیر رشد زیادی نموده است . برای مثال ، آمار نشان می دهد که در سال 1966 در حدود هفت میلیون پوند چسب در دنیا مصرف شده است که نسبت به مصرف سال 1965 پانزده درصد افزایش داشته است.

از قرن نوزدهم بتدریج با پیدایش چسب‌های سنتتیک ساخته شده در صنعت پلیمر ، چسب‌های سنتی و گیاهی و حیوانی از صحنه خارج شده است. صنعت چسب به صورت گسترده ای در حال رشد می‌باشد و تعداد محدودی وسایل مدرن ساخت بشر وجود دارد که از چسب در آنها استفاده نشده است.  امروزه در دنیا بیش از صدها سازنده و فرمول دهنده چسب وجود دارند و این تعداد روز به روز افزایش می یابد برای مثال صنعت چسب در آمریکا بصورت یک حرفه تخصصی در آمده است که در آن هزاران نفر به کار و فعالیت مشغولند.

 

تعریف چسب

چسب ماده ای است که میتواند بین دو سطح اتصال چسبی بوجود آورد. یک اتصال چسبی دو سطح جامد به هم اتصال یافته است که لایه نازکی از یک چسب را شامل می شود .

 

خصوصیات اصلی یک چسب مرغوب

-         نباید رنگ موادی که می خواهند چسبانده شوند را تغییر دهد.

-         نباید لخته شود و باید دارای غلظت متناسب با مصرف باشد.

-         باید طوری تهیه شود که پس از استعمال به سرعت سخت شود.

-         باید خاصیت ارتجاعی داشته باشد و در برابر رطوبت نیز مقاوم باشد.

 

طبقه بندی چسب ها

طبقه بندی بر اساس نام جزء اصلی در فرمول چسب

این روش تنها برای چسب هائی که در فرمول آنها یک جزء اصلی وجود دارد ، مفید          می باشد. بر مبنای این روش انواع چسب ها را در قالب طبیعی و مصنوعی می توان نام برد.


 الف ) چسب های دارای جزء اصلی طبیعی – ماده طبیعی موجود در چسب ممکن است از نوع سلولزی ویا پروتئینی باشد .

چسب های نوع سلولزی مانندچسب نشاسته ، دکسترین و یا هر صمغ گیاهی چسب های پروتئینی ممکن است حیوانی و یا گیاهی باشند . نوع حیوانی مثل آلبومین خون ، استخوان ، کازئین و غیره و نوع گیاهی مثل آرد دانه لوبیا ، آرد بادام و غیره می باشد.
 از چسب های دارای پایه مواد طبیعی به غیر از سلولزی و پروتئینی میتوان از کائوچوی طبیعی ، سیلکیات سدیم و شلاک نام برد.


ب )  چسب های دارای جزء اصلی مصنوعی – ماده مصنوعی جزء اصلی چسب ممکن است یکی از مواد ترمو پلاستیکی (مانند پلی و نیل الکل ، نایلون ، پلی اکریلیک) و یا یکی از رزین های ترموستی (مانند رزین فنلی، آمینی، اپوکسی) باشد.

 

انواع چسب

§         چسب طبیعی - معدنی

مهم ترین چسب معدنی سیلیکات سدیم می باشد ؛ این چسب خیلی کم دوام است و معمولا برای ارتقای دوام با کازیین  به صورت مخلوط استفاده می شود .

چسب سیلیکات سدیم به چسب کاغذ معروف است  و برای چسباندن کارتن و کاغذ کرافت استفاده می شود و در صنعت چاپ  نیز کاربرد دارد.

 

§         چسب طبیعی – گیاهی

نشاسته ، سریش ، دکسترین ، صمغ عربی ، سویا و چسبهای سلولزی

نشاسته معمولترین ماده برای چسباندن کاغذ بوده است ، که از آرد غلات تهیه می شود. امروزه چسبهای ترموپلاستیک جایگزین این دسته از چسبها شده اند.

 

§         چسب طبیعی - حیوانی

ژلاتین ، سریشم ، کازیین ، زیین و فیلشم ( سریشم ماهی)

چسبهای حیوانی معمولا برای جلدسازی به کار گرفته می­شوند؛ آنچه در بازار ایران متداول­تر است، چسبی است که از استخوان چهارپایان تهیه می­شود .

امروزه اغلب چسبهایی با پایه - پلی وینیل استات - جایگزین چسبهای حیوانی در صنعت شده اند.

سریشم از چسبهایی است که در صحافی کاربرد دارد و بیشتر در جلد سازی مورد استفاده قرار می‌گیرد. این چسب باید در حرارت غیر مستقیم قرار بگیرید تا یک‌دست بماند.این چسب را با قلممو نمی‌توان کار کرد و حتماً باید با دستگاه سریشم‌زنی مورد استفاده قرار گیرد.

 

§         چسب های سنتزی (مصنوعی)

مواد اولیه این چسب ها را مواد شیمیایی مصنوعی تشکیل می دهند و امروزه اکثر چسب های مورد استفاده در صنایع از این دسته هستند. مواد تشکیل دهنده ی چسب های مصنوعی عبارتند از :

 

رزین : ماده خالص چسب ؛ سبب اتصال سطوح به یکدیگر

سخت کننده :موادی است برای سخت شدن و اتصال و استحکام چسب

حلال ها :موادی است برای سیالیت چسب و پخش یکنواخت رزین بین سطوح

قدرت دهنده ها : موادی است برای تقویت و استحکام لایه چسب

رقیق کننده ها : موادی است برای کنترل جاری شدن چسب و میزان نفوذ آن

پایدار کننده ها :موادی  است برای پایداری و دوام لایه چسب

مواد پر کننده : موادی برای کنترل ضریب انبساط حرارتی و مقاومت حرارتی چسب

کاتالیزور : موادی برای گیرایی چسب در زمان کوتاه – انعقاد سریع تر چسب –

 

 

چسب مصنوعی – ترموپلاست ( گرمانرم )

این چسبها در اثر حرارت نرم می شوند و تغییر شکل می دهند و در اثر از بین رفتن حرارت سخت می شوند.

چسب مصنوعی – ترموست ( گرماسخت )

این چسبها در اثر حرارت سخت می شوند و در اثر حرارت دادن مجدد  تغییر شکل نداده و به همان شکل باقی می مانند.

چسبهای صحافی بسته به نوع کاربرد، انواع و اقسام مختلفی دارند.

اما اغلب چسبهای مورد استفاده در این صنعت باپایه های رزینی و پلیمری متفاوت در دسته ی چسبهای ترموپلاستیک قرار دارند.

 

چسبهای صحافی

  • دسته­ بندی عمومی چسبهای مصرفی :

الف) چسب سرد

ب) چسب گرم

 

از گذشته برای صحافی کتاب شیوه های گوناگونی ابداع گردیده است. در روشهای ابتدایی، انتهای کتب دوخته می شد . با گذشت زمان و ظهور برخی از چسب های جدید ، از چسب هایی با منشأ حیوانی و سپس از چسب‌های سیلیکاتی و پلی وینیل استاتی استفاده می‌شد. با توجه به تیراژ بسیار بالای کتاب در سال‌های اخیر و با توجه به سرعت صحافی پایین با چسب های سنتی، عموماً مشکلات زیاد در تحویل کتب ایجاد می‌شد. با ارائه چسب‌های گرم و سرد سرعت کاربری بسیار بالا و با استفاده از دستگاه‌های اتوماتیک سرعت صحافی افزایش سریع یافت. امروزه با استفاده از این چسب ها امکان صحافی چند هزار جلد کتاب در یک ساعت نیز ایجاد شده است.


چسب‌های صحافی آمیزه‌ای از چند پلیمر، عوامل چسبناک کننده، اصلاح کننده ویسکوزیته و پایدار کننده‌های حرارتی می‌باشند. با تغییر مقدار هریک از این اجزاء می توان خواص متفاوتی از چسب‌های گرم به دست آورد. لازم به ذکر است که در انتخاب یک چسب بایستی پارامترهای مختلفی بررسی شوند. رنگ، ویسکوزیته، زمان گیرایی، نقطه نرم شوندگی، میزان چسبندگی، قیمت و شرایط مصرف مثل نوع دستگاه و نوع جلد مشخص کننده نوع چسب مصرفی می‌باشد.

 

چسبهای سرد و کاربردهای آن

به طور کلی چسبهای سرد برای عطف کتاب به کار گرفته می­شود.

در کارگاه­های کوچک صحافی این چسب­ها، که پایه پلیمری دارند به صورت دستی و با برس اعمال می شوند. در چاپخانه­های بزرگتر، دستگاه­های متنوعی برای اعمال این قبیل چسبها وجود دارد.

خاصیت اصلی مورد انتظار از چسبهای سرد، نگهداری عطف کتاب است؛ به صورتیکه فرم یکپارچه در خلال استفاده از کتاب حفظ گردد.

این چسبها بر پایه پلی وینیل استاتتولید می­شوند و در زمره ارزانترین و در دسترس­ترین چسبها طبقه بندی می­شوند. در اصطلاح عموم، از آنها با نام چسب چوب نیز  یاد می­شود.

گونه­های تخصصی­تر چسبهای سرد مورد مصرف در این صنعت، به کاربردهائی نظیر "گرد کردن عطف کتاب"، "شیرازه چسبانی"، "ایجاد انعطاف پذیری بیشتر در شیرازه کتاب" و ... مربوط می­شوند.

 

         روش مصرف چسبها ی سرد

ابتدا چسب بوسیله آب تمیز- دارای درجه حرارت متعادل- رقیق گردد. میزان آب مصرفی بر حسب نوع کار و نیاز حداکثر حدود50 درصد وزن چسب میباشد. پس از اختلاط کامل و حصول مخلوطی همگن و یکنواخت بر حسب امکانات موجود کارگاهی، چسب بوسیله غلطک ( ماشینهای مربوطه) و یا بصورت دستی بر روی سطوح کار اجرا و با توجه به دمای محیط کار، پس از تامل زمان لازم بهم چسبانده میشود.

 

معرفی برخی از انواع چسب سرد

 

  • چسب پلاستیک سرد

نوعی چسب می‌باشد که جهت چسباندن کارهایی که روکش سلفون دارند و باید به بخشی از مقوا چسبانده شوند، کاربرد دارد. این چسب شباهت زیادی به چسب صحافی سرد دارد و با قلمو به راحتی مورد استفاده قرار می‌گیرد.

 

  • چسب M

نوعی چسب سرد است که باز هم جهت چسباندن کارهای روکش سلفون مورد استفاده قرار می‌گیرید و از چسب پلاستیک بسیار قوی‌تر است. طوری که به راحتی می‌توان دو روکش سلفون را به همدیگر چسباند.

 

  • چسب صنعتی

از چسب‌هایی است که در صحافی جلدسازی برای چرمو پارچه و امثال این‌ها مورد استفاده قرار می‌گیرد. این چسب هم از چسب‌های سرد است و حلال آن تولوئن می‌باشد و حسن بسیار خوب آن تاب برنداشتن کار می‌باشد.

نقطه ضعف این چسب این است که بوی شدیدی دارد و در هوای آزاد به سرعت تولوئن آن تبخیر می‌شود. نحوه‌ی کار کردن با این چسب این است که بعد از چسب زدن باید حدود 5 دقیقه صبر کرد تا روی آن خشک شود، سپس کار را با فشار به همدیگر چسباند.

به دلیل اینکه این چسب آب ندارد و کار تاب بر نمی‌دارد از آن برای چسباندن گالینگور (کاغذ به مقوا) زیاد بهره می‌برند. زیرا به راحتی با استفاده از قلمو یا دستگاه چسب‌زن غلتکی می‌توان آن را به کار برد.

 

چسبهای گرم و کاربردهای آن

چسبهای گرم نیز عمدتا برای عطف کتاب به کار می­روند.

این چسبها عموما بر پایه اتیل وینیل استات  یا سنتتیک رابر  تهیه می­شوند و تفاوت آنها در مواد افزودنی دیگری است که بسته به فرمولاسیون آنها متغیر است.

با توجه به انواع کاغذهای موجود در بازار، این چسبها نیز گستردگی قابل توجهی به لحاظ تعداد نامهای تجاری دارند. به صورت کلی، چسبهای گرم با توجه به "کاغذهای تحریری"، "کاغذهای گلاسه" و "گرماژهای متفاوت" کاغذ و جلد مورد استفاده برای این کار تعیین و مورد استفاده قرار می­گیرند.

گونه دیگری از این چسبها برای استفاده به عنوان چسب "بغل چسبان" یا به اصطلاح چسب "جاناخنی" مورد استفاده قرار می­گیرند.

چسب صحافی گرم بهترین چسبی است که در جلدسازی و شومیز کردن به خصوص برای کتاب مورد استفاده قرار می‌گیرد.

این چسب به صورت گرانول (جامد) است و در حرارت خاصی مایع می‌شود و بسته به کارخانه سازنده زمان جهت چسباندن کار از 10 ثانیه تا 50 ثانیه متغیر می‌باشد.

این چسب هم باید با دستگاه چسب گرم مورد استفاده قرار گیرد و نمی‌توان با قلمو آن را به کار برد.خاصیت خوب این چسب این است که آب در آن وجود ندارد و کار تاب بر‌نمی‌دارد.

 

         روش مصرف چسبهای گرم

سطح کار تمیز و عاری از هر گونه آلودگی و گرد و خاک باشد. چسب پس از رسیدن به نقطه ذوب مناسب - بر اساس دمای کاربرد- بوسیله ماشین مخصوص و با ضخامت 0.5 تا یک میلی متر بر روی سطح مورد نظر اجرا و بلافاصله دو سطح بهم چسبانده می شوند.

 

 

 

منابع  و مآخذ :

[ ۱۳٩۱/٩/٦ ] [ ٩:٢٤ ‎ق.ظ ] [ جمشید چایانی - دانشجوی کارشناسی ارشد علم اطلاعات و دانش شناسی دانشگاه علوم تحقیقات تهران ]

[ نظرات () ]

معرفی شابک

شابک (ISBNسرنام عبارت شماره استاندارد بین‌المللی کتاب، شمارهٔ استاندارد شناسایی بین‌المللی است که به کتاب‌های منتشرشده منسوب می‌شود. این استاندارد در سال ۱۹۶۶ در کشور انگلیس توسط صنف کتابداران پایه گذاری شد. این شناسه از سال ۱۹۶۰ تا پایان سال ۲۰۰۷ ده‌ رقمی بوده‌است و از آغاز این سال برای افزایش دامنهٔ اختصاص شناسه، سیزده‌رقمی شده‌است. شابک را در زبان‌هایی که از خط لاتین استفاده می‌کنند با سرواژهٔISBN نشان می‌دهند.

گسترش روز افزون انتشار و مبادله کتاب در سطح بین‌المللی کشورهای جهان را بر آن داشت تا برای شناسایی، سفارش، فروش، انبارگردانی، توزیع و اطلاع‌رسانی از یک نظام بین‌المللی شماره‌گذاری استفاده نمایند که به نظام شماره‌ استاندارد بین‌المللی کتاب" شابک" معروف شد.

پس از پیروزی انقلاب اسلامی و رشد تولید کتاب و بحث‌های پیوستن به بازارهای جهانی، مسئولان فرهنگی ایران را بر آن داشت تا به عضویت نظام شابک درآیند. درسال1372  ایران رسماً به عضویت نظام  شابک درآمد و موسسه خانه کتاب نمایندگی این نظام را بر عهده گرفت.شابک ایران با هدف گسترش استفاده از نظام شابک و بکارگیری آن در مبادلات تجاری کتاب و اطلاع‌رسانی فعالیت می‌کند. در حال حاضر بالغ بر 5000 موسسه انتشاراتی عضو نظام  ISBN  در ایران هستند .

v                    تاریخچه

در سراسر دنیا هر سال انتشار کتاب‌ و سایر نشریات به میزان قابل توجهی افزایش می‌یابد و به همین نسبت هم به مراکز فروش و انتشار افزوده می‌شود. این توسعه روزافزون در امر چاپ و انتشار موجب شده است که در مقابل حجم زیاد آن احساس سردرگمی و بلاتکلیفی نماییم و مدت زمان بیشتری را صرف پیدا کردن کتاب یا نشریه مورد نظرمان بنماییم.

با توجه به افزایش روزافزون انتشار کتاب و مشکلاتی که توزیع، سفارش، انبارگردانی و اطلاع‌رسانی کتاب در سطح جهان با آن روبرو شده بود، کم‌کم ناشران و کتابفروشان برآن شدند راه حلی برای مشکلات بیاندیشند.

تا آن زمان ناشران برای کنترل موجودی، تامین سفارش و توزیع، از روش‌های مختلفی از جمله بازیابی عنوان، مولف و دیگر مشخصات کتابشناختی استفاده میکردند. اما استفاده از مشخصات کتابشناختی همیشه جوابگو نبود، برای سرعت‌ دهی به کارها، صرفه‌جویی در هزینه‌ها و جلوگیری از مشکلاتی که در اثر پراکندگی و تنوع منابع چاپ بوجود آمده بود ناشران را بر آن داشت تا از شماره‌ای داخلی برای شناسایی آثارشان استفاده کنند، که بیشتر شماره‌های ثبت کتاب‌ها بود. اگر چه این روش خوبی بود، اما چون این شماره‌گذاری‌ها استفاده داخلی داشتند، با گسترش مبادلات وسیع کتابها در سطح ملی و بین‌‌المللی جوابگوی مشکلات نبود.

بنابراین بررسی‌های، تعدادی از ناشران و توزیع‌کنندگان کتاب در اروپا، که از رایانه برای پردازش سفارش‌ها و کنترل موجودی در انبارهای کتاب استفاده می‌کردند، نشان داد که پیش نیاز یک نظام ماشینی کارآمد، وجود شماره‌ای یکتا و ساده برای شناسایی اقلام قابل انتشار است. در کشور انگلستان نیز فروشگاه‌های کتاب‌فروشی اسمیت و پسران که کتاب‌هایشان را از انبار مرکز تهیه می‌کرد و همچنین یک مقام مربوط به آموزش و پرورش که کتاب‌های چند صد مدرسه را از انبار مرکزی کالا تهیه می‌کرد، اقدام به نصب سیستم کامپیوتری کردند. بعد از استفاده از کامپیوتر برای تهیه و کنترل موجودی، لزوم یک سیستم ماشینی موثر و یک شماره واحد و آسان برای کتاب‌های منتشر شده بیش از پیش احساس شد.

در سال 1967 در انگلستان ISBN یا شماره استاندارد کتاب توسط اسمیت پیشنهاد شد، که با استفاده از آن، دیگر بکارگیری اطلاعات کتابشناختی از قبیل عنوان، نام نویسنده و سایر مشخصات نشر لازم نبود. در همین زمان امریکایی‌ها هم در اجرای چنین طرحی با کشور انگلیس مشارکت و همکاری کردند که توسط شرکت باوکر بسط و توسعه یافت.

مسئله نیاز به یک سیستم شماره‌گذاری بین‌المللی کتاب اولین بار در سومین گردهمایی بین‌المللی بازار کتاب و انطباق آن با اصول منطقی تجارت کتاب در نوامبر 1966 که در برلین برگزار شد، مطرح گردید. در سال 1968 کمیته فنی مستندسازی سازمان بین‌المللی استاندارد، گروهی را زیر نظر موسسه استاندارد انگلستان برای تحقیق درباره امکان بسط نظام انگلیسی برای شماره‌گذاری در سطح بین‌المللی تعیین کرد. کنفرانس‌های متعدد بین کشورهای اروپائی و آمریکایی برگزار گردید که نتیجه این کنفرانس‌ها، توصیه ‌نامه شماره 2108 ایزو است که اصول و روش شماره‌گذاری استاندارد بین‌المللی کتاب را تعریف می‌کند و هدف از آن هماهنگ‌سازی و استاندارد کردن استفاده از شماره برای کتابها در سطح بین‌المللی، به طریقی است که هر شماره استاندارد بین‌المللی کتاب، تنها یک عنوان مشخص و یا چاپ مشخص از یک عنوان توسط ناشر خاص را شناسایی می‌کند.

برای انجام و پیاده کردن اصول شابک یک سازمان بین‌المللی در سطح جهان مسئولیت شماره‌گذاری را بر عهده گرفت که مقر آن در برلین - آلمان است و به سازمانی جهانی شابک مشهور شد. علاوه بر سازمان جهانی، در هر کشور یک نمایندگی در سطح ملی و در مواردی منطقه‌ای مسئولیت هدایت گروه را برای شماره‌گذاری کتاب‌ها بر عهده دارد. در ایران موسسه شابک ایران در سال 1372 مسئولیت شماره‌گذاری کتاب‌ها در سطح ملی را به عهده گرفت و پس از یک سال کار آزمایشی، رسماً در سال 1373 بکار خود ادامه داد. در حال حاضر بالغ بر 5000 موسسه انتشاراتی عضو نظام هستند و کتابهای خود را براساس استاندارد شابک شماره‌گذاری می‌کنند.

         شابک در ایران    

با گسترش روزافزون نشر کتاب در ایران و استفاده روزافزون از رایانه و سیستم‌های داده پردازی برای کارهای نشر و اطلاع رسانی، کم‌کم ضرورت وجود شابک در ایران نیز بیش از پیش احساس شد و در نتیجه معاونت امور فرهنگی وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی به عنوان متولی کار نشر در اندیشه گرفتن نمایندگی از مؤسسه جهانی شابک شد، در سال 1372، ایران به عضویت این مؤسسه درآمد و شماره گروهی جمهوری اسلامی ایران در نظام شماره‌گذاری بین‌المللی کتاب عدد 964 و 600 تعیین شد.

آمار خانه کتاب بر اساس تعداد ناشران عضو آن بیش از 5000 ناشر است. همچنین بر اساس همین آمار از کل کتاب‌های منتشر شده توسط ناشران تا پایان سال 1384، حدود 96 درصد کتاب‌ها دارای شابک هستند. در سال 1375 نیز بر اساس مصوبه هیات وزیران استفاده از شابک از سوی ناشران اجباری شد و ناشر موظف شد که از ضوابط شابک ایران پیروی کند.

در شابک ایران یک میلیون عنوان کتاب قابل شماره‌گذاری است که در آن ناشران، بر حسب میزان فعالیت انتشاراتی آنها، به چهار گروه تقسیم می‌شوند که جدول آن به صورت زیر است :

     

بر اساس تعداد کتاب‌ منتشر شده ناشر و زمان صرف شده برای انتشار آنها، ناشر در یکی از این چهارگروه جای می‌گیرد. فهرستی از شماره‌گذاری مورد نیاز ناشر در اختیار او قرار می‌گیرد و ناشر، خود می‌تواند در مجموعه شماره‌های مختص به خود، کتاب‌هایش را شماره‌گذاری کند. و در انتخاب ترتیب شماره‌گذاری کتاب‌هایش نیز مختار است منوط به آنکه باعث بلا استفاده ماندن شماره‌های مختص به خود نشود.

این کد در ابتدا دارای نه رقم بوده که کتاب فروشی‌های انگلیس برای فروش کتاب هایشان و همچنین جلوگیری از گردش اضافه و کنترل راحت تر موجودی، آن را به کار می‌برده‌اند ولی اکنون این کد زیر نظر سازمان بین‌المللی استانداردسازی به ده رقم افزایش یافته تا در سطح جهان قابل کاربرد بشود. این استاندارد تحت نام ایزو ۲۱۰۸ در سالهای ۱۹۷۴ (نه رقمی) و ۱۹۹۷ (ده رقمی) و پس از سال ۲۰۰۷ به صورت سیزده رقمی عرضه شده‌است.

v                    روش تعیین شابک

هر ویراست از یک کتاب دارای شماره شابک خاص خود می‌باشد و این شماره دارای ۱۰ تا ۱۳ رقم است و دارای پنج بخش است:

1.                    اگر شماره ۱۳ رقمی باشد دارای یک عدد ۹۷۸ یا ۹۷۹ می‌باشد.

2.                    هر زبان یا کشور دارای شماره خاص خود است.

برای مثال کد کشور انگلیس صفر یا یک، فرانسه دو، آلمان سه و برای ایران ۹۶۴ می‌باشد. اگر شابکی این کد را نداشته باشد در جهان رسمی شناخته نمی‌شود. این کد برای کشورها حداکثر پنج رقم خواهد بود.

1.                    هر انتشارات دارای شماره خاص خود است.

2.                    هر کتاب دارای شماره خاص خود است.

3.                    یک نویسه وارسی که در مبنای یازده خواهد بود و در اصل یک مجموع مقابله‌ای (Checksum) از تمام شناسه‌است. به‌ وسیلهٔ این نویسه می‌توان صحت شابک موردنظر را بررسی کرد.

نویسهٔ وارسی با استفاده از روش زیر محاسبه می‌شود:

1.                    هر یک از نویسه‌های شناسهٔ شابک (از چپ به راست) در وزنی که از ۱۰ تا ۲ بترتیب برای هر یک از آنها در نظر گرفته می‌شود، ضرب می‌گردد.

2.                    حاصل نتایج ضرب‌ها با هم جمع می‌شود.

3.                    نویسهٔ وارسی با استفاده از حاصل نتایج ضرب در مبنای ۱۱ تعیین می‌شود (یعنی برای مقدار مجموع حاصلضرب‌های برابر با ۱۰، نویسهٔ X استفاده می‌شود)


مثلاً برای
ISBN 964- 7134- 79-7 :

10×9 + 9×6 + 8×4 + 7×7 + 6×1 + 5×3 + 4×4 + 3×7 + 2×9
= 90 + 54 + 32 + 49 + 6 + 15 + 16 + 21 + 18
= 301


مضرب کامل بعدی ۱۱ حاصل «۱۱×۲۸ = ۳۰۸» است
(
۷=۳۰۱-۳۰۸) بنابراین نویسهٔ وارسی برابر ۷ است

v                    فوائد شابک

گرایش عمومی به کتاب از شاخصهای یک جامعه فرهنگی است، اما عوامل مختلفی دسترسی به کتاب را دشوار ساخته‌ است. اطلاع‌رسانی و توزیع دو عامل مهمی هستند که ضعف و محدودیتشان آثار قابل ملاحظه‌ای بر روند تولید کتاب و استقبال از آن می‌گذارد. در حال حاضر به علت ضعف امکانات و نارسایی روش‌ها و ابزارها‌، تبلیغ و توزیع کتاب در ایران بسیار ضعیف است؛ ولی با گسترش استفاده از روش‌ها و ابزارهای جدید اطلاع‌رسانی، تحولی اساسی و گسترده در این زمینه در حال شکل‌گیری است.

 

با اختراع چاپ و رشد روز افزون انتشار کتاب، باعث شد روش‌های سنتی اطلاع‌رسانی آثار منتشر شده جوابگوی حجم تولیدات نباشد. با گذشت زمان و استفاده از رایانه و ایجاد بانک‌های اطلاعاتی، کم‌کم مشکلات روشهای سنتی برطرف شد و مردم، ناشران و کتابفروشان به شکل مناسب‌تر و راحت‌تر با استفاده از مشخصات کتابشناختی مانند عنوان، نویسنده، ناشر به اطلاعات کتاب‌های منتشر شده دسترسی پیدا می‌کردند ولی با افزایش روزافزون انتشارت در کشورهای مختلف و توجه به مبادلات آثار فکری در سطح بین‌المللی به کارگیری مشخصات کتابشناختی برای اطلاع‌رسانی به تنهایی جوابگوی نیازهای استفاده کنندگان نبود.

 

در مبادلات و تجارت کتاب نیز اگر برگه‌های فروش و فهرستهای قیمت براساس عنوان باشد، عملا از درجه اعتبار ساقط است و درستی آنها منوط به پیوست نمونه‌ای از هر کتاب به برگه فروش یا فهرست قیمت است، زیرا عنوانهای واحد حتی توسط ناشری واحد با کیفیات و مشخصات مختلف و در نتیجه بهای متفاوت منتشر می‌شوند. بطور مثال: ذکر عنوان دیوان حافظ میتواند ارجاع به چندین کتاب مختلف با محتوای ثابت و کیفیت و بهای متفاوت باشد. این محدودیت سبب می‌شود که راه‌های خرید کتاب برای کتاب دوستان، بیشتر به مراجعه شخصی آنها به کتابفروشیها محدود می‌شود.

 

با گسترش نمایشگاه‌های کتاب در سطح ملی و بین‌المللی و استفاده از اینترنت در آنها با توجه به حجم مبادلات و فروش بالای کتاب، اغلب ترجیح داده می‌شود از روش‌های شماره‌گذاری برای کتابها استفاده شود. اما از آنجا که اینگونه شماره‌گذاری‌ها معمولاً به منابع اطلاعات دقیقی اشاره نمی‌کنند، احتمال اشتباه در کلیه مراحل اختصاص شماره‌ها، ثبت و فهرست‌برداری و حتی الصاق برچسب‌ها بر روی کتاب وجود دارد. نکته دیگر آنکه این نوع شماره‌گذاری کالا، راه‌حلی موقت است و هزینه سرباری است که هر نوبت باید تکرار شود.

 

در همه موارد مذکورچاره کار بسیار روشن است، کتاب پس از آنکه دارای شناسنامه‌ای کامل شد باید شماره شناسنامه‌ای واحد نیز داشته باشد. در این‌ صورت، ذکر همان شماره به تنهایی و بدون ذکر مشخصات دیگر کتاب - حتی عنوان آن- دلالت بر کتاب معینی خواهد داشت.  زمانی که سخن از بانکهای اطلاعاتی چه در سطح ملی و چه در سطح بین‌المللی به میان می‌رود، وجود یک شماره شناسایی واحد، رکنی اساسی در ساختار بانک محسوب می‌شود که به کمک آن، جستجوی هر کتاب، حتی بدون آشنایی با زبان کتاب، به درستی صورت می‌گیرد.

 

در اینجا بطور خلاصه کاربرد شابک در بازار نشر و کتابخانه‌ها بیان می‌شود:

·                        بازار نشر

سفارش، توزیع و فروش
انبارگردانی
کنترل موجودی ناشران و کتابفروشان
کنترل محاسبات
سفارش از راه دور


 

·                        کتابخانه‌ها

سفارش و فراهم‌آوری کتابخانه‌
سیستم گردش امانت کتابخانه‌
جستجو در پایگاههای اطلاعاتی
فهرست‌برداری برخط (Online)فهرست‌های ماشینی و فهرست‌های مشترک
امانت بین کتابخانه‌ای
استفاده در سیستم‌های قابل خواندن بوسیله ماشین

v                    رمزینه ( بارکد )

با مطرح شدن بازارهای جهانی برای کتاب و عرضه آن در کنار سایر محصولات، همچنین قابلیت‌های استفاده از رمزینه باعث شد تا قراردادی بین سازمان جهانی شابک و سازمان بین‌المللی EAN منعقد شود و پیش‌شماره مختص دنیای کتاب اختصاص یابد تا امکان تبدیل شابک‌های کتاب به رمزینه امکان‌پذیر گردد. در حال حاضر اکثر ناشران بزرگ دنیا از رمزینه برای کتاب‌های خود استفاده می‌نمایند. در ادامه به کلیات رمزینه و فواید و کاربرد‌های آن اشاره می‌شود.

 

رمزینه‌ها اطلاعات را با ترکیب خطوط و فواصل در پهنای متفاوت ارایه می‌کنند (رمزینه‌ها با استفاده از رقم کنترل اشتباهات نورخوانی را کنترل می‌کنند و آن را تا حدود یک در چند میلیون کاهش می‌دهند) . این بدان معنی است که اطلاعات فقط به طور افقی در امتداد خطوط و فواصل ارایه می‌شود. ارتفاع دارای اطلاعات معنی داری در رمزینه‌ها نیست. ظرفیت ذخیره، تعداد اطلاعات که توسط یک رمزینه می‌تواند منتقل شود، حداکثر به چندین کارکتر ده تایی محدود می‌شود.

 

کسانی که این روزها به خرید می‌رود، به خواندن رمزینه اقلام خریداری شده خود در هنگام تحویل، نگاه می‌کند. اما تعداد بسیار کمی از نحوه کار آن اطلاع دارند، و به همین علت است که مشتریان به طور انفرادی یا گروهی تعجب می‌کنند و سئوالاتی را درباره رمزینه‌خوان‌ها مطرح می‌نمایند.

 

رمزینه بیشتر به منظور شناسایی خودکار به کار برده می‌شوند و در طیف وسیعی از کاربردها دیده می‌شود، از صندوق پول در فروشگاه‌های زنجیره‌ای و عمومی گرفته تا مدیریت تولید در کارخانه‌ها، کنترل محصول و کنترل موجودی در امور پشتیبانی را شامل می‌شوند.

 

ارزیابی‌های گسترده نشان می‌دهد با استفاده از رمزینه، قیمت‌های درست‌تری نسبت به سیستم‌های سنتنی به حساب مشتریان گذاشته می‌شود و میزان اشتباه معمولا کمتر از یک درصد است.

 

در یک دوره چهار هفته‌ای، 19447 محصول برای درستی قیمت در 78 فروشگاه بزرگ منطقه ملبورن، از طریق 39 دستگاه رمزینه‌خوان بررسی گردید. ارزیابی ثابت کرد که استفاده از رمزینه و رایانه هنگام فروش نسبت به محاسبه دستی، دقیق‌تر است. موسسه فروشگاههای بزرگ نسبت به طرز تلقی مشتری، آمارگیری انجام داد و 82 درصد از پاسخ دهندگان از کاربرد رمزینه در فروشگاههای بزرگ «راضی» و یا «خیلی راضی» و فقط 8 درصد «ناراضی» بودند.

 

دلایل میزان بالای رضایت شامل سرعت در محاسبه قیمت و اطلاعات مبسوط روی رسید مشتری است. رسیدهای مشتری قیمت تمام شده و قیمت‌های پرداختی را در بر می‌گیرد. بر خلاف رسیدهای تحویلی به مشتری در فروشگاههایی که به طور دستی کار می‌کنند و تنها ارقام را فهرست می‌کنند.

 

با جهانی شدن بازار مصرف کالا تولید‌کنندگان با استفاده از نشانه رمزینه محصولات خود را شماره‌گذاری کرده و عرضه می‌نمایند. این مسئله به نظام‌مند شدن عوامل موجود در مسیر عرضه کالا و نیز هویت‌دار شدن محصولات در بازارهای جهانی کمک می‌کند، به گونه‌ای که با تکیه بر آن هم‌اکنون اغلب انبارها و فروشگاه‌ها، مجهز به دستگاه‌های کامپیوتری با بهره‌جویی از مکانیسم انتقال اطلاعات توسط دستگاه رمزینه خوان گشته و از تسهیلات فوق‌العاده آن بهره می‌گیرند.

 

در نظام شماره‌گذاری بین‌المللی (EAN)کالاهای مصرفی قابل عرضه در فروشگاهها با یک شماره مشخص شده که این شماره‌ها در سطح جهانی منحصراً معرف یک کالا هستند که صندوقهای فروشگاه با خواندن این شماره می‌توانند کلیه اطلاعات مربوط به کالا را شامل: قیمت، تاریخ تولید و ... را از بانک اطلاعاتی کامپیوتری دریافت کنند.

 

فواید استفاده از رمزینه برای تولید کنندگان، توزیع کنندگان، فروشندگان عمده و جزء:

 

استخراج سریع و دقیق اطلاعات
امکان تهیه اطلاعات دقیق و به موقع برای مدیریت
پاسخگویی بهتر به طرفهای تجاری و مشتریان
قابلیت خودکار کردن انبارداری
کنترل بیشتر بر روی توزیع و ذخیره سازی
اشتباهات کمتر در شناسایی کالاها
بهبود ارتباطات بین شرکت‌ها در مسیر عرضه کالا
یکسانی استاندارد برای استفاده تمام طرفهای تجاری و در نتیجه کاهش کشمکش‌ها
عرضه محصول در کنار سایر کالا‌ها

v                    اطلاعیه خانه کتاب

" قابل توجه ناشران سراسر کشورساختار شابک از 10 به 13رقم تغییر خواهد یافت."

سازمان جهانی شابک اعلام کرده است ازابتدای سال 2007میلادی، ساختار شابک از10 رقم به 13 رقم تغییر خواهد کرد.

با توجه به افزایش روزافزون انتشار آثار الکترونیک و تغییرات در صنعت نشر جهان، ظرفیت شماره­گذاری نظام شابک بسیار زودتر از پیش­بینی­های اولیه آن- که در هنگام طراحی نظام شابک بر اساس کتابهای چاپی در سال 1960 انجام شده بود- به اتمام می­رسید؛ در نتیجه سازمان جهانی شابک را بر آن داشت تا به فکر افزایش ظرفیت شماره­­گذاری نظام شابک بیفتد.

بررسی­های صورت گرفته توسط این سازمان و سازمان جهانی استاندارد (ISO)به تغییر ساختار شابک بر اساس ساختار EAN-13منجر شد، بطوری که این تغییر علاوه بر افزایش ظرفیت شماره­گذاری نظام شابک، به سازگاری بیشتر آن با نظام شماره­گذاری کالا و خدمات (EAN) منجر می­شود.

به منظور هماهنگی با استاندار جدید شابک، ناشران موظفند از ابتدای سال2007میلادی از شابک­های 13 رقمی برای شماره­گذاری آثار خود استفاده کنند و از این تاریخ شابک­های 10 رقمی اعتباری نخواهد داشت. برای عملیاتی شدن این تغییرات لازم است، در نرم­افزارهای مربوط به مراکز نشر، پخش، فروش کتاب، فروشگاه­های الکترونیکی، کتابخانه­ها و تمام مراکزی که اطلاعات کتاب­ها را نگهداری و مورد بهره­برداری قرار می­دهند پیش­بینی­های لازم اندیشیده و تغییراتی ایجاد شود، تا علاوه بر امکان ورود شابک جدید، تبدیل شابک 10 به سیزده رقمی و بالعکس نیز فراهم شود.

به منظور پیشگیری از مشکلات احتمالی آینده و نیز مشخص شدن نواقص پیاده­سازی استاندارد جدید، پیشنهاد می­شود، ناشران  تا پایان سال 2006 (دهم دی ماه 1385) شماره­های خود را به هر دو صورت 10 رقمی و 13 رقمی روی کتاب­های خود درج کنند.

بخش شابک خانه کتاب آمادگی دارد شابک­های ناشران را به شکل 13 رقمی در اختیارشان قرار دهد.

برای اطلاعات بیشتر درباره این تغییرات با بخش شابک خانه کتاب تماس بگیرید.

شماره تماس: 66414950 داخلی  210-209

نشانی: خیابان انقلاب، بین خیابان فلسطین و صبا، ساحتمان 1178، طبقه اول

v                    منبع

[ ۱۳٩۱/٩/٦ ] [ ٩:۱٦ ‎ق.ظ ] [ جمشید چایانی - دانشجوی کارشناسی ارشد علم اطلاعات و دانش شناسی دانشگاه علوم تحقیقات تهران ]

[ نظرات () ]

مجله اینترنتی دانستنی ها ، عکس عاشقانه جدید ، اس ام اس های عاشقانه