علم اطلاعات و دانش شناسی

کتابداری - انجمن کتابداران - آموزش کتابداری - اخبار فرهنگی و کتابداری

[ ۱۳۸٩/۱٠/٧ ] [ ۱:٥۸ ‎ب.ظ ] [ جمشید چایانی - دانشجوی کارشناسی ارشد علم اطلاعات و دانش شناسی دانشگاه علوم تحقیقات تهران ]

[ نظرات () ]

کتابخانه ملی (National library)

دید کلی

کتابخانه ملی ، مادر کتابخانه‌های یک کشور است و در راس همه آنها قرار دارد و به پیشرفت نظام کتابخانه ای کشور ، بخصوص شبکه کتابخانه‌های عمومی کمک می کند. کتابخانه ملی معمولا یک یا چند نسخه از کلیه آثار مکتوب و غیر مکتوب کشور مربوطه را برای ثبت ، نگهداری و برگه نویسی دریافت می دارد. به همین دلیل کتابخانه ثبت آثار (Copyright Labrary) هست. بودجه کتابخانه ملی از طریق دولت تامین می شود و اداره آن با هیات امناست.
ویژگی‌های قرن 19 ، برای رشد کتابخانه‌های ملی مساعد بود و این مساله مورد تایید است که قرن 19 دوران کاشتن بذر کتابخانه ملی با ارزش جهان می باشد. احتمالا پاره‌ای از این کتابخانه‌ها پیشتر پایه گذاری شده اند اما بیشترین تاکید بر ملی بودن آنها و مورد پذیرش و شناسایی قرار گرفتن آنها در قرن 19 میلادی است.

تعریف کتابخانه ملی

این نوع کتابخانه همه نوشته‌ها را در سطح ملی گر می آورد و منظم می کند و خدماتش نه تنها جغرافیایی کشور گسترده است بلکه امروزه ، به سبب ایجاد شبکه‌های جهانی ، با جوامع خارج از کشور نیز در ارتباط است. اجتماعی که با این گونه کتابخانه همبستگی دارد یک ملت است.

وضایف کتابخانه ملی

  • کتابخانه ملی باید از هر کتابی که داخل مرزهای جغرافیایی یک کشور منتشر می شود یک یا چند نسخه را داشته باشد؛

 

  • از کتابهایی که در خارج از کشور درباره کشور متبوع کتابخانه ملی چاپ می شود یک یا چند نسخه را داشته باشد؛

 

  • تهیه کتابشناسی ملی؛

 

  • تهیه فهرست مشترک (Union Cataloug)؛

 

  • وضع قوانین مربوط به کتابخانه ها؛

 

  • تهیه میکروفیلم ، چاپ عکس (افست) از کتاب و تشکیل کلاس‌های کار آموزی و برگزاری نمایشگاههای کتاب.


در زیر به چهار کتابخانه معروف قرن 19 جهان می پردازیم.

کتابخانه ملی انگلستان (موزه بریتانیا) British museum

این موزه در عمارت مونته گیو (Montagu house) و به تایخ 15 ژانویه سال 1759 گشایش یافت. اساس این موزه را مجموعه نسخ خطی خریداری شده از «رابرت هارلی» و «ادوارد هارلی» در سال 1753 و کتابخایی احدا شده از طرف «سیرهانزسلون» در سال 1748 تشکیل می دهد.

اداره رسمی موزه از سال 1853 ، بنا بر لایحه الحاق اداره و نظارت موزه بریتانیا که از سوی مجلس تصویب شد به هیات امنا سپرده شد واسقف اعظم کانتربوری ، نخستین رییس هییت امنای آن بود. معروفترین کتابدار (1856 ـ 1837) این موزه «سر آنتونی پانیتسی» بود که اصلیتی ایتالیایی داشت. هدف عمده وی این بود که بریتانیا را به مرکز فرهنگ ملی و ادبیات جهانی تبدیل کند از جمله اقدامات وی می توان به موارد زیر اشاره کرد:

  • وی ترتیبی داد که شخصی به نام «توماس گرنویل» مجموعه با ارزش خود را که ارزشی بالغ 56000 گیره داشت به موزه اهدا کند

 

  • تهیه فهرست مولف الفبایی با نمایه موضوعی :


در سال 1852م. و همزمان با کتابداری پانیتن در موزه بریتانیا ، ساختمان این موزه از عمارت مونته گیو به محل کنونی آ، منتقل شد. در سال 1857م. تالار جدید مطالعه کتابخانه با ظرفیت 450 نفر و مجموعه مرجعی بالغ بر 25000 جلد گشایش یافت. به موجب قانون کتابخانه بریتانیا مصوب سال 1972 ، کتابخانه موزه بریتانیا از موزه جدا و در یکم جولای 1973 با نام «بخش مرجع کتابخانه بریتانیا» تجدید سازمان یافت. بخش امانت این کتابخانه ، از در هم آمیختن دو کتابخانه دیگر شکل گرفت: یکی کتابخانه ملی مرکزی و دیگری کتابخانه ملی امانت کتاب در علوم و تکنولوژی از سال 1973 ، کار کامپیوتری کردن فهرست کتابخانه شروع شد و هم اکنون نظام کتابشناختی کتابخانه بریتانیا (BLAIS) ، برای کسانی که بخواهند از آن استفاده کنند به طرق چاپی و کامپیوتری در دسترس است.
کتابخانه ملی فرانسه (پاریس) Bibliotheque National :

  • سیر تحولی تا قرن 19 : اساس کتابخانه ملی فرانسه ازآن شاهان این کشور بود. در زمان لویی چهاردهم (1715 ـ1942م.) ، کتابخانه به سوی عمومی شدن گرایش یافت و از سال 1692م. دو روز در هفته به روی مردم گشوده شد. در قرن 18 و پس از مصادره کتابهای کتابخانه‌های کلیسا ، کتابخانه ملی فرانسه مجموعه ای 300000جلدی از نسخ خطی و کتب چاپی به دست آورد. این عمل توسط انقلابیون صورت گرفت. آنها قصد داشتند کتابخانه ، نهادی باشد که به مفهوم واقعی کلمه به روی همگان باز باشد.

 

  • قرن 19 : در آغاز قرن 19 ، کتابخانه ملی فرانسه ، مجموعه ای مشتمل بر 250000 کتاب چاپی ، 83000 نسخه خطی و 1500000 گراور داشت. در میان کتابداران این کتابخانه ، لیوپلد دلیزل (1910 ـ 1829) عالم مشهور تاریخ ، خط شناس و چاپ ، از همه معروفتر بود. از جمله اقدامات وی تنظیم نسخ خطی و تهیه فهرستی عمومی برای آنها بود.

 

  • کتابخانه در عصر حاضر : همانطور که انتظار می رود کتابخانه ملی فرانسه ، بزرگترین کتابخانه فرانسه است و حدود 4500000 جلد کتاب و نسخه خطی دارد. در میان نسخ خطی آ، «پاپیروس پریز» متعلق به مصر باستان نیز دیده می‌شود که پیش از پایان هزاره سوم میلاد (2880 ق.م) به نگارش در آمده است.

کتابخانه کنگره آمریکا Library of Congress :

  • سیر تاریخی :
    کتابخانه در سال 1800 همزمان با انتقال کنگره به واشنگتن تاسیس یافت. اولین مجموعه کتابخانه که 3000 جلد بود در سال 1814م. در زمان جنگ با انگلیس بوسیله گروه انگلیسی به آتش کشیده شد و از بین رفت. ولی با کوشش «توماس جفرسون» ، رییس جمهور وقت آمریکا ، کتابختانه دوباره تشکیل شد. اما در سال 1851 ، بر اثر آتش سوزی دوباره ، مجموعه کتابخانه به 20 هزار جلد کاهش یافت. در سال 1852 با تصویب بودجه‌های 10 و 75 هزار دلاری خرید کتاب از سوی مجلس ، مجموعه کتابخانه به طرز چشمگیری افزایش یافت. توماس جفرسون نیز مجموعه 6400 جلدی خود را به کتابخانه کنگره اهدا کرد. از سال 1848 قانون حق مولف برای این کتابخانه تصویب شد.

(قانون حق مولف : براساس این قانون یک یا چند نسخه از کتابهایی که در آمریکا چاپ می شود به کتابخانه کنگره اهدا می شود این قانون در سال 1848 تصویب شده بود ولی به طور جدی از سال 1865 دنبال شد.)
در سال 1897 ، محل کتابخانه به مکان فعلی آ، منتقل شد. بر جسته ترین کتابدار این کتابخانه «هربرت پوتنام» بوده که بین سالهای 1899 و 1939 ، کتابدار آنجا بوده است و در واقع رشد رایتن کتابخانه از دوره وی آغاز شد و مجموعه کتاخانه از 800000 جلد در سال 1897 به 9000000 جلد در سال 1939 افزایش یافت.

  • اهمیت کتابخانه کنگره :
    کتابخانه کنگره آمریکا دارای مجموعه عظیمی از نسخ خطی ، نقشه ، طرح ، عکس ، گراور و ... است و در مقامی قرار دارد که می تواند در اکثر زمینه‌ها ، عجیب ترین کتاب را در باب عجیب ترین مساله در اختیار گذارد. این کتابخانه با وجود اینکه بازوی تحقیقاتی کنگره است ولی وظایف کتابخانه ملی را انجام می دهد. مجموعه این کتابخانه بالع بر 82 میلیون مدرک است که این مدارک بر حسب رده بندی کنگره آمریکا که خود واضع آن است و مورد استفاده بیشتر کتابخانه‌های جهان است، رده بندی شده اند.

کتابخانه دولتی لنین (روسیه) :

  • سیر و تحول تاریخی کتابخانه :
    به لحاظ تاریخی ، کتابخانه دولتی لنین یا کتابخانه ملی اتحاد جماهیر شوروی ، بزرگترین کتابخانه آن کشور است. منشا این کتابخانه را می توان در موزه عمومی رومانستف مسکو که در سال 1862م. ساخته شده بود دریافت. تاریخ جهش بزرگ آن با انقلاب روسیه آغاز شد. چرا که بعد از انقلاب و مستقرشدن حکومت جماهیر شوروی ، اهمیت کتابخانه رومانستف بازشناخته شد و آن را به عنوان کتابخانه مرکزی کشور در نظر گرفتند در نتیجه کتابخانه‌های خصوصی و مجموعه‌های شخصی به نفع این کتابخانه مصادره شد و با این کار میلیونها کتاب به این کتابخانه سرازیر شد. در ششم فوریه 1925 ، کتابخانه رومانستف دوباره نامگذاری شد و به نام کتابخانه دولتی لنین شناخته شد.

 

  • اهمیت سیاسی کتابخانه دولتی لنین :
    لنین رهبر ممتاز انقلاب روسیه اهمیت فراوانی به کتابخانه‌ها می داد. دولت جماهیر شوروی به پشتیبانی مداوم و هدایت سیاستهای آن پرداخت به طوری که علاوه بر رشد کمی و کیفی ، تمام ویژگی‌های یک کتابخانه سوسیالیستی نوین در آن تجسم یافت. در سال 1945 ، نشان لنین ، عالی ترین نشان دولتی شوروی ، به خاطر خدمات برجسته کتابخانه در گردآوری و نگهداری کتابها و فراهم نمودن آنها برای مردم در سطح وسیع و اجرای سیاستهای سوسیالیستی به کتابخانه اهدا شد.

 

  • کتابخانه در عصر حاضر :
    امروزه کتابخانه لنین بالغ بر 22 میلیون کتاب ، ادواری ، مجموعه‌های سالیانه روزنامه و سایر نشریات به 173 زبان دارد. این آثار از منابع متنوعی از کنجینه‌های ادبی قرن 11م. روسیه کهن و کتب چاپی قرن 15 گرفته تا آثار انتشار یافته هم اکنون را در بر می گیرد و هر ساله میلیونها کتاب به آن افزوده می شود. از نظر خواننده هم پیشینه ای بس بر انگیزنده دارد و تعداد خوانندگان در سال 1961م. ، 2400000 نفر بوده است. ساختمان کنونی این کتابخانه 18 طبقه دارد و از نظر منابع و مواد خواندنی با همه کتابخانه‌های همنوعش برابری می کند.

کتابخانه ملی ایران (National library of Iran)

کتابخانه ملی ایران با نام فعلی رسما در شهریور 1316 هجری شمسی در محل فعلی آن گشایش یافت. پایه اصلی مجموعه آن ، کتابهای کتابخانه دارالفنون است که در سال 1280 ه.ق. تاسیس شده بودت. این کتابخانه اکنون (1364) دارای 219000 جلد کتاب (شامل کتاب فارسی و عربی و 114 هزار کتاب به زبانهای خارجی) چاپی و 12 هزار جلد نفیس خطی و 700 عنوان مجله فارسی و 366 عنوان مجله لاتین و تعدادی نقشه ، پوستر و عکس و اسلاید و اسناد و مدارک است. در سال 1361 ، مرکز خدمات کتابداری خود به کتابخانه ملی ایران پیوست. طبق قانون واسپاری باید از هرکتاب و نشریه چاپی که داخل مرزهای جغرافیایی ایران منتشر می شود دو نسخه به کتابخانه ملی سپرده شود. رده بندی کتابخانه از سال 1362 به بعد بر مبنای نظام رده بندی کنگره است. قبل از آن رده بندی بر اساس شماره ثبت بوده است

[ ۱۳۸٩/۱٠/٦ ] [ ٢:۳۸ ‎ب.ظ ] [ جمشید چایانی - دانشجوی کارشناسی ارشد علم اطلاعات و دانش شناسی دانشگاه علوم تحقیقات تهران ]

[ نظرات () ]

کتابخانه کنگره امریکا. این کتابخانه در واشینگتن دی سی قرار دارد و کتابخانه ملی ایالات متحده محسوب می‌شود. مجموعه وسیع آن گنجینه‌ای بی‌همتا از تجربه دموکراتیک امریکاست. خدمات آن نه تنها به اعضای کنگره، بلکه به اعضای شاخه‌های اجرایی و قضایی دولت، کتابخانه‌های سرتاسر جهان، و دانش‌پژوهان، پژوهشگران، و هنرمندانی که از منابع آن استفاده می‌کنند، ارائه می‌شود.

کتابخانه کنگره، گشوده‌ترین و دسترس‌پذیرترین کتابخانه ملی بزرگ جهان است. این کتابخانه با 22 تالار مطالعه در مجتمعی سه طبقه در کپیتل هیل[1] ، و کتابخانه هنرهای نمایشی[2]  در مرکز هنرهای نمایشی جان اف. کندی، به خوانندگانش خدمات ارائه می‌کند. کتابخانه، افزون بر این، دارای دو تالار مطالعه جداگانه برای اعضای کنگره و کارمندان آنهاست و واحدهای خدمات مرجع موسوم به "خدمات پژوهشی کنگره (سی.آر.اس.)"[3] ، در چندین ساختمان اداری در مجلس نمایندگان و سنا فعالیت می‌کنند.

کتابخانه کنگره امروز با کتابخانه‌ای که کنگره در سال 1800 به‌وجود آورد بسیار متفاوت است. در لایحه‌ای که باعث انتقال مرکز دولت به پایتخت جدید (واشینگتن) شد، در کنار عوامل دیگر، 5000 دلار نیز برای خرید کتاب‌هایی که ممکن است برای استفاده کنگره لازم باشد اختصاص و غرفه مناسبی برای جا دادن این کتاب‌ها تدارک دیده شد. کتابخانه مرجع، صراحتآ و منحصرآ به کنگره اختصاص داده شد. این کتابخانه بیشتر به‌عنوان بخشی از شاخه مقننه حکومت، تا شاخه اجرایی آن، تأسیس شد. امروز نیز، کتابخانه جزء قوه مقننه باقی مانده است، این بدان معناست که به کنگره، و نه به رئیس‌جمهور، گزارش می‌دهد. اما رئیس‌جمهور، رئیس کتابخانه کنگره را منصوب و کنگره آن را تأیید می‌کند.

تاریخچه. نخستین مجموعه کتاب‌ها برای کتابخانه کنگره به کتابفروشان کدل و دیویس در لندن سفارش داده شد که در سال 1801 در 11 صندوق و یک کیف نقشه، با کشتی از طریق اقیانوس اطلس تحویل داده شدند. کتاب‌ها تا اوت 1814 در اتاقی از آن ساختمان جای گرفتند، در این سال سربازان انگلیسی ساختمان کپیتل را به آتش کشیدند و مجموعه 3000 جلدی آن در شعله‌های آتش سوخت.

یک ماه بعد از این حادثه، تامس جفرسون که دوران بازنشستگی را در مونتی‌سلو سپری می‌کرد، کتابخانه شخصی خود را که در طول 50 سال گرد آورده بود، به‌عنوان جایگزین به کتابخانه پیشنهاد کرد. این مجموعه یکی از بهترین کتابخانه‌ها در ایالات متحده به شمار می‌آمد. جفرسون به هنگام ارائه کتابخانه‌اش به کنگره چنین نوشت، "من می‌دانم که در این کتابخانه چیزی وجود ندارد که کنگره بخواهد از مجموعه‌اش خارج کند؛ در واقع، در آن موضوعی نیست که عضو کنگره نخواهد به آن مراجعه کند". کنگره پس از بحث‌های طولانی در ژانویه 1815 پیشنهاد وی را پذیرفت و 23950 دلار برای مجموعه 6487 جلدی او پرداخت.

دو آتش‌سوزی دیگر بر رشد کتابخانه اثر نهاد. در 1825 آتش‌سوزی کوچکی در کتابخانه (که دوباره در کپیتل جای گرفته بود) تعدادی از نسخ تکراری را سوزاند. آتش‌سوزی جدی‌تری در 1851 دو سوم موجودی 55000 جلدی گرد آمده، از جمله بخش عمده مجموعه خریداری شده از جفرسون را نابود کرد. در عرض سه هفته پس از آن، رئیس‌جمهور وقت، میلارد فیلمور، یک بودجه اضطراری 10000 دلاری برای آغاز جایگزینی مجموعه سوخته اختصاص داد. سال بعد، کنگره اختصاص مبلغی حدود 150000 دلار برای خرید کتاب‌های جدید و ساخت تعدادی تالار در کناره غربی کپیتل برای کتابخانه را تصویب کرد.

در پایان جنگ داخلی، مجموعه کتابخانه کنگره به 82000 جلد رسید. این کتاب‌ها را در وهله نخست اعضای کنگره، قضات دادگاه عالی، هیئت‌های سیاسی، و اعضای هیئت دولت مورد استفاده قرار دادند.

رشد مجموعه. در 1864، لینکلن شخصی را به سمت رئیس کتابخانه کنگره منصوب کرد که قرار بود کتابخانه را طی سی سال آینده تغییر شکل دهد. اینزورث رند اسپوفورد مجموعه‌های کتابخانه کنگره را بسیار گسترش داد و به این نهاد نقش ملی نوینی بخشید.

اسپوفورد موفق شد قانون حق مؤلف را تغییر دهد تا کتابخانه کنگره از هر کتاب، نقشه، نمودار، نمایشنامه، آثار موسیقی، گراور، مواد چاپی، و یا عکس‌هایی که برای دریافت حق مؤلف به کتابخانه کنگره ارائه می‌شد، دو نسخه رایگان دریافت کند؛ همچنین طی توافقی با سازمان اسمیتسونیان[4]  به شکل منظم شروع به گردآوری آثار علمی امریکایی و مدارک خارجی از طریق مبادله نمود. قانون دیگری کتابخانه را قادر ساخت نسخ متعدد از صورت مذاکرات مجلس و همه قوانین ایالات متحده را به رایگان دریافت کند. اسپوفورد از اینها برای تبادل مدارک با همه کشورهایی که با ایالات متحده روابط دیپلماتیک داشتند، استفاده کرد.

اسپوفورد همان گونه که پیش‌بینی می‌شد به‌سرعت همه اتاق‌ها و سرسراهای کپیتل را با سیل مواد دریافتی جدید انباشت. او در 1873 برای ساختمان جدیدی که قرار بود خانه همیشگی مجموعه فزاینده ملت با تالارهای مطالعه برای پژوهشگران و عموم کتابخوانان باشد، کوشش دیگری را در مجلس به ثمر رساند. به این ترتیب، او انتقال کتابخانه متعلق به کنگره را به کتابخانه‌ای متعلق به ملت قطعیت بخشید.

جای‌دهی مجموعه‌ها. دو معمار اهل واشینگتن به‌نام‌های جان ال. اسمیتمایر و پُل جِی پِلز ساختمان کتابخانه تامس جفرسون را به سبک رنسانس ایتالیایی طراحی کردند. ساختمان در 1897 به پایان رسید. این بنا با نقاشی‌های دیواری، کاشی‌های معرق، و مجسمه‌هایش  اثری هنری است. تاج ساختمان، گنبد تالار مطالعه آن، 38 متر ارتفاع و 30 متر پهنا دارد و ستون‌ها و مجسمه‌هایی به ارتفاع 5/3 متر، که زندگی و اندیشه متمدن را نشان می‌دهند، آن را نگه می‌دارند.

همپای افزایش مجموعه‌ها و کارمندان، کنگره دو ساختمان دیگر به مجتمع کتابخانه در کپیتل هیل افزود: ساختمان جان آدامز که در اوج دوره هنر دکو[5]  طراحی شد و در 1939 گشایش یافت؛ و ساختمان یادبود جیمز مدیسن که بیش از 140 هزار مترمربع را در برمی‌گرفت، و هنگامی که در 1980 افتتاح شد سومین ساختمان بزرگ دولتی بود. (تنها پنتاگون و ساختمان جی. ادگار هوور متعلق به اداره پلیس فدرال امریکا بزرگ‌تر بودند).

فهرستنویسی مجموعه‌ها. نخستین رئیس کتابخانه کنگره در ساختمان جدید در 1897، روزنامه‌نگاری بدون تجربه کتابداری، به‌نام جان راسل یانگ بود. او به‌سرعت دریافت که کتابخانه کنگره باید بر مجموعه‌هایی که روی هم انباشته شده و اتاق‌های کپیتل را پر کرده نظارت داشته باشد. یانگ واحدهای سازمانی را به‌وجود آورد و برنامه‌هایی ریخت و کتابخانه را از مرحله گردآوری و انباشت به کارخانه پردازش کارآمدی تبدیل کرد که مواد را سازمان می‌داد و سودمند می‌ساخت.

رؤسای کتابخانه در قرن بیستم. پس از دو سال هربرت پوتنام  که پیش از آن سرپرست کتابخانه عمومی بوستون بود جانشین یانگ شد و از 1899 تا 1939 در این سمت باقی ماند.

میراث پوتنام. کتابخانه در زمان پوتنام به دوران بلوغ خود رسید. اسپوفورد مواد را گردآوری کرد، یانگ برای سازماندهی آنها اقدام کرد. پوتنام تصمیم گرفت که این مواد را به استفاده برساند. یکی از کارهای بزرگ او تهیه نظام نوین رده‌بندی کتاب‌ها بود. نظام رده‌بندی که در آن زمان در کتابخانه به‌کار می‌رفت مبتنی بر چیزی بود که جفرسون طراحی کرده بود و برای مجموعه‌ای با اندازه و دامنه کتابخانه کنگره بسیار نارسا بود. نتیجه اقدام پوتنام طرح کاملا نوین رده‌بندی کتابخانه کنگره بود که عمومآ برای مجموعه‌های بسیار بزرگ، بهترین شمرده می‌شود.

کنگره در 1901، کتابخانه را مجاز ساخت که برای نخستین بار، کتاب‌ها را به خارج از ناحیه کلمبیا امانت دهد و به این ترتیب، نخستین برنامه امانت بین کتابخانه‌ای را به‌وجود آورد. پوتنام گام‌هایی را برداشت که به چاپ فهرستبرگه‌های 5/7 در 5/12 سانتیمتر منجر شد و به این ترتیب، کتابخانه‌های سرتاسر کشور می‌توانستند آنها را بخرند. او بر آن بود که کتاب‌ها را به‌همان سرعتی که کتابخانه کنگره به‌وسیله قانون واسپاری، مبادله، و یا خریداری دریافت می‌کرد فهرستنویسی کند و سپس فهرستبرگه‌ها را به قیمت تمام شده به کتابخانه‌های کوچک‌تر بفروشد؛ با این کار نهادهای کوچک‌تر، هنگامی که کتابی را می‌خریدند در هزینه و کار فهرستنویسی صرفه‌جویی می‌کردند. به‌این ترتیب، کتابخانه کنگره در استاندارد ساختن روش‌های فهرستنویسی نقش پیشرو را به‌خود گرفت. رکوردهای فهرستنویسی کتابخانه، اکنون در بیشتر موارد به‌وسیله نوارهای مارک (فهرستنویسی ماشین‌خوان) ارائه می‌شوند تا کارت‌های چاپی، اما همان اصل، امروز نیز به‌کار می‌رود. کتابخانه‌های ایالات متحده تنها در 1991 حدود 387 میلیون دلار از طریق خدمات فهرستنویسی کتابخانه کنگره صرفه‌جویی کردند.

در 1914، به پیروی از برخی مجالس قانون‌گذاری ایالتی، پوتنام از کنگره درخواست کرد که واحد جدیدی در کتابخانه ایجاد کند تا به قوه مقننه خدمت کند و به پرسش‌هایی که در فرایند قانون‌گذاری پیش می‌آمد به‌سرعت پاسخ دهد. این خدمت که خدمات مرجع به مجلس[6]  نامیده می‌شود با گردآوری نمایه‌ها، خلاصه‌ها، و مجموعه‌های قوانینی که کنگره ممکن بود به آنها نیاز داشته باشد آغاز به‌کار کرد، اما خیلی زود به واحد خدمات مرجع تخصصی برای انتقال اطلاعات و پژوهش تبدیل شد.

پوتنام با دو تن از مشوقان موسیقی، یعنی الیزابت اسپریگ کولیج و گرترود کلارک ویتال توافقی به عمل آورد و سخاوت این دو، دامنه ]خدمات[ کتابخانه را وسعت و مجموعه‌های آن را غنای بیشتری بخشید. کولیج، بنیاد کولیج را در کتابخانه کنگره برای مطالعه، تصنیف، و ارزیابی موسیقی به‌وجود آورد و بودجه‌ای برای ساخت تالار کولیج برای موسیقی مجلسی[7]  فراهم ساخت؛ نخستین کنسرت در 1925 در این تالار اجرا شد. ویتال در 1935 پنج ساز استرادیواریوس[8]  به همراه بودجه‌ای برای اجرای کنسرت‌هایی که در آنها این سازها نواخته شوند به کتابخانه اختصاص داد. این هدایا به دریافت هزاران شاهکار دستنوشته موسیقایی منجر شد و کتابخانه را به مرکزی بی‌رقیب برای مطالعه موسیقی تبدیل کرد.

نکات برجسته دیگر در 40 سال ریاست پوتنام در کتابخانه کنگره عبارتند از: تأسیس بخش‌های ادبیات و زبان فرهنگ‌های دیگر؛ برنامه گردآوری آهنگ‌های فولکلوریک امریکا (که اکنون بخشی از مرکزِ موسوم به مرکز زندگی فولکلوریک امریکایی کتابخانه است)؛ تعیین مشاور برای گردآوری آثار شعری، به‌دست آوردن مجموعه گرانبهای کتاب‌های قرن پانزدهم فولبر[9]  که یکی از سه نسخه کامل کتاب مقدس گوتنبرگ را بر روی پوست گوساله در خود داشت؛ و تأمین هزینه ساخت تالار مطالعه با شکوه بخش اسپانیایی از انجمن اسپانیایی امریکا و رئیس آن، آرچر ام. هانتینگتون.

دوران پس از پوتنام. آرچیبالد مک‌لیش، شاعر بود و از 1939 تا 1945 به‌عنوان رئیس کتابخانه کنگره خدمت کرد. وی تعیین ساختار نوین مالی و اداری برای کتابخانه کنگره را نخستین وظیفه خود به‌شمار آورده و بعدها نوشت: "مشکل اصلی کتابخانه قدیمی، از نظر من که وارث غیرمنتظره‌ای بودم و انتظاری از او نیز نمی‌رفت، این بود که کل کتابخانه مثل لانه زنبور از سقف آویخته و با یک رشته به معمار معجزه‌گر آن، که رئیس باشد، وابسته است." ساختاری که مک‌لیش آفرید 30 سال دوام یافت. او همچنین نخستین خط‌مشی را نوشت که اهداف کتابخانه را تعیین می‌کرد؛ این خط‌مشی، "قوانین خدمت"[10]  و "قوانین گزینش" او را در برمی‌گرفت. این قوانین در عمل، اولویت‌های این نهاد را تعریف کردند و در اصول، امروز نیز اجرا می‌شوند.

لوتر اونز که مدیر خدمات مرجع به مجلس بود جانشین مک‌لیش شد و از 1945 تا 1953 خدمت کرد. او فعالیت‌های بین‌المللی کتابخانه را گسترش داد، توافق‌نامه‌های مبادله در سطح بین‌المللی را توسعه بخشید، و اعضای کتابخانه را به کشورهای در حال توسعه اعزام کرد تا کتابخانه تأسیس کنند.

ال. کوئینسی مامفورد از 1954 تا 1975 به‌عنوان رئیس کتابخانه کنگره خدمت کرد. او نخستین کسی بود که با مدرک کتابداری این کار را برعهده می‌گرفت. او در دوران ریاستش، عامل انقلاب در فناوری کتابخانه بود. فهرستنویسی خودکار شد و فرمت دیجیتالی یافت. حال دیگر داده‌های کتابشناختی بیشتر از طریق نوارهای مارک توزیع می‌شد نه برگه‌های چاپی، و پژوهشگران به جست‌وجوی مجموعه‌های عظیم به‌وسیله رایانه خو گرفتند و دیگر در میان فهرستبرگه‌ها جست‌وجو نمی‌کردند. در زمان ریاست مامفورد، گردآوری مواد خارجی به‌گونه تصاعدی افرایش یافت و این، عمدتآ ناشی از نگرانی کنگره برای عقب نماندن امریکا از مسابقه اطلاعات علمی و فنی بود که با پرتاب ماهواره اسپوتنیک به فضا توسط اتحاد جماهیر شوروی سوسیالیستی در 1957 آغاز شده بود. مامفورد همچنین کنگره را متقاعد ساخت که کتابخانه به ساختمان دیگری در کپیتل هیل نیاز دارد تا کارمندان و مجموعه‌های فزاینده خود را در آن جای دهد.

مورخ برجسته،  دانیل ژوزف بورستین از 1975 تا 1987 به‌عنوان رئیس کتابخانه خدمت کرد. او که پژوهشگری با ارتباطات ملی و بین‌المللی قوی با جهان پژوهش بود در پی آن بود تا کتابخانه کنگره را بهتر به پژوهشگران بشناساند. وی سمینارها برگزار کرد، شورای دانش‌پژوهان به‌وجود آورد، چهره‌های برجسته از جهان علم و فرهنگ را دعوت کرد تا بر سر میز ناهار گفت‌وگو را برانگیزاند و در تالار بزرگ کتابخانه در بزرگداشت شخصیت‌های خلاق امریکا شام‌های باشکوه ترتیب داد. این تلاش‌ها دیدگاه عمومی مثبتی برای کتابخانه به ارمغان آورد.

جیمز اچ. بیلینگتون در 1987 به جانشینی بورستین منصوب شد. بیلینگتون نیز مورخ بود و در بسیاری از علایق بورستین در مورد بهتر شناساندن کتابخانه کنگره به پژوهشگران و دانشمندان اشتراک عقیده داشت. فناوری‌های نوین فرصت مناسبی به او داد که کتابخانه کنگره را به نیرویی حیاتی در زندگی آموزشی ملت تبدیل سازد. وی در پی آن بود که مجموعه‌های کتابخانه را در دسترس تمام مردم از تمام نقاط کشور قرار دهد بدون اینکه آنها مجبور باشند برای استفاده از مجموعه‌ها به واشینگتن سفر کنند. او در 1990 در برابر کنگره چنین اظهار داشت "فناوری ــ ذخیره الکترونیکی، گزینش، و انتقال الکترونیکی اطلاعات ــ کتابخانه کنگره را قادر خواهد ساخت که به کتابخانه‌ای بدون دیوار تبدیل شود. این کتابخانه از طریق شبکه پیشرفته‌ای از کتابخانه‌های محلی، که مانند قیفی اطلاعات کتابخانه کنگره را در اختیار جامعه قرار می‌دهد، قادر خواهد بود به مردم امریکا در سرتاسر کشور خدمت کند."

کتابخانه کنگره در عصر حاضر

گروه‌های استفاده‌کننده از کتابخانه. کتابخانه امروز کنگره به گروه‌های بسیاری خدمت می‌کند. نخستین گروه، اعضای کنگره هستند که بدوآ به‌وسیله خدمات پژوهشی کنگره (سی.آر.اس.) که در 1970 جایگزین خدمات مرجع مجلس شد به آنها خدمت می‌شود. خدمات پژوهشی کنگره با حدود 850 کارمند، سالانه تقریبآ 500000 درخواست اطلاعاتی، پژوهشی، و تحلیلی از اعضا و کمیته‌های کنگره دریافت می‌کند.

گروه خاص دیگر، شهروندان نابینا و معلول جسمی هستند. خدمات کتابخانه ملی به نابینایان و معلولان جسمی، از برنامه‌های رایگان کتابخانه ملی است. کتابخانه مواد بریل و ضبط شده را برای هر کس که نتواند کتاب چاپی بخواند، تأمین می‌کند. این خدمت که در 1931 به‌وجود آمد، در 1991 از طریق شبکه‌ای مرکب از 160 کتابخانه منطقه‌ای و محلی، به حدود 760000 خواننده، بیش از 20 میلیون کتاب ضبط شده و بریل ارائه کرده است. جامعه هنری و پدیدآورندگان امریکا، شامل هنرمندان، نویسندگان، مصنفان و ناشران، از خدمات اداره حق مؤلف استفاده می‌کنند. این نهاد در کتابخانه کنگره در 1991، 660000 درخواست حق مؤلف را ثبت کرده است.

کتابخانه کنگره به جامعه کتابدار از راه‌های بی‌شمار یاری می‌رساند. اینها عبارتند از: ایجاد و پشتیبانی از استانداردهای ملی و بین‌المللی فهرستنویسی؛ فهرستنویسی کتاب‌ها، نقشه‌ها، و مواد دیگر به شکلی که همه کتابخانه‌ها بتوانند استفاده کنند؛ توزیع داده‌های فهرستنویسی؛ فهرستنویسی با همکاری نهادهای پژوهشی دیگر؛ گردآوری انتشارات خارجی با همکاری نهادهای دیگر؛ هماهنگ‌سازی فعالیت‌ها با کتابخانه‌های دیگر دولت فدرال از طریق کمیته مرکز فدرال اطلاعات کتابخانه‌ای (اف.ال.آی.سی.سی.)[11]  و رابط رایانه‌ای آن، یعنی شبکه فدرال کتابخانه و اطلاعات (فدلینک)[12] ؛ و جست‌وجو برای یافتن روش‌های جدید نگهداری از کتاب‌ها در مقیاس بزرگ برای جلوگیری از تجزیه کاغذ اسیدی.

مجموعه‌ها. کتابخانه کنگره سرشار از عالی‌ترین‌هاست. این کتابخانه با بیش از صد میلیون ماده کتابخانه‌ای در مجموعه‌هایش، بزرگ‌ترین کتابخانه جهان است. کمتر از 20 درصد این رقم کتاب‌های موجود در مجموعه‌های رده‌بندی شده هستند؛ بقیه آن، که بیش از 83 میلیون ماده است، شامل موارد زیر می‌شود: بیش از 12580000 کتاب با حروف بزرگ و برجسته، اینکونابولا، تک‌نگاشت‌ها و پیایندها، موسیقی، روزنامه‌های صحافی شده، جزوه‌ها، گزارش‌های فنی، و مواد چاپی دیگر؛ بیش از 1870000 ماده شنیداری، مانند دیسک، نوار، و اشکال ضبط شده دیگر؛ حدود 40000000 نسخه خطی؛ حدود 4100000 نقشه؛ حدود 8700000 ریزنگار؛ بیش از 500000 فیلم سینمایی؛ حدود 14000000 عکس؛ بیش از 80000 پوستر؛ حدود 350000 چاپ و طراحی زیبا؛ بیش از 130000 نوار ویدئو و دیسک ویدئو؛ و حدود 1240000 ماده دیداری دیگر.

کتابخانه کنگره دارای بیش از 5000 کارمند برای اداره این مجموعه‌هاست؛ این کتابخانه در اوایل دهه 1990 بودجه‌ای بیش از 328 میلیون دلار را در سال به خود اختصاص می‌داد. سیستم رایانه‌ای کتابخانه 12600000 رکورد را در پایگاه‌های خود دارد و از طریق 3000 پایانه در سه ساختمان و کپیتل هیل خدمت ارائه می‌کند. کتابخانه دفاتری در قاهره، جاکارتا، کراچی، نایروبی، دهلی‌نو، و ریودوژانیرو، و همچنین دفتر گردآوری مواد در مسکو دارد.

گنجینه‌ها. کتابخانه در جریان انباشتن دانش جهانی، بسیاری از نمونه‌های نادر و گرانبهای تلاش‌های فکری انسانی را نیز به‌دست آورد. در واقع سخاوت اهداکنندگان، کتابخانه کنگره را به موزه‌ای در بزرگداشت نبوغ آفرینشگر تبدیل کرده است. اما کتابخانه برخلاف موزه، مجموعه‌هایش را نه برای نمایش صرف، بلکه برای استفاده گرد آورده است تا بررسی، مقایسه، و تجزیه و تحلیل شوند و فهم ما را از خود و میراثمان غنا بخشند.

کتابخانه کنگره به‌واسطه داشتن اینکونابولا و قطعاتی بی‌نظیر (مانند نخستین فیلم متحرک یعنی >عطسه فرد آت<[13] که تامس ادیسون در 1893 ساخته است؛ دستنوشته‌های اصلی نمایش‌های موزیکال مانند >اوکلاهما!<[14] ، >پورگی و بس<[15] ، >قایق نمایش<[16] ، و >داستان وست ساید<[17]   که در اختیار مصنفان آنها بوده است؛ و کامل‌ترین صفحه و نوارهای موسیقی تجاری و غیرتجاری جهان که غول دنیای جاز، الینگتون ساخته است) به خود افتخار می‌کند.

برای امریکایی‌ها، احتمالا بزرگ‌ترین گنجینه، چرکنویس "اعلامیه استقلال" به قلم تامس جفرسون است، و آن چهار صفحه نوشته با قلم و مرکب است همراه با تغییراتی که بنجامین فرانکلین، جان آدامز، و دیگران در آن داده‌اند. کتابخانه هزاران اثر دیگر مربوط به جنگ استقلال و بنیان‌گذار جمهوری را در خود دارد، اینها یکی از مواد قرارداد تسلیم ارتش انگلیس در یورک تاون است که به‌وسیله لرد کورنوالیس و جورج واشینگتن امضا شده است؛ دیگر صورت مذاکرات مجمع فدرال توسط جیمز مدیسن نوشته شده و شرح مذاکرات مجمع قانون اساسی در 1787 است. کتابخانه، اوراق شخصی بیشتر رؤسای جمهور از واشینگتن تا کولیج را دارد و دارای تعداد زیادی اشیای به‌جا مانده از شخصیت‌هایی مانند لینکلن، تئودور روزولت، و وودرو ویلسون است. این کتابخانه مالک نسخه دستنوشته "اعلامیه استقلال" و دو نسخه دستنوشته از خطابه گتیسبرگ نیز هست.

گنجینه تصویری کتابخانه از مکان‌های متعدد و زمان‌های بسیار گرد آمده است. کتابخانه کنگره نخستین عکس کپیتل را که در 1846 گرفته شده است، دارد. این کتابخانه همچنین تمام عکس‌های اصلی را که برادران رایت برای ضبط نخستین پروازهای موتوری موفقشان در کیتی هوک گرفتند، در اختیار دارد. نخستین نقشه شناخته شده جزیره منهتن نیز که یک نقشه آبرنگی تهیه شده در 1639 برای شرکت هلندی هند غربی است، در اختیار کتابخانه کنگره است.

مجموعه کتاب مصور از قرن 15 تا 20، متعلق به لسینگ جِی. روزنوالد، احتمالا کامل‌ترین مجموعه کتاب‌های نادر است. این مجموعه شامل بیش از 2500 اثر گرانبهاست مانند کتاب حجیم مقدس "ماینتس"[18]  (1453) که یکی از دو نسخه شناخته شده رساله‌ها و انجیل‌های چهارگانه (1495) است، و نیز محصولات نایابی از انتشارات ویلیام ککستون.

مجموعه موسیقی کتابخانه شامل ادوات و دستنوشته‌های نایاب است. کتابخانه مالک بیش از 1600 فلوت از فرهنگ‌های سرتاسر جهان (از جمله فلوت شخصی فردریک کبیر در قاب چینی دست‌ساز آن) است که در مجموعه فلوت دیتون سی. میلر قرار دارد.

استفاده از کتابخانه کنگره. تالارهای مطالعه عمومی بر روی هر بزرگسالی که یک قطعه عکس ارائه دهد و درخواست کارت عضویت نماید باز است. کاربران می‌توانند با استفاده از پایانه‌های متصل، به پایگاه‌های داده‌های کتابشناختی کتابخانه دسترسی یابند. خوانندگان در تالار اصلی مطالعه قادرند شماری از منابع کتابشناختی را با استفاده از پایانه‌هایی که به یک دیسک‌گردان خودکار مشترک متصل‌اند، جست‌وجو کنند.

تالارهای مطالعه مواد کتابخانه‌ای ویژه، مانند نسخ خطی، نقشه‌ها، فیلم‌های سینمایی، و موسیقی نیز بر روی جامعه بزرگسال باز است، اگرچه ممکن است کاربران ناچار باشند برای استفاده از موادی که در سایت‌های دور انباشته شده‌اند از قبل تعیین وقت کنند. برای مثال، یک ایستگاه کاری دیسک نوری در تالار مطالعه مواد چاپی و عکس‌ها به کاربران اجازه می‌دهد که به‌سرعت در میان تصاویر هزاران پوستر جست‌وجو کنند و آنچه را که می‌خواهند، بیابند و چاپ کنند. تالار مطالعه مجموعه‌های ماشین‌خوان با انواع نرم‌افزارهای رایانه‌ای برای استفاده کاربران انباشته شده است.

کتابخانه کنگره، سالانه به هزاران بازدیدکننده از سراسر جهان که تنها به قصد دیدن ساختمان‌هایش می‌آیند نیز خوش‌آمد می‌گوید. نوسازی بنیادین دو ساختمان قدیمی آن در 1986 آغاز و در اواسط دهه 1990 پایان یافت. این ساختمان‌ها بر روی پژوهشگران باز هستند و بازدیدکنندگان می‌توانند تالار مطالعه اصلی ساختمان تامس جفرسون را از فراز یک گالری محصور در بازدیدهای برنامه‌ریزی شده منظم عمومی مشاهده کنند. برنامه‌های ادبی و کنسرت‌های رایگان اتاق موسیقی به‌طور منظم در طول سال ارائه می‌شوند. در طول تابستان، مرکز "زندگی فرهنگی امریکایی"، کنسرت‌های نیمروزی متعددی بیرون از ورودی اصلی ساختمان جفرسون اجرا می‌کند.

کتابخانه بدون دیوار. کتابخانه کنگره در اواسط دهه 1980 و اوایل دهه 1990 در پی آن بود تا مجموعه‌هایش را برای پژوهشگران، دانشمندان، و دانشجویان سراسر ایالات متحده دسترس‌پذیرتر سازد. برای رسیدن به این هدف از طرق بسیاری استفاده نمود. از جمله، خدمت اشتراک آزمایشی معروف به‌نام "کتابخانه کنگره به‌طور مستقیم"[19]  که برای کتابخانه‌های ایالتی امکان دسترسی پیوسته به پایگاه‌های داده‌های کتابشناختی کتابخانه کنگره را فراهم می‌کرد. در برنامه آزمایشی دیگری به‌نام "حافظه امریکایی"[20] ، از فناوری رایانه‌ای برای توزیع نسخ الکترونیکی عکس‌های آرشیوی، نسخ خطی، موسیقی، فیلم‌های سینمایی، کتاب‌ها، و ضبط‌های شنیداری استفاده شده است و دسترسی به مواد منحصربه‌فرد را که قبل از آن تنها در خود کتابخانه کنگره ممکن بود، فراهم ساخته است.

کتابخانه، کار بر روی یک مرکز نوین دانش و فناوری را با دو هدف عمده آغاز کرده است: یکی، افزایش مجموعه مواد علمی خارجی کتابخانه؛ و دیگر، به گفته جیمز بیلینگتون، "ایجاد نوعی راهنمای الکترونیکی برای شبکه‌ها و پایگاه‌های داده‌های اطلاعات علمی و فنی در سرتاسر جهان".

"مرکز کتاب"، در کتابخانه کنگره که در 1977 برای پیشبرد برنامه‌های خواندن و سوادآموزی تأسیس شد، نمونه دیگری از عبور کتابخانه به فراسوی دیوارهای آن است. از 1984، بیش از نیمی از ایالت‌ها مراکز کتاب خود را تأسیس کرده‌اند تا با کتابخانه کنگره در پیشبرد فرهنگ کتاب و میراث ادبی هر ایالت، نظارت بر طرح‌ها و میزبانی از رخدادهایی که توجه عموم را به اهمیت کتاب‌ها، خواندن، سواد، و کتابخانه‌ها جلب می‌کنند، همکاری نمایند.

 

مآخذ:

1) Cole. John Y. For Congress and the Nation: A Chronological History of the Library of Congress, 1979; 2) Goodrum, Charles  A. Treasures of the Library of Congress. [revised edition],1991; 3) Goodrum, Charles A; Dalrymple, Helen W. The Library of Congress, 1982; 4) Nelson, Josephus; Farley, Judith. Full Circle: Ninety Years of Service in the Main Reading Room, 1991; 5) Small, Herbert. The Library of Congress:Its Architecture and Decoration, 1982.

[ ۱۳۸٩/۱٠/٦ ] [ ٢:٢٦ ‎ب.ظ ] [ جمشید چایانی - دانشجوی کارشناسی ارشد علم اطلاعات و دانش شناسی دانشگاه علوم تحقیقات تهران ]

[ نظرات () ]

 
کتابداری ایران: گذشته، حال و آینده

 

● مقدمه

آموزش کتابداری و اطلاع رسانی در ایران را باید در گذشته ی کتابخانه های این سرزمین جستجو کرد. در این صورت باید پذیرفت که آغاز این نوع آموزشها همراه با تاسیس اولین کتابخانه ها یا به تعبیر درست تر برپایی اولین مجموعه ها بوده است.
اکنون ما مفهوم دیگری را از کتابخانه ها دنبال می کنیم که در گذشته مرسوم نبوده. با پذیرش این فرض، تاریخ آموزشهای کتابداری به مفهوم اداره مجموعه ها را که البته حفاظت و نگهداری رکن اساسی آن را تشکیل می دهد باید به دوران دور یعنی زمان هخامنشیان (۶۴۰ق.م- ۳۳۸ ق.م) نسبت داد. ادامه این آموزشها را باید در کتابخانه های ساسانیان (۲۴۲م.- ۳۱ق.) و به ویژه در کتابخانه دانشگاه جندی شاپور دنبال نمود(۳ :۲۶)

● تعریف مسئله

در قرن نوزدهم که دوران رشد کتابداری و نظریه های آن در ایالات متحده و انگلستان بود. قاجاریان بر ایران (۱۱۹۳- ۱۳۴۴ق.) حکومت می کردند. که نه اندیشه توسعه ملی دارند و نه در فکر آنند که در رقابت های بین المللی برای توسعه و نوآوری شرکت کنند. آنها حتی در مقابل اندیشه های نو که در اقدامات کسانی مانند قائم مقام فراهانی و امیرکبیر تجلی می یافت ایستادگی می کردند. بدین ترتیب در ایران قرن نوزدهم و نیمه قرن بیستم، نواندیشی سیاسی که مقدمه و زیربنای توسعه اجتماعی و فرهنگی بود متوقف شد. لذا نمی توان انتظار داشت در چنین شرایطی کتابخانه های ایران فراتر از کتابخانه سلطنتی کاخ گلستان رود و استفاده کنندگانی به جز شاه و دربار قاجار داشته باشد.
در همین دوران کتابخانه های عمومی در ایالات متحده رشد می یابند و شرایط اجتماعی و فرهنگی مناسب ظهور کتابداری حرفه ای و تاسیس دانشکده های کتابداری می شود.

● دوران پهلوی

ایران دوران حکومت پهلوی اول (۱۳۰۴- ۱۳۲۰ش.) از طریق زور و فشار، برای توسعه زیر ساخت های فنی، اقتصادی و فرهنگی مانند کارخانه‌ی نساجی، راه آهن سراسری، بانک ملی دگرگونی در جامعه نیمه فئودالی مواجه است. همراه با این تحولات، نظام آموزشی کشور به ویژه آموزش ابتدایی نیز متحول شد. وزارت فرهنگ برای ایجاد و تداوم نظام مذکور تاسیس شد. تاسیس وزارتخانه فرهنگ شرایط بنیان نهادن کتابخانه ملی را به وجود آورد؛ بدون اینکه جامعه کتابداری ایران هنوز با ایده های کتابداری نوین آشنا شده باشد.(۴ :۲۷)
نخستین دوره آموزشی کتابداری در سال ۱۳۱۸ در دانشسرای عالی که بعدها به دانشگاه تربیت معلم تغییر نام داد برگزار شد. در میان مدرسان این دوره ، که ترکیبی از استادان دانشکده تهران و کتابشناسان آگاه به نسخه های خطی بود. محسن صبا که کتابداری نوین را در فرانسه آموخته و در سال ۱۳۱۵ به ایران بازگشته بود. هر چند این دوره آموزشی با نفوذی که کتابداران سنتی در ایران داشتند، برنامه آموزشی محدودی داشت و موفق به آموزش جنبه های مختلف علوم کتابداری نگردید. ولی فرصتی بود که صبا شرکت کنندگان دراین دوره را با نظریه های کتابداری نوین که در فرانسه آموخته بود آشنا نماید(۳: ص.۲۶-۲۸)..
اولین کتاب فارسی در زمینه کتاب و کتابداری را دکتر محسن صبا با عنوان اصول فن کتابداری و تنظیم عمومی و خصوصی در سال ۱۳۳۲ تالیف و در دانشگاه تهران منتشر شد.
در همین دهه (یعنی در دهه سی شمسی) تنها در سال ۱۳۳۳ ایرج افشار جزوه ای با نام (کتابشناسی ایران) تهیه و تنظیم کرد که به پیوست فرهنگ ایران زمین منتشر شد.در دهه چهل شمسی شاهد رشد و تولید منابع کتابداری در ایران شدیم(۸).
با ایجاد مرکز خدمات کتابداری در سال ۱۳۴۷ و نیاز به منابع فارسی برای انجام دادن روند فهرست نویسی و رده بندی برای کتابهای فارسی و عربی از منابع مورد نیاز تهیه و تدوین شد و در این دهه اولین نشریات کتابداری ایران منتشر کرد.

● دوران پس از انقلاب اسلامی

پس از انقلاب اسلامی، دولت موقت، مردم ایران را، به ویژه کارکنان بخش عمومی و خصوصی را برای سازندگی فراخواند. دانشگاهها نیز شامل این فراخوان شدند و درهای دانشگاه برای ادامه فعالیتهای آموزشی و پژوهشی گشوده شد و گروههای کتابداری در تهران و شهرستان ها به ویژه آنهایی که در سطح فوق لیسانس فعالیت می کردند و از کمک استادان خارجی بهره می بردند. با مشکل کمبود و حتی نبود استاد مواجه شدند. از همه دشوارتر وضعیت گروه کتابداری دانشگاه اهواز بود که با رفتن دو نفر عضو هیئت علمی امریکایی که اعضای یک خانواده بودند، با تعطیلی موقت مواجه گردید. بعد از این گروه، گروه های کتابداری دانشگاههای شیراز، الزهرا و علوم پزشکی ایران با دشواری زیادی از نظر ارائه کار مواجه شدند.
گروه های مذکور مجبور بودند با حداقل عضو هیئت علمی، و بهره گیری از مدرسانی که بیشتر آنها در استخدام سازمان های حرفه ایی کتابداری و کتابخانه ها بودند به کار خود ادامه دهند.
در دهه شصت با ادغام مرکز خدمات کتابداری در کتابخانه ملی ابزارهای اصلی فهرست نویسی و کتابشناسی ملی با اصول علمی منظم تری تهیه و تدوین شد. در این سالها سازمان مطالعه و تدوین کتب علوم انسانی( سمت) که مسئول تهیه و تدوین کتابهای علوم انسانی دانشگاهها است با ایجاد کمیته کتابداری، نسبت به تهیه و تدوین کتابهای فارسی کتابداری اقدام کرد که اولین ثمره آن در سال ۱۳۷۴ منتشر شد. (۳: ص.۳۰)
در سال ۱۳۶۵ علی رغم اینکه هنوز تعداد زیادی از کتابخانه ها به ویژه کتابخانه های دانشگاهی و اختصاصی، نظام کتابخانه های خود را نظام های دستی به رایانه ای تغییر نداده بودند و همچنین امکانات رایانه ای شدن به طور مطلوب در اختیار بسیاری از کتابخانه ها نبود، کمیته برنامه ریزی ضرورت توجه به موج جدید را که فناوری های نوین اطلاعاتی موجب شده بود احساس نمود. همچنین درباره تغییر وضعیت کتابخانه ها و تنوع آنها اندیشیده شده بود(۳: ص.۲۶-۲۸).
بر مبنای چنین پیش فرض هایی، کمیته برنامه ریزی کتابداری برنامه دوره کارشناسی ارشد را در چهار گرایش کتابخانه های عمومی، دانشگاهی، آموزشگاهی و اطلاع رسانی که در واقع همان کتابخانه های اختصاصی باشد تدوین نمود.

● کتابداری نوین

اکنون، کتابخانه ها می توانند بخشی از اطلاعات مورد نیاز مراجعان خود را مستقیماً از شبکه های موجود، به ویژه اینترنت، به صورت رایگان بدست آورند، گر چه روز به روز میزان دسترسی کتابداران به اطلاعات بیشتر خواهد شد، اما میزا ن کنترل آنها بر آثار کتابشناختی کاسته خواهد شد، زیرا هر شخصی یا سازمان (با هر هدفی که دارد) به راحتی و بدون هیچ حد و مرزی، می تواند اطلاعات تولید شده توسط خود یا اطلاعات دیگر را برای دسترسی دیگران وارد شبکه ها کند.(۱ :۲۹و۵۴)
با ورود رایانه به عرصه کتابخانه ها تحولات مثبتی در شیوه های ذخیره و سازماندهی منابع اطلاعاتی به وجود آمده به صورتی که برخی از امور دستی از فهرست کارهای کتابخانه ها حذف شد. کتابداران نیز ناچار شدند. مهارتهای لازم برای استفاده از رایانه ها را فرا گیرند. ورود طرح فهرستنویسی ماشین خوان (مارک MARC)و گسترش بنگاههای کتابشناختی تحول بزرگی در کار فهرست نویسی و تبادل داده های کتابشناختی به وجود اورد. در ایران نیز چنین تحولی اغاز شده و به تدریج کتابخانه های دانشگاهی و تخصصی وارد مرحله عملی استفاده از برنامه های رایانه ای شده اند، در عین حال، کتابداران عموماً مشکلات زیادی در پیاده سازی نظامهای رایانه ای و استفاده موثر از آنها دارند. تعداد کتابها و مقالات تالیفی و یا ترجمه شده در این زمینه ها و در نتیجه اطلاعات مدرسان کافی نیست به همین دلیل کتابداران و مدرسان کتابداری نقش موثری در طراحی و توسعه نرم افزارهای داخلی نداشته اند.
از سال ۱۳۷۷، گروه کتابداری دانشگاه فردوسی اقدام به افزودن درس خاصی در زمینه نظامهای رایانه ای کتابداری کرده است. و دانشجویان عملاً با چند نرم افزار داخلی و خارجی کار می کنند. و به تجزیه و تحلیل ساختار آن می پردازند(۶ :۵۱)

● تاثیر فناوری جدید

رابطه انسان و محیط در عصر فناوری رایانه و شبکه ها بسیار گسترده تر، متنوعتر، سریعتر، در عین حال پیچیده تر شده است. این کیفیت در کتابخانه ها و مراکز اطلاع رسانی که فن آوری را برای خدمات بهتر به کار گرفته، نیز صادق است. امروزه دیوارهای کتابخانه ها و مراکز اطلاع رسانی برداشته شده، مرزهای اطلاعاتی آنها از میان رفته و یا در حال کم رنگ شدن است، محیط اطلاعاتی به مدد فن آوری نوین گسترش یافته و دسترسی انسان به اطلاعات در هر جا که باشد به راحتی امکان پذیر شده است، فن آوری نوین سازماندهی، ذخیره، بازیابی اطلاعات و حتی مفهوم اطلاع رسانی را متحول ساخته است.
امروزه بخش مهمی از منابع اطلاعاتی به ویژه منابع مرجع، مانند: دایره المعارف، انواع واژه نامه ها، اطلسهای جغرافیایی و جز آن و پایگاههای اطلاعاتی، مانند چکیده نامه کتابداری و اطلاع رسانی Lisa به شکل الکترونیکی و ...منتشر می شوند. فهرستهای انتشارات مواد الکترونیکی جای خود را در بخش سفارشات باز کرده، آگهیهای تبلیغاتی مربوط به همین مواد به وفور در مجلات به چشم می خورد.
اضافه شدن غرفه های جدیدی بنام مواد و خدمات اطلاع رسانی به نمایشگاه بین المللی کتاب تهران بیانگر وجود چنین تحولاتی است. منابع الکترونیکی، که به صورت دیسکت، لوح فشرده و مواد چندرسانه ای و مانند آنها هر روز به بازار ارایه می شود، هم به لحاظ حجم، فضا و تجهیزات مورد نیاز، امر بازنگری در سیاستهای مجموعه سازی کتابخانه ها را ضروری ساخته است. وجود مجله های الکترونیکی (که فهرست آنها در کتاب اولریخ Ulrich آمده است) و یا پایگاههای که متن کامل مقاله ها را به صورت الکترونیکی در بردارند.(مثل پایگاههای موجود در Dialog) همچنین وجود شبکه های اطلاع رسانی الکترونیکی پیوسته تحولات زیادی را در امر فراهم آوری مواد موجب شده است. کتابخانه ها و مراکز اطلاع رسانی اکنون با استفاده از انواع شبکه های محلی، ملی و جهانی (مثل اینترنت) قادرند اطلاع مورد نیاز مراجعان خود را فراهم آورند و از سفارش و خرید بسیاری از منابع بی نیاز گردند، امری که تا چند سال پیش میسر نبود.

● فن آوری در کتابخانه ها در آینده

پدیده های الکترونیکی زندگی بشر را به طور کلی دگرگون کرده و رؤیای ادارات بدون کاغذ را به واقعیت نزدیک کرده است. در چنین محیطی همه چیز در حال دگرگونی است؛ ابزارها؛ روش ها، شکل ها، وظایف و کارکردها، دیری نخواهد پایید که شرکت های مجازی در همه جا ظهور خواهند کرد. و افراد از طریق پایگاههای وب در فعالیتهای اجتماعی، اقتصادی، سیاسی و فرهنگی شرکت خواهند داشت. امروزه زمانی صحبت از"تجارت الکترونیکی" مشتریان الکترونیکی و بالاخره "دولت الکترونیکی"(E - Government) می شود که رابطه شهروندان و دولت از طریق خطوط پیوسته انجام می گیرد(۵ :۱۰۵)
پیشرفتهای دنیای کنونی کتابخانه ها را نیز دگرگون کرده و برای آنها، دنیای وسیعی از اطلاعات را در یک مکان کوچک و حتی بدون دیوار فراهم آورده است. "کتابخانه های رقمی" یا "کتابخانه های الکترونیکی" شکلی از کتابخانه های آینده خواهند بود که مواد اطلاعاتی آن ها را الواح های لیزری و شبکه های اطلاعاتی تشکیل می دهد(۷ :۱۰۵)
با گسترش شبکه های رایانه ای و مواد چندرسانه ای که می تواند ترکیبی از متن، تصویر، صدا و احتمالاً حس بویایی باشد، آموزش بعد تازه ای خواهد یافت و ما شاهد مدارس و دانشگاههای مجازی خواهیم بود. به نظر الوین تافلر با ظهور "مرجع سوم"[۱] ایالات متحده با تجربه ای که از چنین برنامه ای دارد. برای استفاده از کتابخانه و کتابدار در آموزش، برنامه های تازه ای را پیش بینی کرده است(۲ :۱۰۷)
وجود شبکه ها و پایگاههای بزرگ اطلاعاتی، افراد را از مراجعه به کتابخانه بی نیاز نخواهد کرد چرا که اطلاعات موجود در شبکه ها چنان وسیع و متنوع است که افراد کارآزموده نیز در استفاده از آن ناتوان هستند. با وجود ابزارهای پیشرفته ی جست و جودر اینترنت ،به ادعای یکی ازنشریات ۹۰درصد اطلاعات موجود در اینترنت ازدسترس جست جو گران دور می ماند و از سوی دیگر از آنجایی که آموزش، یک سرمایه گذاری دیربازده است، و هزینه های جست و جو و خرید اطلاعات در این گونه شبکه ها بسیار بالاست و دانش آموزان و دانشجویان و حتی استادان دانشگاه نمی توانند چنین، هزینه هایی را بپردازند، به همین دلیل کتابخانه ها می تواند با گزینش مواد آموزشی و تفکیک آنها از سایر اطلاعات در کم کردن هزینه و اتلاف وقت دانشجویان و دانش آموزان صرفه جویی کنند.
در مجموع کتابخا نه های آینده باید محل تلاقی نیازهای استفاده کنندگان و انبوه اطلاعات پایگاهها باشند و کتابداران خود را برای رویارویی با دنیای عظیمی از اطلاعات و طیف وسیعی از نیازها و خواسته ها آماده کنند و با به خدمت گرفتن ابزارهای مناسب و بهبود سازو کارهای اطلاع یابی و اطلاع رسانی خود به رشد جوامع انسانی کمک کنند.

[ ۱۳۸٩/۱٠/٦ ] [ ٢:٢۱ ‎ب.ظ ] [ جمشید چایانی - دانشجوی کارشناسی ارشد علم اطلاعات و دانش شناسی دانشگاه علوم تحقیقات تهران ]

[ نظرات () ]

مجله اینترنتی دانستنی ها ، عکس عاشقانه جدید ، اس ام اس های عاشقانه