علم اطلاعات و دانش شناسی

کتابداری - انجمن کتابداران - آموزش کتابداری - اخبار فرهنگی و کتابداری

چگونه یک طرح پژوهشی بنویسیم ؟
برای انجام هر نوع پژوهشی، اولین و اساسی ترین گام، تهیه طرحی جامع و کامل در این زمینه می باشد. معمولا انجام این مرحله برای بسیاری از پژوهشگران بسیار مشکل می باشد. گروهی معتقدند که تهیه طرح پژوهشی، در واقع، «جهت یابی پژوهشی» می باشد، به این معنا که پس از تهیه طرح، پژوهشگر فقط باید خود را ملزم بداند که در چارچوب طرح نوشته شده حرکت نماید.

 

    برای انجام هر نوع پژوهشی، اولین و اساسی ترین گام، تهیه طرحی جامع و کامل در این زمینه می باشد. معمولا انجام این مرحله برای بسیاری از پژوهشگران بسیار مشکل می باشد. گروهی معتقدند که تهیه طرح پژوهشی، در واقع، «جهت یابی پژوهشی» می باشد، به این معنا که پس از تهیه طرح، پژوهشگر فقط باید خود را ملزم بداند که در چارچوب طرح نوشته شده حرکت نماید. مقدمه برای انجام هر نوع پژوهشی، اولین و اساسی ترین گام، تهیه طرحی جامع و کامل در این زمینه می باشد. معمولا انجام این مرحله برای بسیاری از پژوهشگران بسیار مشکل می باشد. گروهی معتقدند که تهیه طرح پژوهشی در واقع، «جهت یابی پژوهشی» می باشد، به این معنا که پس از تهیه طرح، پژوهشگر فقط باید خود را ملزم بداند که در چارچوب طرح نوشته شده حرکت نماید. با توجه به گسترش دوره های کارشناسی و کارشناسی ارشد در دانشگاه های استان و نیاز دانشجویان و نیز سایر پژوهشگران آزاد و شاغل در دستگاههای دولتی و خصوصی نگارنده سعی نموده است که به زبان ساده و با توضیح و بیان مطلب در حد متعارف - با توجه به محدود بودن صفحه نشریه- رئوس مطالب مربوط به تهیه و تنظیم طرح های پژوهشی را ارایه نماید.


1.تعریف تحقیق یا پژوهش :کلمه «تحقیق» در فرهنگ فارسی معین، رسیدن، درست کردن، پژوهیدن، پژوهش بررسی، مطالعه، حقیقت، واقعیت تعریف شده است.در لغت نامه دهخدا این کلمه را «کُنه مطلب رسیدن، واقع چیزی را به دست آوردن» معنا کرده است. در اصطلاح علمی تحقیق یا پژوهش عبارت است از به کار گرفتن روش هایی منطقی و دقیق توام با طرح و اندیشه برای کشف حقیقت. پژوهنده با انجام کارهای پژوهشی منظم سعی بر این دارد واقعیت های پیرامون خود را به درست و صحیح شناخته و روابط حاکم بین امور را پیدا نماید و در نهایت، پاسخ سوالهای خود را یافته و راه حل مشکل و مسئله را پیدا کند.


2.انواع تحقیق: با توجه به انگیزه پژوهنده در انجام یک کار تحقیقی، می توان تحقیق را به دو نوع بنیادی و کاربردی تقسیم بندی نمود.


 الف- تحقیق بنیادی- در این نوع تحقیق، پژوهشگر توجه ای به قابل استفاده بودن نتایج حاصل، در مسایل زندگی ندارد. کشف حقیقت و ارایه اطلاعات جدید انگیزه وی در پژوهش بوده حُسن و قُبه یافته ها مورد توجه نمی باشند. (اگرچه در بیشتر موارد کشف حقایق حاصل از این نوع تحقیقات ممکن است در زمان انجام تحقیق، کاربردی نداشته و مورد توجه قرار نگیرد ولی، اغلب پس از گذشت مدتی نتایج تحقیقات بنیادی به صورت کاربردی مورد استفاده قرار می گیرد).


ب.تحقیق کاربردی- این نوع تحقیق به منظور یافتن پاسخ برای مشکلات اجتماعی و انسانی انجام گرفته و هدف پژوهشگر برخورد و ارایه راه حل برای آنها می باشد. نظیر شناخت عواملی که باعث کم کاری و رشوه گیری در یک سازمان می شود و یافتن راه حل برای آن.


3.فرضیه تحقیق: فرضیه، بیانی است حدسی یا علمی و مبتنی بر دانش و آگاهی های قبلی پژوهشگر که، روابط بین دو یا چند متغیر را مورد بررسی قرار می دهد. وقتی فرضیه ای را عنوان می کنیم در حقیقت می گوییم «اگر شرایط چنین و چنین رخ دهد، نتایج چنان و چنان خواهد شد». (فرضیه در واقع حالت خاصی از نظریه(تئوری) است. پژوهشگر با آزمون فرضیه، نظریه را شکل داده و دانش و آگاهی جدیدی را تولید می نماید).با توجه به این که فرضیه بیانی حدسی در باره روابط بین دو یا چند متغیر است. لذا، باید با آزمایش سنجیده شود. یعنی پژوهشگر در جریان تحقیق حدس های خود را امتحان می کند تا، علت واقعی مشکل را یافته و راه حل درست را پیدا نماید. اشاره شد که پژوهشگر برای بیان چگونگی روابط بین متغیرها فرض هایی را مطرح ساخته و روابط متغیرها را معمولا مورد بررسی و دستکاری قرار می دهد. حالت های مختلف چگونگی روابطی که ممکن است بین متغیرها وجود داشته باشد به شرح زیر است:


الف. فرضیه بررسی تفاوت تاثیر- در این فرضیه پژوهشگر به دنبال بررسی و مقایسه تفاوت تاثیر دو یا چند متغیر مستقل بر متغیر وابسته می باشد. مثال هایی از این نوع فرضیه عبارتند از «بررسی نقش بکارگیری مدیریت آمرانه و یا مدیریت بر اساس مشورت با کارکنان و تاثیر آن بر بازدهی کارخانه». یا «میزان فشار روانی بر پرستاران بخش های مراقبت های ویژه با میزان فشار روانی بر پرستاران بخش های داخلی و جراحی تفاوت ندارد». و یا «میانگین نمره های دانشجویانی که با روش «الف» آموزش داده می شوند از میانگین نمره های دانشجویانی که به روش «ب» آموزش می بینند بیشتر است». در این گونه پژوهش ها برای آزمون فرض ها، نتایج به دست آمده از آزمون های آماری را با استفاده از مفاهیم آمار استنباطی مورد تجزیه و تحلیل قرار می دهند.اگر تفاوت تاثیر را [1]D و خطای آماری را [2]E در نظر بگیریم، رابطه آماری و ریاضی این نوع فرضیه ها به صورت خواهد بود.


ب. فرضیه بررسی میزان همبستگی و رابطه چند متغیر- در این نوع از فرضیه ها پژوهشگر میزان رابطه همبستگی و جهت آن بین دو یا چند متغیر را بررسی و مطالعه می نماید. یعنی پژوهشگر صرفاً درصدد کشف مقدار (شدت) و جهت همبستگی متغیرهای مورد مطالعه می باشد و نه یافتن رابطه علت و معلولی بین آنها. مثال «میزان آگاهی بیماران قبل از جراحی با میزان اضطراب آنها ارتباط دارد»و یا «بررسی پرداخت پاداش نقدی و رابطه ی آن با پیشرفت کار».در پژوهش هایی با این گونه فرض ها، نتایج به دست آمده از آموزن های آماری می تواند صفر تا یک باشد. «صفر» به معنی نبودن رابطه همبستگی و «یک» بیانگر وجود رابطه همبستگی بسیار زیاد(صددرصد) بین متغیرها می باشد. اگر ارتباط و همبستگی بین متغیرها مستقیم (همسو) باشند همبستگی مثبت (+) و اگر بین متغیرها ارتباط معکوس وجود داشته باشد همبستگی منفی (-) خواهد بود. به عبارت دیگر اگر افزایش یک متغیر باعث افزایش متغیر دیگر شود و برعکس، می گویند بین دو متغیر رابطه مستقیم وجود دارد، و اگر افزایش یک متغیر باعث کاهش متغیر دیگر شود و برعکس، در این حالت می گویند بین دو متغیر ارتباط معکوس وجود دارد. (مثال رابطه مستقیم، درآمد و پس انداز و مثال رابطه معکوس پس انداز و مصرف می باشند.)اگر C[3] نشانه همبستگی وE[4]  خطای آماری باشد، در صورت عدم وجود رابطه بین متغیرها  و در صورت وجود رابطه خواهد بود.پ. فرضیه بررسی وجود رابطه علت و معلولی- در این قبیل از فرضیه ها، پژوهشگر به دنبال کشف و تعیین وجود رابطه علت و معلولی بین دو یا چند متغیر است. به بیان دیگر هدف وی فقط تعیین ارتباط و همبستگی دو یا چند متغیر نیست بلکه، ولی می خواهد بیان کند که متغیری (یا متغیرهایی) علت به وجود آمدن متغیر دیگر است. مثال «علت پیشرفت دانشجویان رشته علوم اجتماعی هوش آنان می باشد». یا «بررسی علل سقوط هواپیما شرکت الف در مسیر پرواز به شهر ب» و «بررسی علل ورشکستگی شرکت ج»در این گونه پژوهش ها نیز برای آزمون فرض ها، نتایج به دست آمده از آزمون های آماری را با استفاده از مفاهیم آمار استنباطی مورد تجزیه و تحلیل قرار می دهند.اگر R[5] نشانه علت یک پدیده و E خطای آماری باشد، بیان آماری مسئله عبارت خواهد بود از


4. بیان فرضیه (موضوع تحقیق):موضوع تحقیق ممکن است از تجربه های انسان سرچشمه بگیرد که در این صورت باید فرضیه ای ساخته و این تجربه ها را در چارچوب فرضیه آزمون نمود. دومین منبع فرضیه، استفاده از نظریه های علمی است و سومین آبشخور فرضیه، بررسی پژوهش های دیگران و ادامه راه آنها می باشد.مهمترین اقدام در کار پژوهش بیان موضوع مورد نظر به صورت علمی می باشد. یعنی مسئله مورد نظر را باید به صورتی مطرح نمود که روشن و گویا بوده و دامنه آن محدود باشد تا بتوان آن را در بوته آزمون قرار داد. مثال، انتخاب عنوان «بررسی وضعیت اقتصادی در پیشرفت تحصیلی دانش آموزان» قابلیت پژوهش ندارد، چون مسئله مطرح شده کلی و مبهم است. «وضعیت اقتصادی» عنوانی گویا نیست و ابهام زیادی دارد. هم چنین عنوان «دانش آموز» شامل کلیه کسانی می باشد که در مقاطع مختلف ابتدایی، راهنمایی و دبیرستان تحصیل می نمایند. و نیز محیط پژوهشی (مکانی که پژوهش در آن انجام می شود) بسیار گسترده است. برای این که پژوهش قابل اجرا باشد باید عنوان آن را به صورت زیر تغییر داد. مثال «بررسی وضعیت اقتصادی خانواده های کارمند، در پیشرفت تحصیلی دانش آموزان سال دوم راهنمایی مدارس دولتی شهرستان بابل»5.فرضیه صفر (فرضیه پوچ یا آماری)فرضیه صفر در برابر (تقابل) فرضیه تحقیق قرار دارد. در فرضیه تحقیق، وجود «تفاوت» یا «همبستگی» و یا «رابطه علت و معلولی» بین چند متغیر مطرح می گردد. فرضیه صفر می گوید «تفاوت»، «همبستگی» و یا «رابطه علت و معلولی» بین متغیرها وجود ندارد. مگر آن که با ارایه دلایلی بتوان وجود آنها را آزمون و اثبات نمود.فرضیه پوچ یا آماری (فرضیه صفر) در واقع، هدفش رد فرضیه تحقیق می باشد. اگر این فرضیه پس از آزمون تایید شود و مورد پذیرش قرار گیرد، به معنی آن است که فرضیه تحقیق رد شده و از نظر آماری معنا ندارد. اگر فرضیه پوچ پس از آزمودن رد شود، این امر، بیانگر آن است که فرضیه تحقیق مورد قبول بوده و از نظر آماری قابل پذیرش است. به مثال هایی از فرضیه تحقیق و فرضیه صفر(فرضیه پوچ یا آماری) توجه فرمایید:فرضیه تحقیق: «بین پرداخت پاداش نقدی به کارگران کارخانه الف و بازدهی کارخانه همبستگی وجود دارد» فرضیه پوچ: «بین پرداخت پاداش نقدی به کارگان کارخانه الف و بازدهی کارخانه همبستگی وجود ندارد».ف. ت: «بین تدریس به روش الف و تدریس روش ب تفاوت وجود دارد».ف. پ: «بین تدریس روش الف و تدریس روش ب تفاوت وجود ندارد».ف. ت: «ضعف آموزشی خلبان موجب سقوط هواپیمای شرکت الف در مسیر پرواز شهر آ به شهر ب شده است».ف. پ: « ضعف آموزشی خلبان موجب سقوط هواپیمای شرکت الف در مسیر پرواز شهر آ به شهر ب نشده است».ف. ت: سربازان بی سواد، بعد از خدمت سربازی، باسواد شده، مهارتی کسب نموده و روحیه همکاری در آنها تقویت می گردد».ف. پ: «رفتار سربازان بی سواد، قبل و بعد از خدمت سربازی یک سان بوده و تغییرات مهمی در آنها به وجود نمی آید».ف. ت: «نظام جدید آموزش و پرورش باعث می شود تا دانش آموزان به استعدادهای درونی خود بیشتر از توجه به قبولی در دانشگاه ها اهمیت دهند».ف. پ: «نظام جدید آموزش و پرورش نتوانسته موجباتی را فراهم سازد تا دانش آموزان به استعدادهای درونی خود بیشتر از توجه به قبولی در دانشگاه ها اهمیت دهند».رابطه ریاضی بین متغیرها در فرضیه صفر:الف. در مورد «تفاوت» می باشد، یعنی بین عملکرد متغیرها تفاوتی نیست.ب. در مورد «همبستگی»  می باشد، یعنی بین متغیرها رابطه همبستگی وجود ندارد.پ. در مورد «رابطه علت و معلولی» می باشد، یعنی بین متغیرها رابطه علت و معلولی وجود ندارد.


6. تعریف متغیر: متغیرها، آن شرایط یا خصوصیاتی هستند که بتوانند تغییر نمایند. مثلاً در پژوهش «بررسی میزان فشار روانی در پرستاران شاغل در بخش مراقبت های ویژه بیمارستان های دولتی تهران و ارتباط آن با کیفیت مراقبت های پرستاری ارایه شده توسط آنها». موارد زیر جزو متغیرهایی هستند که باید مورد مطالعه قرار گیرند.


 الف. میزان فشارهای روانی               ب. کیفیت مراقبت های پرستاری


متغیرها از نظر نقشی که در تحقیق دارند به سه دسته تقسیم می شوند:


الف. متغیر مستقل یا تاثیرگذار- این متغیر در تغییرات خود مستقل بوده و به سایر عوامل پژوهش دستکاری و کنترل می کند تا رابطه علت و معلولی انها را با متغیر دیگر- در موقعیتی ویژه- مشاهده و بررسی نماید. در مثال بالا «میزان فشار روانی» پرستاران، متغیر مستقل است.


ب.متغیر وابسته یا تاثیرپذیر- آن شرایط و ویژگی ای است که وقتی پژوهشگر، متغیر مستقل را در موضوع تحقیق وارد یا خارج نموده و یا آن را تغییر می دهد، ظاهر یا محو شده و یا تغییر نماید. به بیان دیگر متغیر وابسته به خودی خود وجود نداشته و محصول اِعمال و یا تغییرات متغیر مستقل است. در مثال بالا «کیفیت مراقبت های پرستاری» متغیر وابسته است.


پ. متغیرهای ناخواسته (نامربوط)- در تحقیات علوم تجربی(مادی)، تمام متغیرها تحت کنترل پژوهشگر می باشد. به بیان دیگر دانشمندان علوم مادی با پدیده هایی رو به رو هستند که فیزیکی بوده و در کنترل آنهاست. ولی، در تحقیقات علوم انسانی که موضوع اساسی آن «رفتار» انسان به طور کلی است، متغیرهای ناخواسته زیادی وجود دارند که کنترل تمام آنها غیرممکن می باشد.متغیرهای ناخواسته متغیرهایی هستند که، یا مورد نظر پژوهشگر نبوده و یا وی قادر به کنترل آنها نمی باشد ولی، بر نتیجه تحقیق تاثیر می گذارد. در مثال یاد شده، سن پرستاران، جنس پرستاران، نوع بیماران بستری در بخش، مدیریت بیمارستان و سطح استانداردهای بیمارستان، جزو متغیرهای ناخواسته می باشند که، بر کیفیت کار پرستاران تاثیر می گذارد و چنانچه کنترل و یا حداقل شناسایی شوند نتیجه پژوهش را غیر قابل اعتماد خواهد ساخت.برخی از متغیرهای ناخواسته قابل کنترل پژوهشگر نمی باشد ولی، باید باید آنها را شناسایی نموده و در قسمت «محدودیت های پژوهشی» به آنها اشاره نماید. متغیرهای ناخواسته ای هم وجود دارند که توسط پژوهشگر قابل کنترل می باشد، این قبیل متغیرها در واقع محدودیتی است که پژوهشگر خودش ایجاد می نماید. این محدودیت ها باید در قسمت «محدودیت های پژوهشگر» در پایان تحقیق اشاره شود.


7. زمینه و تاریخچه موضوع پژوهش (ادبیات پژوهش):در این قسمت اهمیت مسئله پژوهش شرح داده می شود یعنی، خواننده با مطالعه این قسمت متوجه می شود که به چه دلایلی لازم بوده و ضرورت داشته تا این پژوهش انجام گیرد در این بخش تاریخچه موضوع پژوهش توسط دیگران، نتایج مطالعات انجام گرفته در گذشته و کتاب ها، مجله ها، مقاله ها و ... و هر نوع بررسی انجام شده در باره موضوع تحقیق توسط دیگران مطرح می شود.


8. سوال های ویژه پژوهش: قبلاً گفته شد که فرض های پژوهش باید مورد آزمایش قرار گیرد و در نهایت مشخص شود که مورد قبول هستند یا خیر. در برخی از پژوهش ها، طرح فرض ها به شکلی که بتوان از طریق آزمون های آماری، پذیرش یا رد آنها را آزمود میسر نیست. در این موارد فرض های تحقیق به صورت سوال مطرح می شود که به آن «سوال های ویژه پژوهش» می گویند. پژوهشگر، در پایان کار باید قادر باشد به این سوال ها پاسخی مناسب دهد. برای مثال، در ارتباط با موضوع «بررسی ویژگی های روانی- اجتماعی نوجوانان بزهکار» سوال ها می تواند به صورت زیر مطرح شود و پژوهشگر پس از انجام پژوهش پاسخ آنها را به دست خواهد آورد:الف. نوجوانان بزهکار دارای چه زمینه های فردی مشترک هستند؟ ب. نوجوانان بزهکار دارای چه زمینه های خانوادگی مشترک هستند؟پ. نوجوانان بزهکار دارای چه زمینه های اقتصادی مشترکی هستند؟


9. پیش فرض ها: پیش فرض ها بیانیه هایی درباره ویژگی های موضوع یا جامعه مورد بررسی هستند که درستی و اعتبار آنها پذیرفته شده و مورد قبول بوده و نیازی به استدلال ندارد. در واقع موضوع پژوهش و انجام آن بر اساس این پیش فرض ها بنا شده است. پیش فرض ها مانند پایه هایی هستند که ساختمان پژوهشی بر روی آنها بنا میگردد. چنانچه این پایه ها وجود نداشته یا سست باشد کار پژوهشگر قابل نقد و ایراد بوده و می توان وی را مورد سوال قرار داد. پژوهشگر باید پیش فرض های مربوط به پژوهش خود را به خوبی شناسایی کرده و به صورت روشن و صریح بیان نماید. به چند مثال زیر توجه فرمایید: در ارتباط با موضوع تحقیق «ارزیابی کیفیت مراقبت های پرستاری» پیش فرض عبارت است از «بیماران نیاز به مراقبت های پرستاری دارند و بدون این مراقبت ها حیاتشان در خطر است». یا در موضوع تحقیق «تاثیر حرکت دادن بیمار در جلوگیری از تشکیل شدن لخته خون در رگ ها». پیش فرض عبارت است از «توقف خون و یا حرکت کند خون در رگ ها تشکیل لخته را تسریع می کند». یا در تحقیق «مطالعه روش تدریس در یک دانشکده پرستاری». موضوع پیش فرض این است «پرستاری مانند نظام های عملی دیگر احتیاج به روش آموزشی دارد که دانشجو را قادر سازد تا دانش خود را در عمل به کار برد».


10. روش انجام پژوهشی: در کتاب های روس تحقیقی، روش های پژوهش به تفاوت از سه تا هشت روش ذکر شده است. در این مقاله به هشت روش مزبور، به صورت خلاصه، اشاره می شود.الف. روش پژوهش تاریخی- در تحقیقات تاریخی(منظور از کلمه «تاریخ» در این روش مسایل مربوط به حوادث تاریخی نمی باشد) هدف این است که، با جمع آوری اطلاعات قابل قبول و مستند، حقایق مربوط به یک موضوع خاصی در گذشته آشکار شود، مثال: «بررسی وضعیت صادرات و واردات ایران در دوران حکومت صفویه».«بررسی وضعیت اجتماعی زنان در دوره پهلوی اول»هر یک از دو موضوع فوق می تواند مورد تحقیق قرار گیرد. در مورد اول محقق می تواند به دنبال این فرضیه باشد که صادرات و واردات ایران جهت نفوذ بیگانگان در ایران، رونق گرفت. و در مورد دوم، محقق به دنبال آزمون این فرضیه می رود که مثلا «آزادی به زنان برای از بین بردن هویت دینی صورت گرفته است».ب. روش پژوهش توصیفی- در این روش، توصیف عینی حوادث و رویدادها مورد بررسی قرار می گیرد. سرشماری های عمومی در کشور، جمع آوری عقاید و نظرهای مردم در مورد یک موضوع یا یک فرد خاص و بررسی موقعیت های شغلی فارغ التحصیلان دبیرستان البرز تهران مواردی از پژوهش توصیفی می باشند.پ. روش تحقیق موردی و زمینه ای- اگر پژوهشگر قصد انجام پژوهش در مورد موضوعی خاص یا زمینه ای ویژه را داشته باشد، استفاده از این روش بسیار مناسب می باشد. در این روش، پژوهشگر «آن چه که هست» یا «واقعیت» را بطور گسترده و کامل مورد مطالعه و بررسی قرار داده و پس از تحلیل توالی و روابط عوامل «آن چه که هست»، «آن چه که باید باشد» یا «حقیقت» را ارائه می دهد. به عنوان مثال، اگر موضوع پژوهش «بررسی نظام برنامه ریزی درسی آموزش پزشکی ایران و ارایه الگویی برای آن» باشد، استفاده از این روش مناسب می باشد.با استفاده از این روش یک بررسی تطبیقی بین نظام برنامه ریزی درسی آموزش پزشکی چند کشور انجام می گیرد. نتایج حاصل از این بررسی، تصویر کامل و سازمان یافته ای از نظام آموزش پزشکی ایران را نشان خواهد داد. (آن چه که هست). سپس ضرورت تغییر و نهادینه کردن نظام علمی برنامه ریزی درسی آموزش پزشکی در ایران، با ارایه دلایل و الگوهای پیشنهادی برای آن بیان می شود. (پیشنهادها یا آن چه که باید باشد). از این روش می توان برای مطالعه مشخصات رفتاری افراد نیز استفاده نمود. به عنوان مثال «بررسی ویژگی های سربازی که مرتکب غیبت های متوالی می شود» یا «بررسی ویژگی های رفتاری مردم شهر الف».لازم به توضیح است که حاصل پژوهش موردی و زمینه ای فقط در همان جامعه مورد بررسی کاربرد داشته و یافته های آن را نمی توان به سایر جوامع تعمیم داد.ت. روش پژوهش تداومی و مقطعی- اگر پژوهشگری علاقه مند باشد که تغییرات یک یا چند متغیر را در طول زمان بررسی نماید، باید از روش مزبور استفاده نماید. به عنوان مثال در پژوهشی با موضوع «بررسی تغییرات رفتاری جوانان بی سواد در طول مدت دو سال خدمت سربازی». و یا موضوع «تغییرات رشد جسمانی و یا عقلانی کودکان منطقه الف از ابتدای تولد تا هفت سالگی» می توان از روش مزبور استفاده نمود. در این صورت باید در مورد مثال دوم- تعدادی کودک به صورت نمونه گیری علمی در منطقه مورد نظر انتخاب نمود و مدت هفت سال آنها را تحت نظر قرار داد.ث.روش تحقیق همبستگی و همخوانی- اگر هدف پژوهشگر شناخت رابطه بین متغیرها باشد باید از این روش استفاده نماید. به عنوان مثال در پژوهشی با عنوان «بررسی رابطه بین موقعیت اقتصادی خانواده کارگران و نقش آن بر پیشرفت تحصیلی فرزندان» پژوهشگر نظرش شناخت رابطه و همبستگی بین دو متغیر «موقعیت اقتصادی» و «پیشرفت تحصیلی» می باشد.در بررسی همبستگی بین متغیرها سه نکته باید روشن شود.1.آیا بین متغیرها رابطه و همبستگی ای وجود دارد2.وجود دارد مقدار این رابطه(همبستگی) را باید به دست آورد.3.جهت رابطه بین متغیرها چگونه است. همسو و مثبت است یا غیر همسو و منفی.ج. روش پژوهش پس از وقوع (پژوهش های علّّی)- هنگامی که متغیر وابسته (حادثه یا رویداد) در دسترس بوده و هدف پژوهش یافتن علت یا علل به وجود آمدن رویداد باشد می توان از این روش استفاده نمود. بعنوان مثال فردی خودکشی می نماید و یا هواپیمایی سقوط می کند. یافتن علل و انگیزه های خودکشی و یا شناخت علل سقوط هواپیما، موضوع پژوهشی علی را شکل می دهد، یعنی پژوهشگر در تلاش شناسایی علل و انگیزه ها می باشد.در این روش امکان دستکاری و یا کنترل کردن متغیر یا متغیرهای مستقل برای پژوهشگر وجود ندارد.لازم به ذکر است که در بررسی مسایل مربوط به علوم انسانی و رفتاری نمی شود برای حادثه یا رویدادی علتی خاص- یک علت- مطرح نمود. به عنوان مثال، اگر نوجوانی دست به خودکشی می زند و یا از خانه فرار می کند، اگر اعتیاد به مواد مخدر در جامعه ای زیاد می شود، اگر میزان مصرف نوشابه های الکلی در جامعه ای افزایش می یابد و یا اگر تعدادی از دانش آموزان در مقاطع مختلف تحصیلی، ترک تحصیل می کنند، عوامل بسیار زیادی در پدیدآمدن این رویدادها موثر بوده اند که پژوهشگر باید سعی کند همه این عوامل را شناسایی نماید. روش پژوهش تجربی حقیقی- پژوهشگر در این روش نظیر پژوهشگر علوم تجربی عمل می نماید. در تحقیقات علوم تجربی دو گروه آزمودنی(نمونه) مورد نیاز پژوهشگر می باشد. گروهی که تحت تاثیر متغیر مستقل قرار می گیرند (گروه آزمایشی یا گروه تجربی) و گروهی که از متغیر مستقل به دور هستند، یعنی تحت تاثیر متغیر مستقل قرار نمی گیرند. (این گروه را گروه شاهد یا گروه کنترل می گویند).پژوهشگر علوم انسانی، در صورت استفاده از روش تحقیق تجربی حقیقی، باید مانند پژوهشگر علوم تجربی عمل نماید، یعنی یک نمونه از جامعه آماری(آزمودنی را تحت تاثیر متغیر مستقل قرار می دهد و تاثیر متغیر مستقل را بر آزمودنی بررسی می نماید. و سپس نتایج را، با گروهی دیگر از آزمودنی که تحت تاثیر متغیر مستقل قرار نداشته اند، مقایسه می نماید. به عنوان مثال در «بررسی نقش تشویق در پیشرفت تحصیلی دانش آموزان دبستانی شهر الف با استفاده از گروههای تجربی و شاهد». پژوهشگر ابتدا فرضیه یا سوال ها و یا اهداف ویژه ای را مطرح می نماید. مثلا «تشویق موجب پیشرفت تحصیلی دانش آموزان دبستانی است». سپس جامعه آماری، محیط پژوهش، روشهای تحلیل آماری و روشهای گردآوری اطلاعات را بیان می کند. در مرحله بعد با استفاده از روش تصادفی، نمونه گیری انجام شده و دو گروه تجربی(گروهی که قرار است مورد آزمایش قرار گیرد) و گروه شاهد(گروهی که تحت آزمایش قرار نمی گیرد) انتخاب می شوند. گروه تجربی در طی مدت مورد نظر (یک ترم یا یک سال تحصیلی) مورد تشویق قرار می گیرد ولی گروه کنترل تشویق نمی شود. در پایان دوره یافته ها و نتایج، تجزیه و تحلیل شده و با گروه کنترل مقایسه می گردد و نهایتاً پیشنهادهایی ارائه می گردد.ح. روش پژوهشی نیمه تجربی- این روش که برای اولین بار در سال 1957 توسط کمپبل مطرح شد، به این دلیل بود که انجام تحقیق به روش قبلی، به دلیل نیاز به انتخاب دو گروه شبیه به یکدیگر، بسیار مشکل زمان بر و پرهزینه می باشد. روش تحقیق نیمه تجربی به سه شکل زیر قابل اجرا میباشد:


1. طرح تحقیق نیمه تجربی با بکارگیری، پیش آزمون و پس آزمون، با استفاده از گروههای تجربی و کنترل، بدون انتخاب تصادفی.  


 2.طرح تحقیق نیمه تجربی با بکارگیری چند پیش آزمون و چند پس آزمون، با استفاده از یک گروه آزمودنی.           


3.طرح تحقیق نیمه تجربی با بکارگیری چند پیش آزمون و چند پس آزمون، با استفاده از گروههای تجربی و کنترل، بدون انتخاب تصادفی. (چون توضیح درباره روش پژوهش نیمه تجربی و انواع آن مفصل بوده و باعث افزایش حجم مقاله می گردد لذا، پیشنهاد می شود برای کسب اطلاعات دقیق به کتاب های روش تحقیق در علوم اجتماعی و انسانی مراجعه شود)           


 11. جامعه و نمونه آماری پژوهش (نمونه گیری): جامعه آماری عبارت است از مجموعه ای از افراد یا اشیایی که دارای ویژگی های همگن و قابل اندازه گیری باشد. به عنوان مثال اگر پژوهشگری بخواهد در باره دانشجویان دانشگاه صنعتی شریف، پژوهشی انجام دهد، جامعه آماری مورد نظر، دانشجویان آن دانشگاه می باشند.نمونه آماری. عبارت است از یک گروه انتخاب شده از جامعه مورد نظر که باید دارای خصوصیات و صفات جامعه آماری باشد تا بتوان نتایج پژوهش به دست آمده از نمونه را به جامعه تعمیم داد. در انتخاب نمونه آماری باید موارد زیر رعایت شود:الف-نمونه آماری با توجه به اهداف پژوهش انتخاب شود.ب-تعداد (حجم) نمونه آماری باید قبل از شروع پژوهش دقیقا مشخص شود.پ-انتخاب نمونه باید بدون اعمال غرض و تعصب صورت گیرد.


12. روش های نمونه گیری: به منظور انتخاب نمونه (n) پژوهش از جامعه مادر (n) ، به دور از اِعمال نظر و تعصب و جانبداری، روش هایی وجود دارد که عبارتند از:


الف. روش نمونه گیری تصادفی ساده              


ب. روش استفاده از جدول اعداد تصادفی


پ.روش نمونه گیری ناحیه ای یا خوشه ای.


روش نمونه گیری طبقاتی(برای کسب اطلاعات بیشتر در مورد جامعه، نمونه آماری و روش های نمونه گیری به کتاب های آمار مراجعه شود).


13.روش های گردآوری داده ها: برای جمع آوری داده های مورد نیاز یک طرح پژوهشی می توان از روش های زیر استفاده نمود.


1.مشاهده(دیدن)   


2.انجام مصاحبه              


 3.تکمیل پرسش نامه               


 4.بررسی اسناد و مدارک(آرشیو و کتابخانه).


پژوهشگر با توجه به نوع پژوهش، روش پژوهش و نوع داده هایی که قصد جمع آوری آنها را دارد، تصمیم می گیرد از چه روشی استفاده نماید. (جهت آگاهی بیشتر از ویژگی، مزایا، ضعف ها و موارد استفاده هر یک از چهار روش بالا به کتاب های آمار مراجعه شود).


14.روش تجزیه و تحلیل داده ها: بعد از جمع آوری اطلاعات (داده ها) پژوهشگر با استفاده از روش های آماری، به تجزیه و تحلیل داده ها پرداخته و سپس آنها را تفسیر می نماید. در بسیاری از موارد لازم است پژوهشگر داده ها را به صورت جداول و نمودارها ارایه داده و با استفاده از فرمول های آماری داده ها را تجزیه و تحلیل نماید. در تجزیه و تحلیل و تفسیر نتایج به دست آمده، پژوهشگر باید متوجه باشد که نباید با قاطعیت ادعا نماید که داده ها چیزی یا امری را ثابت می کند بلکه، همواره باید در نتیجه گیری های خود از پیش جمله هایی نظیر «چنین نشان می دهد» ، «امکان دارد»، «می توان حدس زد» ، «این طور به نظر می رسد» ، «احتمال دارد» و .. استفاده نماید زیرا، داده های گردآوری شده همواره صددرصد واقعی نبوده و در موارد زیادی انعکاسی از واقعیت می باشند. (وقتی سن فردی سوال می شود پاسخ داده واقعی است ولی، چنان چه از کسی در مورد حادثه ای که شاهد وقوع آن بوده سوال می شود پاسخ، انعکاسی از واقعیت می باشد).15.خلاصه پژوهش و پیشنهادهادر پایان تحقیق لازم است خلاصه ای از پژوهش، به صورت جامع و دقیق، ارایه شود. در این قسمت موضوع های اساسی ای که در تحقیق به بررسی آنها پرداخته شده است، از بیان مسئله، اهمیت و ضرورت انجام پژوهش، فرضیه ها، سوال ها و یا هدف های کلی و ویژه پژوهش، روش انجام کار دیدگاه های نظری درباره موضوع پژوهش، مراحل انجام کار تا تحصیل یافته ها و تجزیه و تحلیل یافته ها باید به صورتی بسیار خلاصه و روشن آورده شود تا خواننده با مطالعه این قسمت بتواند تصویری صحیح، دقیق و روشن از آن چه انجام شده در ذهن خود به دست آورد. (در مورد پایان نامه ها دانشگاهی استادان با مطالعه خلاصه تحقیق در جلسه دفاعیه حاضر می شوند).در پایان همین قسمت پژوهشگر دستاوردهای پژوهش را ارایه می نماید. مثلا نتایج این پژوهش در چه زمینه هایی می تواند مورد استفاده قرار گیرد. الگو یا الگوهایی، براساس موضوع پژوهش پیشنهاد می شود. محدودیت های پژوهش – اعم از محدودیت هایی که در کنترل پژوهشگر قرار داشته اند و یا خارج از کنترل وی بوده اند- بیان می گردد. پیشنهادهایی برای پژوهش های بعدی و پیوست ها(شامل سوال های مصاحبه، نمونه ای از پرسش نامه، نمونه هایی از مکاتبات انجام شده با دستگاه ها و ...) ارایه می گردد.پژوهش های علمی و یا پایان نامه های تحصیلی در فصل هایی به شرح زیر تشکیل می گردد. فصل اول- طرح پژوهش فصل دوم- دیدگاههای نظری یا ادبیات پژوهش فصل سوم- متدولوژی یا روش و مراحل اجرای پژوهشیفصل چهارم- یافته های پژوهش فصل پنجم- تجزیه و تحلیل یافته هافصل ششم- خلاصه پژوهش و پیشنهادهادر برخی از پژوهش ها و رساله های تحصیلی فصل های چهارم و پنجم در یکدیگر ادغام می شود. علاوه بر فصل های بالا، در ابتدا قبل از فصل اول پیش گفتار، فهرست مطالب، جدول ها و شکل ها و پس از فصل ششم فهرست منابع، نمونه ای از پرسش نامه ها- در صورت استفاده- و نمونه ای از مکاتبه های انجام شده با دستگاه ها، برای کسب اطلاعات ، ارایه می گردد.  


فهرست منابع:


1.خلیلی شورینی، سیاوش، روش های تحقیق در علوم انسانی- انتشارات یادواره کتاب تهران 13752.دلاور، علی، مبانی نظری و عملی پژوهش در علوم انسانی و اجتماعی- انتشارات رشد. تهران 13743.ساده، مهدی، روش های تحقیق با تاکید بر جنبه های کاربردی- انتشارات هما- تهران 13754.معین، محمد، فرهنگ فارسی- انتشارات امیرکبیر- تهران 13715. نادری، عزت الله، سیف نراقی، مریم، روش های تحقیق و چگونگی ارزشیابی آن در علوم انسانی- انتشارات بدر- تهران 13766. نبوی، بهروز، مقدمه ای بر روش تحقیق در علوم اجتماعی- انتشارات فروردین- تهران 1375   


[ ۱۳٩٢/۱۱/٢ ] [ ٤:٥۱ ‎ب.ظ ] [ جمشید چایانی - دانشجوی کارشناسی ارشد علم اطلاعات و دانش شناسی دانشگاه علوم تحقیقات تهران ]

[ نظرات () ]

[ ۱۳٩٢/٥/٩ ] [ ۳:٢٢ ‎ب.ظ ] [ جمشید چایانی - دانشجوی کارشناسی ارشد علم اطلاعات و دانش شناسی دانشگاه علوم تحقیقات تهران ]

[ نظرات () ]

مقدمه
پیشرفت فناوری رایانه و نرم‌افزار و پیدایش حوزه‌هایی همچون هوش مصنوعی و نظام‌های مبتنی بر دانش، افق‌های تازه‌ای را پیش‌روی بشر نهاده است. از طرف دیگر، به‌دلیل حجم بالای اطلاعات، دیگر ابزارها و شیوه‌های سنتی سازماندهی اطلاعات کافی نیستند و استفاده از روش‌های سنتی، وقت‌گیر و غیراقتصادی است. اکنون چند دهه از راه‌یافتن رایانه به کتابخانه‌ها می‌گذرد و روز به روز بر تعداد کتابخانه‌هایی که از رایانه برای انجام امور مختلف استفاده می‌کنند افزوده می‌شود. با پیشرفت در حوزه‌هایی همچون هوش مصنوعی[1] و نظام‌های خبره[2] و مبتنی بر دانش، کتابداران و اطلاع‌رسانان نیز کوشیده‌اند با استفاده از فناوری‌های جدید، کمی‍ّت و کیفیت ارائة خدمات به کاربران را بهبود بخشند. اگرچه تاکنون این پیشرفت‌ها تا حدود زیادی بر سرعت فعالیت‌ها افزوده، اما فقط چند سالی است که پژوهشگران تلاش نموده‌اند در طراحی نظام‌های هوشمند که از فعالیت‌های انسان تقلید می‌کنند، از حوزه‌های جدید بهره ببرند. هرچند که اکثر این نظام‌های طراحی‌شده نیم‌هوشمندند، اما به سمت هوشمندترشدن پیش می‌روند.
نظام هوشمند
نظام عبارت است از سلسله عناصری که به عنوان یک موجودیت واحد و بر اساس هدف، عمل می‌کند و هوشمند یعنی سطح عملکرد نظام در رسیدن به اهدافش.[3] طبق لغتنامة آکسفورد، منظور از هوشمند نظامی است که در امر یادگیری، درک و فکرکردن به روش منطقی از سطح خوبی برخوردار باشد و رایانه‌ای هوشمند است که قادر باشد اطلاعات را ذخیره نماید و در موقعیت جدید از آن استفاده کند.[4] به عبارت دیگر، نظامی هوشمند است که اهداف خاص خود را دنبال می‌کند و دارای محرک و حس است.[5] به طور کلی نظام‌های هوشمند، یا طبیعی هستند یا مصنوعی. بارزترین نمونة نظام هوشمند طبیعی، انسان است؛ در نظام‌های هوشمند مصنوعی نیز تلاش می‌شود که رفتار هوشمندانة بشر تقلید شود. «تربان» کاربردهای تجاری هوش مصنوعی را نظام هوشمند می‌داند.[6] طبق تعریفی دیگر، آن نظام اطلاعاتی که یک جزء دانش مثل نظام خبره یا شبکة عصبی[7] داشته باشد نظام هوشمند است. در اینجا می‌توان به دو نظریه دربارة نظام‌های هوشمند اشاره کرد. نظریة اول نظام هوشمند را نظامی مبتنی بر محرک و پاسخ تعریف می‌کند. محرک مجموعه‌ای است از ارتباطاتی که از طریق حواس وارد نظام می‌شود و مغز، اطلاعاتی از آن استخراج می‌کند و به عنوان یک موقعیت ارائه می‌دهد؛ بعد نظام هوشمند پاسخی متناسب با موقعیت عرضه می‌کند و این پاسخ را از میان آنچه قبلاً از طریق تجربه کسب کرده و در حافظه ذخیره نموده است، انتخاب می‌کند. طبق این نظر، نظام هوشمند نظامی است که در طی حیات خود، می‌آموزد؛ به عبارت دیگر محیط را حس می‌کند، یاد می‌گیرد و برای هر موقعیت پاسخی ارائه می‌کند تا به هدفش برسد.[8]
نظریة دیگر، نظریة کنش[9] است که مبتنی بر رفتار هدفمدار می‌باشد و به موجب آن، هر نظام بر آن است که محیط را از حالت نامطلوب به مطلوب تغییر دهد؛ از این‌رو باید یک نمونه و مثال درونی از آن محیط داشته باشد تا به هدفش برسد.[10]
به هر حال اگر نظامی دارای توانایی‌های زیر باشد هوشمند تلقی می‌شود:
ـ یادگیری از تجربه،                                                             ـ به‌کارگیری دانش برای مهار محیط،
ـ درک و مداخله در مسائل عقلانی روزمره،    ـ پاسخ سریع و بموقع به موقعیت جدید،
ـ برداشت و درک صحیح از پیام‌های متضاد و مبهم،
ـ استفادة مؤثر از استدلال برای حل مشکلات،
ـ تشخیص اهمیت نسبی عناصر مختلف در یک موقعیت.[11]
نظام‌های هوشمند به‌تدریج ارتقا یافته‌اند و اکنون در برخی از کارها که به هوش بشری نیاز است، از این نظام‌ها استفاده می‌شود.
تعدادی از نظام‌های هوشمند اصلی عبارت‌اند از نظام‌های خبره، تشخیص صدا،[12] پردازش زبان طبیعی،[13] غلامک‌ها (ربات‌ها) و نظام‌های حسی،[14] آموزش هوشمند رایانه‌ای،[15] یادگیری ماشینی[16] و عامل‌های هوشمند.[17] از میان نظام‌های هوشمند مذکور، نظام‌های خبره، پردازش زبان طبیعی، غلامک‌ها، آموزش هوشمند رایانه‌ای و عامل‌های هوشمند، کاربرد بیشتری دارند. پردازش زبان طبیعی به کاربران این امکان را می‌دهد که با رایانه به زبان انسانی ارتباط برقرار کنند. در آموزش هوشمند رایانه‌ای، از هوش مصنوعی استفاده می‌شود و هدف، ایجاد معلم‌های رایانه‌ای است که بتوانند فنون آموزشی مناسب با نمونة فرد یادگیرنده را بسازند. اکنون از این فناوری در سطح وسیع در اینترنت استفاده می‌شود که منجر به ایجاد دانشگاه‌ها و مدارس مجازی شده و در آموزش از راه دور کاربرد دارد.[18]
«غلامک» ابزار الکترومکانیکی است که قابل برنامه‌نویسی می‌باشد و وظایفی را به‌طور خودکار انجام می‌دهد. اما غلامک نرم‌افزاری یا عناصر نرم‌افزاری هوشمند عبارت‌است از «یک برنامة خودکار و مستقل که اطلاعاتی را به درخواست کاربر و در صورت امکان با تکرار خود در رایانة میزبان‌های دیگر در شبکه فراهم می‌کند. وقتی غلامک اطلاعاتی کار خود را انجام می‌دهد، گزارش‌هایی برای کاربر بازمی‌فرستد و زمانی که وظیفة خود را به‌طور کامل انجام داد، محو می‌شود» («هی»، 1379).
عامل هوشمند، فناوری نسبتاً جدیدی است که امکان دارد به مهم‌ترین ابزار فناوری اطلاعاتی قرن بیست و یکم تبدیل شود. عامل هوشمند به نام‌های دیگری همچون عامل نرم‌افزاری و «ویزارد»[19] هم مشهور است. عامل هوشمند، موجودیت نرم‌افزاری است که برخی از کارها را به جای کاربر یا برنامه‌ای دیگر، با درجه‌ای از استقلال انجام می‌دهد.[20]
خصوصیات عامل هوشمند عبارت‌اند از:
1. استقلال دارد و بدون مداخلة مستقیم انسان عمل می‌کند؛
2. می‌تواند با دیگر عامل‌های هوشمند و انسان ارتباط برقرار کند؛
3. واکنش‌پذیر است، محیط را درک می‌کند و بموقع به تغییرات محیط پاسخ می‌دهد؛
4. هدفمدار است و می‌تواند اعمال پیچیده و سطح بالایی انجام دهد. به طوری که کارها و وظایف پیچیده را به وظایف کوچکتر تقسیم می‌کند و انجام می‌دهد؛
5. صرفاً در پاسخ به محیط عمل نمی‌کند، بلکه می‌تواند با ابتکار عمل، رفتاری هدفمدار داشته باشد؛
6. مدام در حال انجام فرایندهایی است.[21]
عامل هوشمند قادر به انجام فعالیت‌های زیر است:
1. دسترسی به اطلاعات و جستجو و بازیابی اطلاعات؛
2. پشتیبانی و تقویت تصمیم‌گیری؛
3. انجام فعالیت‌های تکراری و یکنواخت؛
4. آموزش؛
5. کاربرد عامل متحرک در شبکه.[22]
عامل‌ هوشمند در طراحی رابط کاربر[23] در سیستم‌های عامل از جمله در «ویندوز ان‌تی»[24] و شبکه‌ها مورد استفاده قرار می‌گیرد. نمونة دیگر استفاده از آن را می‌توان در برنامة صفحه‌های گسترده از جمله «اکسل»[25] مشاهده کرد. «اکسل» دارای «ویزارد» است. این ویژگی مراقب کاربر است و اگر کاربر برای انجام عملیاتی مسیر نادرست را انتخاب کند، «ویزارد» به او در مورد مسیر درست تذکر می‌دهد.[26]
عامل هوشمند در نظام‌های رایانه‌ای چندرسانه‌ای، دارای پنج عملکرد است. 1) مهار پایگاه‌های چندرسانه‌ای و به دست آوردن اطلاعات مرتبط جدید، 2) کمک به کاربر در شناسایی و جستجوی پایگاه‌های چندرسانه‌ای مناسب، 3) کمک به کاربر در مدیریت و دستیابی به پایگاه‌های شخصی، 4) راهنمایی کاربر در تجزیه و تحلیل اطلاعات بازیابی‌شده با استفاده از ابزارهای آماری، 5) کمک به کاربر در خلق محصولات فکری جدید با استفاده از اطلاعات بازیابی‌شده و اصلی.[27]
دو نکته باید در رابطه با عامل هوشمند درنظر گرفته شوند: اول این که باید به کاربر اطمینان داد که عامل هوشمند، همان کاری را که کاربر می‌خواهد انجام می‌دهد؛ دوم، قابلیت عامل است، بدین معنا که عامل باید ابتدا مهارت‌هایی را برای انجام وظایف محول شده کسب کند تا بتواند در مورد این‌که چه زمان و چگونه به کاربر کمک کند، تصمیم بگیرد.[28] مثلاً «کوکس»[29] نظام هوشمندی است که با استفاده از عامل هوشمند طراحی شده و می‌تواند با دیگر عاملان ارتباط برقرار کند و به انجام کارهای مشترک از جمله تهیه و گردآوری گزارش بپردازد.[30]
نظام خبره بر آن است تا فرایندهای استدلال متخصصان را در حل مسئله‌های پیچیده تقلید کند و بیش از دیگر فناوری‌های هوش مصنوعی، کاربرد داشته است. نظام خبره، برنامة پیچیده‌ای است که فرایند حل مسئله در انسان‌های خبره را تقلید می‌کند و نظامی دانش‌پایه است که دو جزء اساسی دارد: 1. دانش‌پایة مناسب برای حوزة موضوعی موردنظر، که دربردارندة قواعد کاربردی است؛ 2. یک موتور استنتاجی که راهکارهای حل مسئله را ارائه می‌دهد. «مایسین»[31] و «اینترنیست»[32] دو نمونه از نظام‌های خبره هستند: «مایسین» برای تشخیص و درمان بیماری‌های عفونی و «اینترنیست» برای تشخیص بیماری‌های داخلی است. البته هدف از استفاده از نظام‌های خبره، جایگزین ساختن انسان خبره با ماشین نمی‌باشد («پائو»، 1378).
در نظام‌های هوشمند کتابخانه‌ای:
1. سلسله عملیاتی که در طی آن، اطلاعات مورد تجزیه و تحلیل قرار می‌گیرد باید به قدری واضح و عمیق باشد که مرتبط‌ترین اطلاعات مبتنی بر درخواست‌های اطلاعاتی کاربران را در اختیار آنان قرار دهد؛
2. امکان بیان درخواست اطلاعاتی کاربر به بهترین نحو ممکن فراهم باشد؛
3. یک مدرک با استفاده از فرمول‌های مختلف قابل بازیابی باشد؛
4. ضریب همبستگی بین کلمات براساس «هم‌وقوعی» کلمات و دفعات تکرار این هم‌وقوعی‌ها سنجیده شود؛
5. با استفاده از روش‌های تجزیه و تحلیل نحوی، عباراتی برای شناسایی هر مدرک مشخص ‌گردد و بین این عبارات نیز روابطی برقرار ‌شود؛
6. با استفاده از روش‌های شناسایی آماری عبارات، با استفاده از یک واژه‌نامة ازپیش‌ساخته (همانند روش تجزیه و تحلیل نحوی)، عباراتی برای شناسایی مدرک معرفی ‌گردد، با این تفاوت که میزان همبستگی بین ترکیبات سنجیده نشود؛
7. رویه‌هایی وجود دارند که با استفاده از آن‌ها درخواست کاربر مورد تجزیه و تحلیل قرار می‌گیرد و آنگاه با مدارک از قبل تحلیل شده، مقایسه می‌شود و سپس بازیابی اطلاعات صورت می‌گیرد («گزنی»، 1380).
عناصر نظام‌های هوشمند به سه دسته تقسیم می‌شوند: دستة اول، عناصر رابط کاربر هستند که با کاربردر تعامل‌اند و مشخصات موردنظر کاربر را دریافت و نتایج را ارائه می‌کنند. دستة دوم، دارای دانش مربوط به حوزة موردنظر هستند و با تدوین نقشه‌های حل مسئله، زمینة تصمیم‌گیری را فراهم می‌کنند. این نقشه‌ها را از طریق سؤال و تبادل اطلاعات با سایر عناصر نرم‌افزاری اجرا می‌کنند. اینها عناصر وظیفه‌مند نامیده می‌شوند. دستة سوم، عناصر اطلاعاتی می‌باشند که دسترسی هوشمندانه به مجموعه‌های نایکنواخت منابع اطلاعاتی را فراهم می‌آورند («هی»، 1379).
آنچه که در طراحی نظا‌م‌های هوشمند نباید فراموش کرد، ارزیابی این نظام‌ها است. نظام‌های هوشمند از دو بُعد تأیید[33] و اعتبارسنجی،[34] ارزیابی می‌شوند. در تأیید، بررسی می‌کنیم که آیا نظام را درست ساخته‌ایم، آیا همة عملکردهای لازم را در نظام درنظر گرفته‌ایم، و آیا نظام، قابل اعتماد است یا نه. این بُعد از ارزیابی، ثبات نظام را تضمین می‌کند. اما در اعتبارسنجی، بررسی می‌کنیم که آیا نظام مناسب و درستی را ساخته‌ایم. به عبارت دیگر منظور از اعتبارسنجی، تکمیل موفق (آیا مناسب‌ترین عملکرد مدنظر قرار گرفته است؟) و تطبیق برونداد با شرایط تعیین شده می‌باشد (آیا نظام طوری طراحی شده است که با شرایط و استفادة از‌پیش‌تعیین‌شده مطابقت داشته باشد؟). فنون تأیید نظام‌های هوشمند، با فنون سنتی ارزیابی تفاوت دارند، اما فنون اعتبارسنجی بسیار شبیه همان روش‌های سنتی هستند. به هرحال هدف از هر دو، کاهش و حذف خطاها است. از آنجا که نظام‌های هوشمند به تقلید رفتار هوشمند بشر می‌پردازند، در ارزیابی به مقایسة رفتار نظام هوشمند و رفتار انسان پرداخته می‌شود و یکی از ابزارهایی که کاربرد زیادی در ارزیابی این نظام‌ها دارد آزمون «ترینگ»[35] است.[36]
نکتة دیگر در ارتباط با نظام‌های هوشمند این است که در طراحی این نظام‌ها به مسائل فنی توجه شده، اما موضوع تعامل بین انسان و رایانه کمتر مدنظر بوده است.[37]
طراحی نظام‌های هوشمند بسیار خطیر و مشکل است و در طراحی آن‌ها باید نکات زیر در نظر گرفته شوند:
هزینه و توجیه: اگرچه نظام‌های هوشمند مزایای بسیاری دارند، ام‍ّا به سادگی نمی‌‌توان روی آن‌ها قیمت گذاشت، چرا که کیفی‍ّت و امنی‍ّت مهم‌تر است و این موارد را نمی‌توان با معیارهای کم‍ّی اندازه‌گیری کرد؛
توقعات و انتظارات موردنظر؛
کسب دانش: این نظام‌ها بر دانش افراد متخصص متکی‌ هستند و نحوة کسب این دانش، مشکل اصلی است؛
پذیرش نظام: برخی دلایل روانشناختی، اجتماعی و فنی و سیاسی برای رد نظام‌های هوشمند وجود دارند؛
انسجام نظام؛
فناوری مورد استفاده؛
مسائل اخلاقی: این احتمال وجود دارد که نظام‌های هوشمند طبق پیش‌بینی عمل نکنند و باعث خساراتی بشوند. مواردی گزارش شده که کار غلامک‌ها موجب مرگ افرادی هم شده.
نکتة دیگر در ارتباط با دانش فرد متخصص است‌ـ مثلاً آیا وقتی از دانش کسی استفاده می‌شود، آیا باید فرد متخصص به دیگران معرفی شود یا خیر. موضوع دیگری که درخصوص استفاده از نظام‌های هوشمند موجبات نگرانی بسیاری از متخصصان و از جمله کتابداران و اطلاع‌رسانان را فراهم نموده، موضوع انسان‌زدایی است.[38]
نظام‌های هوشمند و کتابداری و اطلاع‌رسانی
نظام‌های هوشمند در بسیاری از حوزه‌های علوم، کاربرد پیدا کرده‌اند، از جمله در پزشکی، آموزش، فناوری اطلاعات، تجارت و بازرگانی. اگرچه از این نظام‌ها می‌توان در کتابداری و اطلاع‌رسانی بهره گرفت، اما هنوز کاربرد چندان گسترده‌ای در این حوزه پیدا نکرده‌اند. از این نظام‌ها می‌توان در فهرست‌نویسی، رده‌بندی، بازیابی اطلاعات، جستجوی پایگاه‌ها، خدمات مرجع، امانت بین کتابخانه‌ای، و بسیاری از فعالیت‌های دیگر کتابداری برای کمک به کتابداران و اطلاع‌رسانان و همچنین کاربران استفاده کرد.
با ظهور لوحه‌های نوری،[39] «دی‌وی‌دی»[40] و دیگر ابزارهای مختلف، تحولی اساسی در امر ذخیرة اطلاعات به وجود آمد؛ اما درخصوص بازیابی اطلاعات، با وجود پایگاه‌های پیوسته و اینترنت، کاربران با انبوهی از اطلاعات بازیابی‌شده مواجه‌اند و در هر جستجو، پیشینه‌های بسیاری بازیابی می‌شوند که تعداد نسبتاً زیادی از آن‌ها ربط چندانی با موضوع موردنظر کاربر ندارند. شاید علت این باشد که در بازیابی، به معنای کلمات در بافت زبانشناختی‌ـ اجتماعی توجه نمی‌شود. به‌طورکلی در طراحی و ساخت پایگاه‌های اطلاعاتی، در زمینة ساخت‌شناسی، واژگان و نحو، موفقیت‌های چشمگیری حاصل شده، اما در زمینة معناشناسی که می‌تواند در بازیابی پیشینه‌های مرتبط نقش مهمی داشته باشد هنوز به کار بیشتری نیاز است. یک راه‌حل، این است که به نمایه‌سازی مفهومی و استخراج کلیدواژه‌ها بپردازیم، و این عملاً ممکن نیست، زیرا نمی‌توان میلیون‌ها صفحة وب را بررسی و نمایه‌سازی مفهومی کرد. راه‌حل دیگر، استفاده از عامل‌های هوشمند است.[41]
یکی از موارد استفاده از غلامک‌های اطلاعاتی در حوزة کتابداری و اطلاع‌رسانی است. نمونة غلامک‌های اطلاعاتی اینترنتی که روزبه‌روز قوی‌تر و پیشرفته‌تر هم می‌شوند، غلامک‌های اطلاعاتی وب می‌باشند. نمونه‌های اولیة این غلامک‌ها، بیشتر به فنون ابتدایی بازیابی شبیه بودند و با برنامه‌ریزی برای تکرار جستجو، نمونة پیشرفته‌ای از برنامة «اشاعة گزینشی اطلاعات» در پایگاه‌های پیوستة سنتی خواهند بود. «شکارچی اخبار»[42] نمونه‌ای است که براساس تمایلات موضوعی کاربر، به طور خودکار مقالات را در طیف وسیعی از روزنامه‌ها و شبکه‌های خبری جستجو می‌کند و مدارک مرتبط را به صندوق پست الکترونیکی کاربر مربوطه ارسال می‌دارد. این غلامک‌های ارتباطی می‌توانند روی شبکه مستقر شوند و شبکه را جستجو کنند و از یک رایانه به رایانة دیگر بروند. بنابراین برنامه‌های خودگردانی هستند که قادرند اطلاعات اینترنت را جستجو و پردازش کنند.
به طور کلی دو نسل غلامک اطلاعاتی عرضه شده: غلامک‌های نسل اول، سراسر وب را می‌پیمایند و داده‌های خام را بدون پردازش بعدی بازیابی می‌کنند. ـ شکارچی اخبار یکی از این نمونه‌ها است. اما غلامک‌های نسل دوم از نوعی نظام خبره استفاده می‌کنند، و از این‌رو پیچیده‌ترند و اطلاعات برگرفته از اینترنت را پالایش می‌کنند ـ مانند «وجین‌گر اخبار»[43] («هی»، 1379). بنابراین یکی از مهم‌ترین کاربردهای نظام‌های هوشمند در جستجو و بازیابی اطلاعات است.
اولین نظام‌های هوشمند بازیابی اطلاعات بین سال‌های 1962 تا 1965 در دانشگاه هاروارد طراحی شدند. منظور از نظام‌های هوشمند بازیابی اطلاعات، نظام‌هایی‌اند که در آن‌ها، تمام پردازش‌ها روی متن به صورت خودکار انجام می‌شود، جستجو صورت می‌گیرد، و مرتبط‌ترین اطلاعات برمبنای درخواست کاربر مورد ارزیابی قرار می‌گیرد («گزنی»، 1380). «کُنیت»[44] که در انستیتو فناوری ماساچوست طراحی شده، یک نظام واسطة خودکار برای جستجو است. نظام دیگر با ویژگی‌های هوشمندانه، سایت کتابخانة ملی پزشکی امریکا می‌باشد که نظامی است با ویژگی‌های پیشرفته برای کمک به جستجوگر. این نظام، سیاهه‌ای از واژه‌ها را بر مبنای ریشه‌یابی واژة مورد جستجو ایجاد می‌کند و درنتیجه، دیگر واژه‌های سودمند برای جستجو را نیز نمایش می‌دهد. «پِیپرچِیس»[45] نظام دیگری است که دارای زیرمجموعه‌ای از مشخصات کتابشناختی مجلات پراستفاده می‌باشد و از ویژگی‌های قوی برای کمک به کاربر در حین جستجو برخوردار است. «اکسپِرت»[46] نمونة دیگری از نظام‌های هوشمند است که به کاربران بی‌تجربة خود در جستجو در نظام‌های بازیابی اطلاعات کتابشناختی کمک می‌کند. «ایندکسینگ اید»[47] طرحی نمونه است که توسط کتابخانة ملی پزشکی امریکا برای نمایه‌سازان «مدلاین»[48] طراحی شده و از فنون هوش مصنوعی برای ایجاد یکدستی در نمایه‌سازی مقالات بهره برده است («پائو»، 1378).[49] برای ارزیابی نظام‌های هوشمند در بازیابی از ضریب دقت و ضریب بازیابی استفاده می‌شود («گزنی»، 1380).
«پلوکس»[50] نظام هوشمند ارجاعی است. این طرح برای ارائة دانش تدوین گردیده و می‌تواند پرسش‌های به زبان طبیعی را بفهمد. در این طرح، واژه‌های رده‌بندی‌شده و دسته‌بندی‌های معنایی، همراه با زیرگروه‌های سلسله‌مراتبی تعبیه شده‌اند و بین رده‌های معنایی و اصطلاح‌ها ارتباط برقرار شده و قابلیت‌هایی در خصوص تشخیص مترادف‌ها و هم‌نویسه‌ها نیز به آن افزوده شده. «انسرمن»[51] نظام هوشمند در زمینة مرجع است که به کاربر در پاسخ به سؤالات مرجع کشاورزی کمک می‌کند. در حوزة فهرست‌نویسی هم تلاش‌هایی صورت گرفته است. «اگزتر»،[52] «مپر»[53] و «کاتالوگ اید»[54] نیز نمونه‌‌هایی از نظام‌های هوشمند فهرستنویسی هستند («پائو»، 1378).[55] اولین کاربرد نظام خبره برای فهرستنویسی در 1984 در دانشگاه «اگزتر» انگلستان صورت گرفت.[56]
همچنین تکامل و همگرایی چندین فناوری (شامل کشف خودکار، چندرسانه‌ای، شیءگرایی، نظام‌های خبره و پایگاه‌های سنتی) باعث ایجاد پایگاه‌های هوشمند شده.[57] از نظام‌های هوشمند در طراحی کتابخانه‌های مجازی نیز بهره برده‌اند.[58]
قدم مثبت دیگر، ترجمة متون از یک زبان به زبان دیگر است که اکنون در وب به کمک برخی موتورهای کاوش صورت می‌گیرد. «گوگل»،[59] ترجمه از زبان‌های آلمانی، پرتغالی، ایتالیایی، فرانسوی، اسپانیایی به انگلیسی و برعکس را انجام می‌دهد.
با ظهور عامل‌های هوشمند، این تصور وجود داشت که نظام‌های تخصصی همچون «گریتفول مد»[60] جایگزین واسطه‌های انسانی می‌شوند. اما در عمل، فقط نقش متخصصان اطلاعاتی از جستجوگر به مربی و آموزش‌دهنده تغییر خواهد یافت.[61]
اکثر نظام‌های هوشمند در حوزه کتابداری و اطلاع‌رسانی، توسط افراد غیرکتابدار طراحی شده‌اند. از این‌رو هنوز با نیازهای کتابداران و کاربران مطابقت چندانی ندارند. اگرچه کتابداران نیز در این حوزه تلاش‌هایی را شروع کرده‌اند اما طرح‌های آنان اکثراً ساده‌اند. دستیابی به نظام‌های هوشمند کتابخانه‌ای مستلزم همکاری و همفکری کتابداران و اطلاع‌رسانان و متخصصان هوش مصنوعی می‌باشد. لازم نیست هر کتابخانه‌ای جداگانه به طراحی نظامی جامع و منسجم برای انواع فعالیت‌های خود بپردازد، بلکه اگر نظام جامعی طراحی گردد، کتابخانه‌ها می‌توانند از آن استفاده کنند و برحسب نیازهای خود و جامعة خود در آن‌ها تعدیلاتی به‌عمل آورند‌ـ همان‌طور که برای نرم‌افزارهای کتابخانه‌ای نیز وضعیت به همین شکل بود و هر کتابخانه اقدام به طراحی نرم‌افزار خود نکرد، بلکه برخی کتابخانه‌ها به طراحی نرم‌افزار پرداختند یا شرکت‌هایی خارج از کتابخانه‌ها، این طراحی‌ها را به عهده گرفتند و کتابخانه‌های دیگر از این نرم‌افزارهای آماده استفاده کردند، اما در کیفیت و ویژگی‌های آن‌ها اعمال نظر کردند.
دلایل نپرداختن کتابداران و اطلاع‌رسانان به طراحی نظام‌های هوشمند عبارت‌اند از محدودیت‌های مالی کتابخانه‌ها برای طراحی و پشتیبانی این نظام‌ها، محدودیت‌های مهارتی کاربران، وظایف و فعالیت‌های متنوع کتابخانه‌ها که در اولویت‌بندی فعالیت‌ها، این کار از اولویت برخوردار نمی‌باشد، کمبود وقت کتابداران برای طراحی این قبیل نظام‌ها، ناآشنایی یا کم‌آشنایی کتابداران با مفاهیمی همچون هوش مصنوعی، نظام‌های خبره، و... ـ و مهم‌ترین نکته این که فعالیت‌های کتابخانه خطی نمی‌باشد، از این‌رو تقلید از آن‌ها کار آسانی نیست.[62]
نتیجه‌گیری
استفاده از هوش مصنوعی در طراحی نظام‌ها باعث ایجاد نظام‌های هوشمندی گردیده که رفتار انسان‌های خبره و استدلال آن‌ها را تقلید می‌کند. اگرچه نظام‌های اولیه بیشتر شبه‌هوشمند بودند، اما به تدریج به سمت نظام‌های هوشمندتر پیش می‌رویم. این نظام‌ها که انواع متنوعی همچون نظام‌های خبره، غلامک‌ها، و ... دارند خدماتی را برای بشر و به جای بشر انجام می‌دهند، اما جایگزین انسان‌های خبره نمی‌گردند. با وجود مزایایی که می‌توان برای این نظام‌ها برشمرد، برخی مسائل روانشناختی، سیاسی، اقتصادی، اجتماعی، فرهنگی و اخلاقی در عدم پذیرش این نظام‌ها دخالت دارند.[63]
در حوزة کتابداری و اطلاع‌رسانی، همان‌طور که ورود رایانه و استفاده از نرم‌افزارهای کتابخانه‌‍‌ای و پایگاه‌های اطلاعاتی رایانه‌ای، کتابخانه‌های رقومی، و ... توانسته است بر سرعت و دقت دسترسی به اطلاعات اثرگذار باشد، بهره‌گیری از نظام‌های هوشمند می‌تواند در بسیاری از فعالیت‌های کتابخانه‌ها از جمله فهرستنویسی، رده‌بندی، کتابخانه‌های رقومی، امانت، امانت بین‌کتابخانه‌ای، و جستجو و بازیابی اطلاعات مفید واقع گردد. البته نظامهایی همچون «ایندکسینگ اید» در نمایه‌سازی، «انسرمن» در زمینة مرجع، و ... طراحی شده‌اند، اما اکثر این نظام‌ها اولاً چندان پیشرفته نیستند و به عنوان نمونه تهیه شده‌اند؛ ثانیاً طراح تعداد زیادی از این نظام‌ها، غیرکتابداران می‌باشند. البته طراحی نظام‌های هوشمند کتابخانه‌ای کار آسانی نیست، زیرا اولاً کتابخانه با کاربرانی با نیازهای متعدد و متفاوت سروکار دارد؛ ثانیاً فعالیت‌ها و کارکردهای کتابخانه متنوع‌اند؛ ثالثاً بسیاری از فعالیت‌های کتابخانه (از جمله فهرستنویسی) خطی نیستند و بنابراین تقلید و استفاده از استدلال یک فرد متخصص کتابداری به دلیل بسیاری از ریزه‌کاری‌های فرایندهای کتابخانه‌ای آسان نیست. در کتابخانه باید هم به مسائل فنی و هم به مسائل روانشناختی و ... کاربران و انتظارات متفاوت آنان توجه نمود. با توجه به محدودیت‌هایی همچون بودجة کتابخانه، کمبود وقت و تخصص کتابداران، تعدد فعالیت‌ها و بسیاری مسائل دیگر انتظار نمی‌رود که هر کتابخانه‌ای اقدام به طراحی نظام هوشمند خاص خود نماید، بلکه به دلیل صرفه‌جویی در وقت، نیروی انسانی و بودجه، لازم است کتابخانه‌ها یا مؤسساتی در این زمینه فعالیت جدی بنمایند تا نظام‌هایی منسجم و جامع ارائه گردد و از پراکندگی جلوگیری شود. اما همة کتابخانه‌ها باید با طراحان این نظام‌ها در تعامل باشند و در هنگام انتخاب، نیازهای داخلی خود را مدنظر قرار دهند و از طراحان، نظامی مناسب با نیازهای خود را طلب کنند. با این همه انتظار می‌رود که کتابداران تا حدی با مفاهیمی همچون هوش مصنوعی آشنا گردند. از طرف دیگر، با بهره‌گیری از این فناوری جدید، نه تنها از نقش کتابداران کاسته نمی‌شود، بلکه نقش آموزشی برعهده خواهند گرفت.
منابع
پائو، میراندا لی، مفاهیم بازیابی اطلاعات، ترجمه اسدالله آزاد و رحمت‌الله فتاحی. مشهد: دانشگاه فردوسی مشهد، مؤسسه چاپ و انتشارات، 1378.
گزنی، علی. «سازماندهی اطلاعات در نظام‌های بازیابی اطلاعات». کتابداری و اطلاع‌رسانی، فصلنامه کتابخانه مرکزی و مرکز اسناد آستان قدس رضوی. دوره چهارم 1 (بهار 1380): 95ـ70.
هی، جسی. «متخصصان اطلاعاتی به عنوان عناصر هوشمند». ترجمه رحمت الله فتاحی. فراگام‌هایی در اطلاع‌رسانی (3): گزیده مقالات بیستمین کنفرانس بین‌المللی اطلاع‌رسانی پیوسته، دسامبر 1996. تهران: مرکز اطلاع‌رسانی و خدمات علمی جهاد سازندگی، 1379، ص. 42ـ20.
bailey, c. w. "intelligent multimedia computer systems: emerging information resources in the network environment", library hi. tech 1990, 8: pp. 29-41.
bailey, c. w. intelligent library systems: artificial intelligence technology and library automation systems. http://info.lib.ub.edu/cwb/intlibs.pdf, 1991.
blandford, a. "intelligent interaction design: the role of human- computer interaction research in the design of intelligent system". expert systems 2001: pp. 3-18.
cronin, b. "information professionals in the digital age". intl inform. & libr. rev. 1998, 30: pp. 37-50.
fritz, w. intelligent systems and their societies. http://www.anice.net.ar./intsyst/index.htm,1997.
gonzaez, a. j. & barr v. "validitation and verification of intelligent systems. what are they and why are they different? "j. expt. theor. artif intell. 2000, 12: pp. 407-20.
hermans, b. intelligent software agents on the internet. an inventory of currently offered intelligent agents. http://ksicpsc.ucalgary.ca/courses/547-95/benttey/s47talk.html#agent..
jansen, j. using an intelligent agent to enhance search engine performance. www.firstmonday.dk/issues/issue2-3/jansen/index.html#note23..
juhta. intelligent agents for information retrieval and integration. http://www.ida.liu.se/labs/iislab/courses/agents/paper/section54.html,1998..
kohout, l. a perspective on intelligent systems: a framework for analysis and design. london: champan & hall, 1990.
mizzaro, s. intelligent interfaces for information retrieval: a review. http://citeseer.nj.nec.com/mizzaro96intelligent.html,1996.
olmstadt, w. "cataloging expert systems: optimism and frustrated reality". journal of southern academic and special librarianship. 2000. http://southernlibrarianship.icaap.org/content/vol1no3/olmstadt_wd.html
onoyama, t. & tsuruta, s. "validitation method for intelligent systems". j. expt. theor. artif. intell. 2000, 12: pp. 461-72.
oxford advanced learner's dictionary 2001. oxford: oxford university press, 2000.
rasmusson a., olsson, t. & hansen, p. a virtual community library: sics digital library infrastructure project. http://www.sics.se/isl/diglib.
turban, e. mclean, e. & wetherbe, j. information technology for management, transforming business in the digital economy. 3rd ed. new york: john wiley & sons, inc. 2001.

[ ۱۳٩٢/٤/٢٦ ] [ ۱۱:۳٥ ‎ق.ظ ] [ جمشید چایانی - دانشجوی کارشناسی ارشد علم اطلاعات و دانش شناسی دانشگاه علوم تحقیقات تهران ]

[ نظرات () ]

کمتر از ده سال قبل، دسترسی به اینترنت نه تنها در خانه ها، بلکه در مراکز تجاری و سازمان ها نیز دسترسی به نوعی کالای لوکس محسوب می شد؛ اما اشتیاق و نیاز به آن، در اندک زمانی، اینترنت را به امری عادی مبدل نموده است؛ به طوری که اتصال به اینترنت با کمک مودم های آنالوگ و روش شماره گیری (Dial-up)، جای خود را به سرعت به خانوادة DSLها (XDSL) داد. به این ترتیب، کاربران بسیاری از خرید کارت های اینترنت زمان دار با سرعت های کم، اشغال بودن تلفن و بالاخره قطع شدن های فراوان، نجات یافتند.

زمانی که خدمات پهن باند یا «Broadband» جهت اتصال پرسرعت به اینترنت مطرح شد، استفاده از ADSL، با اقبال عمومی روبه رو شد؛ زیرا ADSL در حقیقت از همان سیم های مسی تلفن معمولی استفاده می کند و نیاز به نصب تجهیزات پیچیده ای ندارد. از آن جا که زوج سیم مسی تلفن شهری، محدودة فرکانسیِ 0 تا 2 مگاهرتز را پشتیبانی می کند و تنها 4 کیلو هرتز آن جهت تلفن شهری ثابت مورد استفاده قرار می گیرد، فن آوری ADSL می تواند از این فضای استفاده نشده، برای ارسال داده ها به طور همزمان و همراه با اطلاعات صوتی، بهترین بهره را ببرد و به عبارت ساده تر، از 4 کیلوهرتز پهنای باند، برای سیستم شماره گیری تلفن ثابت و از مابقی پهنای باند، برای اتصال به اینترنت و تبادل اطلاعات میان کاربر و مرکز خدمات ADSL، استفاده می شود.

ADSL را خط دیجیتال نامتقارن نیز می نامند؛ زیرا در فن آوری ADSL، سرعت دریافت داده، بیشتر از سرعت ارسال آن است. از طرف دیگر، ADSL  وابستگی شدیدی به مسافت میان کاربر با مرکز تلفن ارائه کننده خدمات ADSL دارد؛ به این معنا که هر قدر کاربر از مرکز تلفن، مسافت دورتری داشته باشد، سرعت و کیفیت ارتباط نیز کاهش می یابد. از این رو، فن آوری ADSL در مسافت های کمتر از 5 کیلومتر، مورد استفاده قرار می گیرد؛ اما ویژگی های کارآمد آن سبب شده است تا استانداردهای دیگری نیز از ADSL ارائه شود.

در سال های 2002 تا 2007م. استاندارد ADSL2 و در سال 2008م. استاندارد ADSL2+ که سرعت های ارسال و دریافت بهتری در اختیار کاربران قرار می دادند، ارائه شدند.

ارتباط پرسرعت برای کاربردهای ویدئو کنفرانس و مولتی مدیا، استفاده از تلفن و یا دورنگار در کنار اینترنت و به طور عادی، راه اندازی آسان و سریع، اتصال به اینترنت بدون اشغال نمودن خط تلفن و بدون قطع اتصال و به طور دائم، امکان ایجاد شبکه های مجازی خصوصی (VPN)، ارتباط پرسرعت؛ بدون نیاز به شماره گیری و نیاز به حداقل تجهیزات (یک مودم ADSLبه همران یک splitter یا دستگاه تفکیک کنندة باند فرکانس صدا برای مکالمات تلفن از اطلاعات ADSL در محل کاربر و یک دستگاه Dsl access یا Multiplexer Dslam در محل شرکت ارائه دهندة خدمات)، از ویژگی های عمده فن آوری ADSL محسوب می شوند. با این حال، ADSL نیز همانند روش Dial – up، یک مشکل عمده دارد و آن محدودیت در جا به جایی است؛ زیرا شما مجبور هستید برای اتصال به اینترنت، همواره به خط تلفن، دسترسی داشته باشید. از طرف دیگر، کابل کشی های زیاد و طولانی نیز هم از نظر ظاهری چندان مناسب نمی باشند و هم در بسیاری مواقع، به ویژه در نقاط دور افتاده و یا صعب العبور، به دلیل صرف هزینة زیاد و افت کیفیت در مسافت های طولانی، امکان پذیر نخواهند بود.

از این رو، شیوة دیگری در استفاده از اینترنت، مطرح شد که در آن، پهنای باند بسیار بیشتری نسبت به آن چه که به وسیله سیم تأمین می شد، در اختیار کاربران قرار داده می شود. در این روش که به ارتباط بی سیم (Wireless)مشهور است، از امواج رادیویی، برای انتقال سیگنال، بین دو دستگاه، استفاده می شود و کاربر می تواند بر اساس نیاز خود، با پرداخت هزینه ای که با توجه به میزان پهنای باند تعیین می شود، از مزایای داشتن پهنای باند اختصاصی، بهره مند شود.

در این روش، تنها محدودیت در نظر گرفته شده، انتقال سیگنال ها در باند فرکانس مجاز اینترنت بی سیم است. باند فرکانس مجاز این خدمات در سراسر جهان، فرکانس های 4/2، 4/5 و 8/5 مگاهرتز است و شرکت های ارائه کنندة این خدمات، تنها می توانند خدمات خود را محدودة این فرکانس ها ارائه دهند. در این نوشته سعی شده راجع به Wi-Fi  و استفاده آ ن در کتابخانه مطالبی ارائه شود.

 

مفاهیمی در خصوص استفاده از تکنولوژی WIFI

اگر در فرودگاه، کافی شاپ، هتل و یا کتابخانه هستید، این شانس را دارید که درست در مرکز یک شبکه بی سیم قرارداشته باشید و در اوقات فراغت از اینترنت استفاده کنید. این روزها بسیاری از مردم برای اتصال کامپیوترهای خود در خانه، و حتی جهت اتصال یک سیستم به سایرکامپیوترها و حتی کامپیوترهای شهرهای دیگر از شبکه بی سیم، WiFi . آنها همواره  در تلاش اند که از تکنولوژی روز جهت دسترسی ارزان قیمت به اینترنت استفاده کنند. در آینده نزدیک، شبکه های بی سیم آنقدر گسترده می شوند که شما می توانید در هر نقطه ایی و بدون استفاده از سیم به شبکه دلخواهتان وصل شوید.سرزمین رایانه

 شبکه WiFi مزایای بسیار زیادی دارد که از میان آنها می توان به نصب و راه اندازی آسان آن اشاره کرد ولی در استفاده از این شبکه نیز باید مسائلی را در نظر داشت که به شرح زیر است.سرزمین رایانه

 

 

1.      نداشتن تداخل فرکانسی با مراکز دیگر.

2.      تأمین خط دید مستقیم بین مرکز مشتری (گیرندة خدمات) و مرکز ارائه دهندة سرویس که با کمک افزایش تعداد پایگاه های ارائة خدمات اینترنت بی سیم یا به کمک آنتن های ثابت، قابل تأمین است.

3.      تأمین امکانات سخت افزاری.

4.      ملاحظات امنیتی، برای جلوگیری از نفوذهای احتمالی، با افزایش امنیت شبکه و... .

خدمات اینترنت بی سیم در حال حاضر، به صورت استانداردهای متنوعی ارائه می شود. یکی از این روش ها، استفاده از شبکه های بی سیم، تحت استاندارد Wi – Fi می باشد. Wi – Fi که به اشتباه آن را مخفف کلمه «Wireless Fidelity» دانسته اند، در حقیقت، یک نام تجاری برای مجموعة استاندارد «IEEE802.llx» محسوب می شودWi –Fi   از امواج رادیویی استفاده کرده، می تواند اتصالات را در محدودة یک خانه، رستوران و یا کتابخانه، از تجهیزات سیمی و کابلی، بی نیاز کند

نحوه عملکرد  شبکه WiFi 

شبکه­های بی سیم درست مانند تلفن های همراه ، تلویزیون ها  و رادیوها از امواج رادیویی استفاده می­کنند.  در واقع، ارتباطات در کنار شبکه بی سیم بیشتر شبیه به ارتباطات رادیویی دو طرفه است که در این فرایند اتفاقاتی شکل می­گیرد که عبارتند از:

1.      آداپتور بی سیم کامپیوتر سیگنال های رادیویی را ترجمه و آنها را با استفاده از آنتن انتقال می­دهد.

2.      روتر بی سیم سیگنال و رمزگشا  را دریافت می کند. این  روتر اطلاعات را از طریق اینترنت و با استفاده از ارتباط  فیزیکی، رابط سیمی اترنت ارسال می کند.

 این روند بطور معکوس نیز انجام می شود، با دریافت اطلاعات از اینترنت، آنها را به سیگنال های رادیویی ترجمه و به آداپتور بی سیم کامپیوتر ارسال می کند.سرزمین رایانه

عملکرد امواج برای داشتن ارتباط موثر بی سیم  بسیار شبیه به پیامهای رادیویی بکاررفته در دستگاه های مخابراتی مانند واکی تاکی، تلفن های همراه و وسایل دیگر می باشد. آنها می­توانند امواج رادیویی را دریافت و ارسال کنند. اگر بخواهیم بصورت علمی تر به این مسئله بپردازیم بدین گونه است که در این  فن آوری ، ابتدا یک مبدل بی سیم (یک قطعه رایانه ای) اطلاعات را به سیگنال های رادیویی ترجمه کرده، سپس آنها را از طریق آنتن، ارسال می کند و در طرف دیگر، یک روتر (مسیریاب) بی سیم سیگنال ها را دریافت و پس از رمزگشایی، آنها را به اطلاعات قابل فهم برای یک رایانه، تبدیل می کند.

این اطلاعات با استفاده از یک اتصال سیمی اترنت، به اینترنت فرستاده می شود. در حقیقت، فن آوری، Wi – Fi، قادر است اطلاعات را از شکل صفر و یک، به حالت امواج رادیویی درآورده، منتقل کند. اطلاعات با کمک امواج رادیویی Wi – Fi با فرکانس بالای 4/2 گیگاهرتز یا 5 گیگاهرتز، منتقل می شوند که این به مراتب بالاتر از فرکانس امواج رادیویی تلویزیون و تلفن های همراه است و در نتیجه، به کمک فرکانس بالاتر، اطلاعات بیشتری نیز منتقل می شود.

همان طور که گفته شد، امواج رادیویی Wi – Fi از مجموعه استاندارد 802.llx استفاده می کند که شامل زیر مجموعه های زیر است:

الف) 802.lla با فرکانس 5 گیگاهرتز و با سرعت بالاتر و تداخل امواج کمتر.

ب) 802.llb با فرکانس 4/2 گیگاهرتز که کندترین و ارزان ترین استاندارد در این مجموعه است.

ج) 802.llg با فرکانس 4/2 گیگاهرتز که سرعت انتقال اطلاعات در آن، از 802.llb مقداری بیشتر است.

به هر حال، Wi –Fi سرویس های خود را در محدودة شبکة محلی و در فاصلة 30 تا 100متر، ارائه می دهد و چون از فرکانس های عمومی بهره می گیرد، همواره امکان اختلال در سرویس Wi – Fi وجود دارد.

تفاوت امواج رادیویی WiFi با سایر امواج

 اما امواج رادیویی WiFi با سایر امواج های معمولی تفاوت قابل توجهی دارند. این امواج قادرند: ایانه
• در فرکانس­های 2.4 گیگاهرتز یا 5 گیگاهرتز ارسال شوند. این فرکانس بطور قابل توجهی بالاتر از فرکانس­های بکار رفته در تلفن­های همراه ، دستگاه­های واکی­تاکی و تلویزیون می­باشد. فرکانس بالاتر این امکان را می دهد تا سیگنال­ها اطلاعات بیشتری انتقال دهند.

• فرکانس­های شبکه بی­سیم از استانداردهای شبکه 802.11  استفاده می­کنند که در انواع مختلفی ارائه می­شوند.سرزمین رایانه

• شبکه 802.11a  که با سرعت 5 گیگاهرتز کار می­کند قادر است 54 مگابیت اطلاعات را درهر ثانیه انتقال دهد. این شبکه همچنین از انحراف فرکانس orthogonal چندگانه (OFDM)  پشتیبانی می­کند، این قابلیت فناوری کدینگ کارآمدیست که سیگنال­های رادیویی را قبل از دسترسی آنها به گیرنده به چندین زیر سیگنال تقسیم می شوند.  این امر به تدریج اختلال در سیگنال را نیز کاهش می دهد.
• شبکه 802.11b  که کندترین، ارزان ترین شبکه استاندارد است. از آنجاییکه کم هزینه بودن این شبکه موجب محبوب آن شده است، اما اکنون مانند سایر شبکه­های استاندارد پرسرعت­تر که چندان گران نیستند، محبوبیت کمتری پیدا کرده­است.  پروتکل 802.11b اطلاعات را با فرکانس 2.4 گیگاهرتز انتقال می دهد. این پروتکل می تواند تا سرعت 11 مگابیت در ثانیه اطلاعات را کنترل کند، همچنین از امواج انرژی (complementary code keying (CCK  جهت افزایش سرعت آن استفاده می­کند.

• شبکه 802.11g قادر است اطلاعات را مانند پروتکل 802.11b با سرعت 2.4 گیگاهرتز انتقال دهد، با این حال خیلی سریع­تر عمل می­کند. این استاندارد می­تواند در هر ثانیه 54 مگابیت داده را انتقال دهد. بنابراین عملکرد این شبکه سریعتر است چراکه مانند پروتکل 80.211a از همان کدینگ OFDM استفاده می کند.

• شبکه 802.11n جدیدترین استانداردیست که به طور گسترده  قابل دسترس می باشد. سرعت این استاندارد به طور قابل توجهی بهبود یافته است. به طور مثال، اگر چه شبکه 802.11g به طور نظری 54 مگابیت داده را در ثانیه انتقال می دهد، این مقدار سرعت بخاطر تراکم شبکه 802.11n  تنها  به سرعت های واقعی حدود 24 مگابیت در ثانیه می رسد. با این حال، طبق گزارشات رسیده این شبکه می تواند به سرعت بالا 140 مگابیت در ثانیه برسد.سرزمین رایانه

• سایر استانداردهای 802.11  بر برنامه های کاربردی خاص شبکه های بی سیم متمرکزند مانند شبکه های گسترده (WANs) که در داخل وسایل نقلیه سنگین و یا تکنولوژی های مدرن بکار برده می شود. این شبکه ها به شما اجازه می دهد تا بطوریکپارچه از یک شبکه بی سیم به شبکه بی سیم دیگری جابجا شوید.سرزمین رایانه

• امواج WiFi می توانند داده ها را بر روی هر یک از سه باند فرکانس منتقل کنند یا می توانند به سرعت  بین باندهای مختلف "تغییر فرکانس" دهند. تغییرفرکانس باعث کاهش اختلال در سیگنال می شود و این امکان را می دهد تا از چندین دستگاه ارتباط بی سیم بطورهمزمان استفاده کنید.

 

تا زمانیکه همگی شبکه ها آداپتورهای بی سیم دارند، دستگاههای مختلف می توانند برای اتصال به اینترنت از یک روتر استفاده کنند. اگرچه این اتصالات بسیار مطلوب، کاملاً نامرئی و نسبتا قابل اطمینان هستند، با این وجود، اگر روتر عملکرد ناموفقی داشته باشد و یا اگر تعداد بسیاری از مردم بطورهمزمان سعی در استفاده از برنامه های کاربردی با پهنای باند بالا کنند، دچار اختلال سیگنال خواهند شد و یا ارتباط شان قطع خواهد شد.سرزمین رایانه

سایر شبکه های بی سیم استاندارد:رایانه

یکی دیگر از استانداردهای شبکه بی سیم، که البته نسبت به بقیه اندکی تفاوت دارد، شبکه 802.15 نام دارد که برای شبکه های بی سیم شخصی منطقه (WPANs) استفاده می شود. این شبکه شامل دامنه بسیار کوتاه است و در ساخت فناوری بلوتوث از آن استفاده می کنند.سرزمین رایانه

وای مکس یا استاندارد 802.16 یکی دیگر از شبکه های بی سیم است که به نظر می رسد تلفیقی از مزایای اینترنت پرسرعت و بی سیم را دارا می باشد. وای مکس قابلیت اتصال به اینترنت پرسرعت بی سیم را در مسافتهای بسیار طولانی فراهم می کند.


شبکه های خانگی

 

 

 


اگرشما هم جزو کسانی هستید که مجبورید از خطوط تلفن و یا خطوط پر سرعتی که بهکامپیوتر شما از طریق یک سیم متصل می شوند ، و  امکان ارتباط شما را بااینترنت فراهم  می آورد ، هستید ، استفاده از یک شبکه بی سیم با فعال کردنامکانWIFI  میتواند ، طعم خوش آزادی را به شما هدیه دهد. در واقع WIFI یکمکانیسم برای اتصال به شبکه های بی سیم است که در دستگاههای الکترونیکیقرار داده شده است.
وقتی شما یک laptop  داشته باشید و امکانات WIFI آن  را راه اندازی نمائید ،می توانید در اینترنت گشت و گذار کنید ، ایمیل هایتان را پاسخ دهید وویدیو ها و موزیک های مورد علاقه تان را به اشتراک بگذارید ، بدون اینکهمحدود به استفاده از یک فضای خاص در منزلتان باشید.

در طول دهه اخیر محبوبیت شبکه های بی سیمخانگی به صورت شگفت انگیزی بالا رفته است و محصولات زیادی برای راه اندازییک شبکه خانگی در دسترس قرار گرفته است ، ولی برای اینکه بدانید از چهوسیله ای و در کجا باید استفاده کنید ، لازم است اطلاعات پایه ای را درمورد شبکه های بی سیم بدانید.

اگر بخواهیم به صورت هوشمندانه ای وارد مبحث شبکه های بیسیم شویم ، لازماست شما چند مفهوم پایه ای را بدانید که یکی از آنها(Service Set Identifier) SSID   یا نام شبکه است ، در واقع SSID  یک دروازه برای ورودبه یک شبکه بی سیم است و این در واقع اغلب تنها چیزی است که شما برایبرقراری ارتباط و تبادل اطلاعات به آن نیاز دارید.

مفهوم دیگر ، مفهوم کانالهاست ، همانطور کهامواج رادیویی روی کانال های مختلفی در دسترس هستند، شبکه های پشتیبانیکننده تکنولوژی WI-FI هم از از امواج رادیویی با طول موج متفاوت برای تبادلاطلاعات استفاده می کنند.

انتخاب تجهیزات مناسب بسیار گیج کننده است . آسانترین راه این است که بدانید در یک شبکه مبتنی بر WIFI، دو مدل تجهیزاتداریم :access pointsسرویس دهنده ها و clients: سرویس گیرنده ها.

به صورت عمومی یک access point  هسته اصلیشبکه شماست که به صورت فیزیکی با یک رشته سیم به شبکه متصل می شود و تمامتنظیمات شبکه شما مانند موج رادیویی ، key security  و SSID بر روی آن تنظیمخواهد شد .بر اساس یک تعریف بسیار ساده ،یک Access point یک وسیله اتصالاست که یک شبکه بی سیم را به شبکه مبتنی بر سیم وصل میکند. سرویس گیرنده هاتجهیزاتی هستند که با قرار گرفتن در محدوده امواج رادیویی ، این فرکانس هارا دریافت میکنند و می توانند از انواع کامپیوتر ها ،لپ تاپ ها، تبلت ها،گوشی های تلفن همراه و یا حتی پرینتر هایی که از مکانیسم WI-FI پشتیبانیمیکنند ، باشند.یک سرویس گیرنده باید به SSID  یک Access point  دسترسیداشته باشد ، تا بتواند بر اساس تنظیمات امنیتی در نظر گرفته شده به آنمتصل شود.
لازم است بدانید در راه اندازی یک شبکه بیسیم در داخل منزلتان ، بهترین راهبرای کنترل کسانی که
به شبکه شما متصل میشوند ، قرار دادن security key برروی access point  است تا در هنگام وصل شدن هر سرویس گیرنده ، این رمز رااز آن درخواست نماید.
درخصوص استفاده از این شبکه ها در مکان های عمومی مانند کتابخانه ها وفرودگاه ها و ... ، معمولا این رمز وجود ندارد و فقط اطلاع از SSID  برایاتصال به access point کافی است ، در این گونه استفاده ها ، باید به مواردامنیتی سرویس گیرنده توجه ویژه ای داشته باشیم ، مانند به روز بودن آنتیویروس ها و با فعال بودن firewall.
با توجه با قابلیت های شبکه های بیسیم ، استفاده از آنها به صورت فوقالعاده ای در حال افزایش است ولی همیشه این سیگنالهای لازم برای اتصالهستند که نگرانی هایی را ایجاد می کنند و ممکن است در بعضی از مکانها ، اینسیگنالها امکان یک اتصال خوب را فراهم نکنند ،ولی می توان با در نظر گرفتنموارد ساده ای ، این سیگنال ها را تقویت کرد.
یکی از مهمترین آنها این است که access point  را در مکانی قرار دهید کهبیشترین استفاده از لب تاپ را در آنجا دارید.به طور مثال در یک خانه معمولی، بهترین مکان برای استفاده مناسب می تواند مکانی در وسط منزل باشد.مسئلهدیگر ارتفاعی است که access point  در آنجا قرار می گیرد .قرار گرفتن درسطحی نزدیک زمین باعث می شود فرکانس ها تحت تاثیر منفی مبلمان ، وسایلالکترونیکی و یا حتی انسانها قرار بگیرند.پس بهتر است آن را بر رویکتابخانه قرار دهید و یا روی دیوار نصب کنید تا افزایش سیگنال ها را بهصورت معجزه آسایی احساس کنید ولی باید بدانید استفاده از یک access point  در یک منزل چند طبقه ،پیچیدگی ها و مشکلات زیادی را برای شما ایجاد می کند.

سومین مسئله ،استفاده از دیگر وسایل بی سیمدر منزل است مانند تلفن های بی سیم ، موس و کی برد بی سیم و یا حتیاستفاده از Bluetooth  .ممکن است سیگنال های این وسایل با سیگنال های access point  در هم تداخل ایجاد کنند و تاثیر منفی بر روی هم بگذارند ،بیشتر access point  ها به کاربران اجازه می دهند ،کانال سیگنال را تغییردهند و این باعث می شود تاثیر دستگاههای دیگر کمتر شود.
در انتها باید یادآور شد که امروزه با پیشرفت روز افزون شبکه های بی سیم وتجهیزات آن ، قابلیت انعطاف و اطمینان ، سرعت و امنیت در این شبکه هابالاست.

 

 

 

 

 بحث

با داشتن اطلاعات فوق حال سئوال این است که در کتابخانه ها و مراکز اطلاع رسانی چه خدماتی را می توان ارائه داد و این خدمات را بر پایه کدام زیرساخت باید بنا نهاد؟

آیا میتوان از شبکه بی­سیم در مراکز اطلاع رسانی استفاده نمود و این شبکه بی سیم چه امکاناتی را به ارمغان خواهد آورد و چه هزینه ای را در بر خواهد داشت ؟

به نظر من جهان به سمت تکنولوژی بی سیم پیش میرود و از طرفی تامین و نگهداری این شبکه ارزان تر از شبکه های سیمی است پس در مراکز اطلاع رسانی بهتر است از زیر ساخت شبکه بی سیم برای خدمت رسانی به مراجعین استفاده کنیم . در زیر خدماتی آرمانی را به صورت فهرست وار خواهیم آورد:

1) طراحی و ساخت برنامه ای جهت ارتباط با مراجعین از طریق Wi-Fi

این ارتباط شامل:

 اعلام تازه های کتابخانه از طریق Bluetooth  به موبایل مراجعین

اعلام رویدادهای آتی ( مانند همایشها ، کارگاههای عملی ، سمینارها ...)

اعلام دیرکردهای منابع به امانت رفته

2) ارائه منابع قابل جستجو کتابخانه از طریق شبکه داخلی بی سیم به جامعه کتابخانه

مراجعه کننده میتواند با کامپیوتر قابل حمل خود ( لب تاپ ) از طریق بی سیم به شبکه کتابخانه و منابع قابل جستجو آن دسترسی داشته باشد.

3) ارائه اینترنت رایگان از طریق شبکه بیسیم

مراجعه کننده میتواند با کامپیوتر قابل حمل خود ( لب تاپ ) از طریق بی سیم به اینترنت دسترسی داشته باشد.

5) با راه اندازی شبکه MESH  میتوان تمام خدمات فوق را بدون حضور مراجعه کننده در مرکز اطلاع رسانی و کتابخانه ارائه داد.

4) از طریق   Wi-Fiو امواج رادیویی  میتوان تجهیزات RFID  را راه اندازی کرد که خود مستلزم تهیه تجهیزات خاصی است و توضیحات راجع به تکنولوژی فوق از حوصله این تحقیق خارج است .

 نتیجه گیری و پیشنهادات

با توجه به بودجه کم مراکز اطلاع رسانی و کتابخانه ها تمام پیشنهادات فوق منوط به داشتن بودجه  و همچنین برخورداری از نظرات مثبت مسئولین است و بدون این دو ، هیچکدام از پیشنهادات عملی نخواهد شد.

فهرست منابع

·        شرکت طلیعه ارتباطات پارسیان

·        مرکز فناوری اطلاعات و ا رتباطات دانشگاه الزهرا

·        مرکز فناوری اطلاعات  و ارتباطات

  ·        http://ict.alzahra.ac.ir/tabid/345/articleType/ArticleView/articleId/457/---WIFI.aspx

 

[ ۱۳٩٢/٤/٢٦ ] [ ۱۱:۳۱ ‎ق.ظ ] [ جمشید چایانی - دانشجوی کارشناسی ارشد علم اطلاعات و دانش شناسی دانشگاه علوم تحقیقات تهران ]

[ نظرات () ]

آرشیو چیست؟

واژه آرشیو از کلمه یونانی Archivum  یا واژه Archion  مشتق شده است و طی سالها و قرون معانی متفاوتی داشته است. در سال 1603 میلادی در متون فرانسوی زبان به معنای بایگانی مجموعه اسناد و مدارک دولتی یا خصوصی به کار گرفته شد (مرادی، 1384).

در زمان انقلاب کبیر فرانسه با احداث آرشیوهای ملی در سال 1789 و آرشیوهای ایالتی و استانی در سال 1796 برای نخستین بار مدیریت واحدی گنجینه اسناد و مدارک را زیر نظر خود قرار داد. علاوه بر این، مسولیت گردآوری و حفظ و نگهداری میراث نوشتاری و مستند کشور به دولت واگذار شد (مرادی، 1384).

پیشرفت علوم و فنون در چند سده اخیر و اختراع پدیده های جالب و تازه ای مانند عکاسی(1826 میلادی)، گرامافون(1877)، صفحه موسیقی(1887)، عکاسی رنگی(1891)، سینما(1895)، ضبط صوت(1898)، رادیو(1901)، و تلویزیون(1945)، و بالاخره رسانه های چند منظوره جهان را وارد عصر تاه ای کرده است. در این دوران منابع دیداری شنیداری در حوزه های ارتباطات، اطلاع رسانی، آموزش و پزوهش به کار گرفته شد و فرهنگی جدید شکل گرفت. با گذشت زمان، منابع دیداری و شنیداری به کتابخانه ها راه یافت و سهم خود را به دست آورد. از این رو، سازماندهی ، حفظ و نگهداری، ذخیره و بازیابی این منابع از اهمیت ویژه ای برخوردار گشته است.فدراسیون بین المللی آرشیوهای رادیو ـ تلوزیون، آرشیو را محل نگهداری مواد چاپی و غیرچاپی می داند که به صورت سیستماتیک و یا لااقل نیمه سیستماتیک مرتب و منظم شده باشد(مرادی، 1384).

وظیفه یک آرشیو را به صورت زیر می توان خلاصه کرد:

  • گردآوری مواد و منابع چاپی و غیرچاپی
  • ،سازماندهی مواد (فهرست بندی و رده بندی مواد)
  • ،حفظ ونگهداری مواد
  • ارائه خدمات به مراجعه کنندگان

. بدین ترتیب آرشیو فیلم محل گردآوری، ذخیره، حفظ و نگهداری و بازیابی فیلم ها است. و آرشیو ویدئو، ویدئو کاست، نوار صدا و امثال آنهال نیز هریک نقش و وظیفه خود را بر دوش دارند. آرشیو منابع دیداری ـ شنیداری نیز محصول سده اخیر است(مرادی، 1384).

 

انواع مواد آموزشی مرکز یادگیری

مواد چاپی(نوشتاری)

کتابها – روزنامه ها – مجلات – اسناد و مواد تکثیر شده

مواد دیداری مات

کاریکاتور – بروشور – پوستر –– چارت  - نقشه – نشریه دیواری – عکس

مواد دیداری شفاف (که با دستگاه نمایش داده می شوند)

میکروفیلم، میکروفیش ،تلق شفاف ،اسلاید ،استرئوگراف ، فیلم استریپ (همراه با دستگاه نمایش آنها)

مواد شنیداری

رادیو،صفحه های شنیداری معمولی و لیزری ،تلفن، کارتهای شنیداری ،نوارهای شنیداری و ضبط صوت

دیداری - شنیداری

فیلم متحرک ،تلویزیون ، ویدئو

فناوری جدید اطلاعات

چند رسانه ها ،فرارسانه ها و انواع آموزش های مبتنی بر شبکه (اینترنت )

 

 

ما در این جزوه تنها به مرحله دوم یعنی سازماندهی مواد آموزشی( فهرست نویسی و رده بندی) پرداخته ایم

ابتدا باید بگویم که ما برای فهرست نویسی و رده بندی لازم است مواد را به دو نوع چاپی و غیر چاپی(دیداری- شنیداری) تقسیم کنیم. چون این دو مورد تفاوت هایی با هم دارند.

 

فهرست نویسی و رده بندی مواد چاپی

فهرست نویسی Cataliging
مجموعه اطلاعاتی که از یک کتاب یا ماده کتابخانه‌ ای با بهره‌ گیری از قواعد و قوانین استاندارد، در کارت برگه‌ ی فهرست نویسی (به استثنای شماره و نشانه رده بندی) نوشته می‌ شود، فهرست ‌نویسی گفته می ‌شود.فهرست نویسی بر روی بگه ای صورت می گیرد که فهرست برگه نامیده می شود و در ابعاد 7.5 ×  12.5 سانتی مترمی باشد.
فهرستنویسی منابع بر پایه ‌ی قواعد بین‌ المللی انگلو امریکن (Anglo- American) و نقطه گذاری ‌ها بر پایه‌ ی استاندارد بین‌المللی کتابنامه‌ نویسی (ISBD) است.
در ادامه به نکاتی درباره ‌ی فهرست نویسی منابع چاپی اشاره می‌ شود:

نمونه فهرست برگه

شماره رده

۲ س.م. ناحیه سرشناسه

۳س.م.     ناحیه عنوان/ تکرار نام پدیدآورنده(گان)؛ پدیدآورنده(گان) همکار.-

۲ س.م.  ناحیه ویرایش .- ناحیه وضعیت نشر.

 

             ناحیه مشخصات ظاهری.- (ناحیه فروست)

                 

             ناحیه یادداشت.

 

             ۱. ناحیه موضوع (ها)     الف. ناحیه شناسه افزوده (ها)

 O                                  

نمونه کارت برگه فهرست‌نویسی کتاب                                          

فهرست نویسی توصیفی
* ناحیه ‌ی پدیدآونده (سرشناسه)، شامل: نام خانوادگی، نام، تاریخ تولد و درگذشت پدیدآورنده‌ ی کتاب است. نویسنده، گردآورنده، بازآفرین، شاعر، تصویرگر در کتاب ‌های تصویری، تهیه کننده در کتاب ‌های کاردستی از پدیدآورندگان کتاب به شمار می ‌روند.
* ناحیه ‌ی عنوان و شرح پدیدآورنده، شامل: عنوان اصلی: عنوان فرعی/ تکرار نام نویسنده، نویسنده(گان) همکار؛ تصویرگر؛ عکاس؛ مترجم؛ ویراستار است.
* ناحیه‌ ی ویرایش: اگر در متن اثر تغییراتی از نظر کمی، کیفی و شکل داده شود، اثر ویرایش محسوب می‌ شود. به دفعات ویرایش اثر در این بخش اشاره‌ می‌ شود.
* ناحیه ‌ی وضعیت نشر و پخش، شامل: محل نشر: ناشر، تاریخ نشر اثر است.
* ناحیه‌ ی مشخصات ظاهری، شامل: شماره ‌ی صفحه یا تعداد جلد: وضعیت تصویر، اندازه ‌ی قطع اثر + مواد همراه (کاست، سی‌دی، ...) است.
* ناحیه ‌ی فروست (سلسله انتشار): عنوان مشترکی که برای یک سلسله آثار توسط ناشر در نظر گرفته می ‌شود، یا تعدادی از آثار جداگانه که از نظر موضوع با هم همبستگی دارند و به دنبال هم توسط یک ناشر انتشار می ‌یابد گفته می ‌شود. این بخش شامل عنوان و شماره‌ ی فروست هر اثر است.
* ناحیه‌ ی یادداشت ‌ها، شامل: بها، زبان ترجمه (عنوان اثر به زبان اصلی)، عنوان‌ های گوناگون(روی جلد، پشت جلد، عطف)، گروه سنی، خلاصه‌ ی اثر، واژه ‌نامه، کتاب نامه، مندرجات و شماره‌ ی استاندارد(شابک) است.  
فهرست نویسی تحلیلی
اطلاعات بخش دوم کارت برگه‌ ی فهرست نویسی، شامل فهرست نویسی تحلیلی اثر است. در این بخش دو دسته اطلاعات آورده می شود:
موضوع اثر:
موضوع اثر شامل کلیدواژه ‌‌های است که محتوای موضوعی (مضمون) یا ساختار ادبی – هنری اثر را در بر می‌ گیرد. انتخاب کلید واژه‌(های) مناسب موضوعی برای هر کتاب کار ما را در یافتن شماره‌ ی رده ‌بندی کتاب آسان ‌تر می کند. موضوع هر اثر با استفاده از کتاب ‌های سرعنوان موضوعی تعیین و استاندارد می ‌شود. سرعنوان ‌های موضوعی موجود عبارتند از: سرعنوان موضوعی فارسی (سازمان اسناد و کتابخانه‌ ملی ایران)/ سرعنوان موضوعی کنگره (کتابخانه کنگره امریکا) / سرعنوان موضوعی سیرز( انتشارات ویلسون)
نمونه یک مدخل موضوعی در سرعنوان موضوعی فارسی

حیوان ها، افسانه ‌ها و قصه‌ ها      Animal- legends & stories    

          [۳۹۸/۲۴]

     x اساطیر حیوانی

        افسانه حیوانات

        داستان های حیوانات

 

همچنین "سگ ها- افسانه ‌ها و قصه‌ ها" و "شیر ها- افسانه‌ ها و قصه‌ ها" و غیره را موضوع قرار دهید. به یادداشت زیر "افسانه‌ ها و قصه‌ ها" نگاه کنید  

 

  
                                

اهداف نظام های رده بندی کتابخانه:

برای رده بندی منابع در کتابخانه ها و مراکز اطلاعاتی و اسناد می توان دو هدف کلی و خاص زیر را در نظر گرفت:

1 ـ هدف کلی از رده بندی ایجاد تسهیلاتی است که با استفاده از آن ، شناسایی و بازیابی منابع با سرعت و سهولت بیشتری صورت گیرد.

2 ـ هدف خاص از رده بندی فراهم آوردن منابع هم موضوع در یک مکان است، به گونه ای که نیازمندان اطلاعات بتوانندتا حد امکان، برای پرسش های علمی و فنی خود پاسخ های کامل و دقیق بیابند(صبا،1384).

رده بندی دهدهی دیوئی:

اساس این نظام رده بندی، بر عدد و ارقام است. در نظام رده بندی دهدهی دیوئی ارقام به صورت دهدهی، شاخص تعیین رده های موضوعی منابع هستند. دیوئی دانش و اطلاعات عرضه شده در کتاب ها و سایر منابع را به 9 رده تقسیم و آنها را با ارقام 100 تا 900 نشانه گذاری می کند. او رده دیگری را که مقدم بر سایر رده هاست (000) به منابعی اختصاص می دهد که موضوع آنها کلی است و نمی توان آنها را به یک گروه خاص، محدود کرد، مانند دایره المعارف ها، واژه نامه ها و مجلات و... . رده بندی ده گانه دیوئی به شرح زیر است: (صبا،1384).

                                    000                                          کلیات

                                                100                                          فلسفه

                                                200                                         دین

                                                300                                         علوم اجتماعی

                                                400                                         زبان

                                                500                                         علوم خالص

                                                600                                         علوم عملی

                                                700                                         هنرها

                                                800                                         ادبیات

                                                900                                         تاریخ جغرافیا

هرکدام از این رده ها با گرفتن یک عدد فرعی به زیرشاخه های دیگر تقسیم می شوند. مانند طبقه دین که در اینجا عدد 200 را به خود اختصاص داده است و به شاخه های زیر تقسیم می شوند: (صبا،1384).

                        210                         مذاهب طبیعی

                                220                         انجیل

                                230                        خداشناسی مسیحی

                                240                         اخلاق مسیحی

                                250                        دستورات کلیسای مسیحی

                                260                         مسائل اجتماعی از دیدگاه مسیحیت

                                270                        تاریخ کلیسا

                                280                        فرقه های مسیحی

                                290                         سایر ادیان

 بازهم این رده ها با گرفتن اعداد فرعی به رده های کوچکتری تقسیم می شوند مانند رده سایر ادیان که عدد 290 را به خود اتصاص داده است، به رده های کوچکتر زیر تقسیم می شود: (صبا،1384).

                        294                        مذاهب هندی (بودائیسم و ... )

                                295                        دین زرتشتی

                                296                        دین یهودی

                                297                        دین اسلام

هریک از این رده ها بعد از این با گرفتن اعشار (/) می توانند به رده های خردتری تقسیم شوند. مانند دین اسلام در رده 297 که به طور زیر رده بندی شده است:

                        1/297                              قرآن

                                2/297                   حدیث

                                3/297                   فقه و اصول

                                4/297                   کلام و عقاید

                                5/297                   فرقه ها و مذاهب اسلامی

                                6/297                   اخلاق اسلامی

                                7/297                   اداب و رسوم مسلمانان

                                8/297                   تصوف و عرفان

                                9/297                   تاریخ و جغرافیای اسلام

هریک از این رده ها بازهم می توانند با گرفتن اعداد دیگر به رده های خردتری تقسیم شوند.

 

 

 

 

رده بندی کتابخانه کنگره آمریکا:

رده بندی کتابخانه کنگره آمریکا که امروزه کتابخانه ملی آن کشور محسوب می شود، نظام رده بندی جامع و دقیق خود را با توجه به ماهیت مجموعه و نیز تنوع منابع آن طراحی کرده است. این نظام رده بندی به دلیل گستردگی موضوعی، مورد استفاده بسیاری از کتابخانه های دنیا است.

نظام رده بندی کتابخانه کنگره آمریکا ترکیبی از حروف (یا حرف) و عداد است که در آن 26 حرف الفبای لاتین، شاخص تعیین موضوع های اصلی است. در حال حاضر، از مجموعه الفبای لاتین، پنج حرف( I,o,w,x,y) برای گسترش های موضوعی آینده در این نظام ذخیره سازی شده و از آنها استفاده نمی شود(صبا،1384).

برخلاف نظام رده بندی دهدهی دیوئی که در آن، تمام رده ها از یک فرایند واحد تبعیت می کنند، در نظام کنگره، هر رده از تقسیمات موضوعی خاص خود برخوردار است. با تمام این وجود در تمام رده های مختلف این نظام، ویژگیهای مشترکی نیزبه چشم می خورد، که عبارتند از: (صبا،1384)

 1 ـ در رده بندی کتابخانه کنگره منابع عمومی مانند نشریات ادواری، واژه نامه ها و راهنماها در ابتدای هر رده ظاهر می شوند.

2 ـ در رده بندی کتابخانه کنگره، ترتیب تقدم رده ها، همچون سایر نظام های رده بندی ، از کل به جزء است.

3 ـ رده های اصلی با یک حرف نشان داده می شوند. برای درک بهتر خلاصه رده بندی در این قسمت آورده می شود:

 شماره رده

موضوع رده

A

کلیات

B

دین

C

تاریخ

D

تاریخ عمومی و دنیای قدیم

E_F

 تاریخ:امریکا

G

جغرافیا، باستان شناسی، فرهنگ عامه

H

علوم اجتماعی

J

علوم سیاسی

K

حقوق

L

آموزش و پرورش

M

موسیقی

N

هنر

 P

ادبیات

Q

علوم

R

پزشکی

S

کشاورزی

T

تکنولوژی

U

علوم نظامی

V

علوم دریایی

Z

علوم کتابداری

 

4 ـ تقسیمات فرعی مهم با افزودن یک حرف دیگر نشانه گذاری می شوند. به عنوان نمونه رده آموزش ـ پرورش که در این نظام حرف L  را به خود اختصاص داده است، در تقسیمات فرعی به شکل زیر است:

تاریخ آموزش ـ پرورش                                                                                       LA

نظریه های تربیتی                                                                                                LB

جنبه های مختلف تعلیم ـ تربیت                                                                     LC

موسسات آموزشی                                                                                  LD- LG 

موسسات آموزشی ایالت متحده                                                                       LD

موسسات آموزشی آمریکای جنوبی                                                 LE

موسسات آموزشی آسیا، آفریقا، اقیانوسیه                                                    LG

 

5 ـ تقسیمات فرعی خاص تر با استفاده از اعداد ترتیبی، از عدد 1 تا 9999 گسترش می یابند. مانند نمونه های زیر:

            1                      PN                   نشریات ادواری جهان

            2                      PN                   نشریات ادواری آمریکایی و انگلیسی

            3                      PN                   نشریات ادواری   فرانسوی

            1560                PN                   هنرهای اجرایی

            1992                PN                   برنامه های تلوزیونی

6 ـ برای نشان دادن تقسیمات فرعی یک موضوع و یا مناطق جغرافیایی خاص و یا بیان شکلی معیین از اطلاعات و تنظیم آنها به ترتیب حروف الفبا، از حروف و اعداد استفاده می شود.

            9ط/6110           PN                   شعر طنز

            9چ/6519            PN                   ضرب المثل های چینی

            2ژ/6519            PN                   ضرب المثل های ژاپنی

            4ع/6519            PN                   ضرب المثل های عربی

7 ـ در رده بندی کتابخانه کنگره، علاوه بر استفاده از حروف و اعداد ترتیبی(تا چهار رقم) ، در مواردی، برای مشخص کردن جنبه های خاص یک موضوع از اعداد اعشاری نیز استفاده می شود.

            5/1993 PN                   تاریخ سینما

            9/6109  PN                   مجموعه های شعر از زنان شاعر

 

نشانه مولف/ کاترسن برن
تنظیم کتاب ها در قفسه با تعیین شماره ی رده بندی خاتمه پیدا نمی کند. در هر موضوع صدها و هزارها کتاب نوشته می شود و کتابدار ناچار است برای تنظیم کتاب ها در هر موضوع نیز از نوعی نظم پیروی کند. در طراحی نشانه مولف کتابداران نظم الفبایی را به لحاظ سادگی و منطقی بودن آن و نیز آشناتر و قابل فهم تر آن برای مراجعه کنندگان بر سایر روش ها ترجیح داده اند. این روش ترکیبی است از حرف و رقم که برای تنظیم الفبایی کتاب ها بر حسب سرشناسه در یک شماره‌ی واحد رده ‌بندی به کار می ‌رود. این شماره معمولا شامل: نشانه و شماره‌ ی پدیدآور (حرف اول نام خانوادگی نویسنده ی اثر) و نشانه مولف عنوان اثر(حرف اول عنوان اثر) است.
همچون : 2م4ف :ف= فردانش  م= مبانی نظری تکنولوژی آموزشی

 

 

 

 

فهرست نویسی و رده بندی مواد دیداری شنیداری(غیر چاپی)

فهرست نویسی

به طور کلی برای فهرست نویسی توصیفی مواد دیداری شنیداری باید موارد زیر را نوشت:

  1. سرشناسه

 

  1. تعیین نوع مواد

      بعد از ذکر عنوان بر روی فهرست برگه، نوع ماده را در کروشه می آوریم و سپس علامت (ممیز) می گذاریم.

        همدان: آرامگاه بوعلی [عکس] /           انجمن شاعران مرده [فیلم] /

  1. تولید کننده و عوامل تولید

عوامل تولید که می توان نام آنها را در برگه فهرست نویسی آورد عبارتند از: محقق، نویسنده، مترجم، فیلمنامه نویس، تهیه کننده، کارگردان(فنی و هنری)، فیلمبردار، صدابردار، سازنده موسیقی، ویرایشگر، گوینده ، مجری و حداکثر اسامی پنج نفر از بازیگران.اسامی افراد هر حرفه با علامت(؛) از یکدیگر جدا می شوند. اگر در یک حرفه بیش از یک نفر کار کرده باشدبین اسامی افراد در یک زمینه تولید علامت(،) گذاشته می شود.

بعضی از فهرست نویسان ترجیح می دهند که بین شغل و نام افراد علامت (:) بگذارند، مانند

تهیه کننده: فرشته سعادت ؛ بازیگران: حسن کسبیان ، فیروز محمدی

  1. وضعیت انتشار
  2. مشخصات ظاهری

پاراگراف دوم از فهرست نویسی توصیفی اختصاص به توصیف فیزیکی ماده دیداری شنیداری دارد. تعداد، مدت برنامه ، نوع رنگ، نوع صداگذاری، اندازه باید به دقت در فهرست برگه منعکس شود.مثال

1قطعه ؛ اصلی ؛ سیاه و سفید ؛ 12 سانتی متر

1حلقه ؛ رنگی ؛ 35 م.م.

  1. یادداشت
  2. خلاصه

فهرست نویسی تحلیلی

در فهرست نویسی تحلیلی شبیه مواد چتپی عمل می کنیم با این تفاوت که شناسه های افزوده را نیز با اعداد معرفی می کنیم و از حروف الفبا استفاده نمی کنیم. مثل

1. همدان- آثار تاریخی.  2.سنجر بیگی کاظم، کاظم، عکاس. 3. سازمان صدا و سیمای جمهوری       

            اسلامی ایران

 

نمونه ای از فهرست نویسی عکس

          

     PA       همدان: آرامگاه بوعلی [عکس] / عکاس لیلا بنانج .- تهران:

       18      سازمان ایرانگردی و جهانگردی، 1370.

     70B     1قطعه ؛ اصلی ؛ سیاه و سفید ؛ 12 سانتی متر

                  این عکس عرضی است.

                  شماره نگاتیو : 13/172

                 خلاصه: در این عکس بناهای بیرونی آرامگاه نشان داده شده است.

                 1. همدان- آثار تاریخی.  2.بنانج ، لیلا

 

 

 

نمونه ای از فهرست نویسی اسلاید

          

     GP     همدان: اماکن مذهبی [اسلاید] / عکاس کاظم سنجربیگی .- همدان:

      183      سازمان صدا و سیمای جمهوری اسلامی ایران، 1381.

     79C     1قاب ؛ اصلی ؛ رنگی ؛ 50×50 م.م.

                  این اسلاید طولی است.

                 خلاصه: بناهای مذهبی همدان. نوع معماری و کاشیکاری در ساختمان ها

             را نشان می دهد.

                 1. همدان- آثار تاریخی.  2.سنجر بیگی کاظم، کاظم، عکاس. 3. سازمان صدا و سیمای جمهوری       

            اسلامی ایران

 

فیلم استریپ

فیلم استریپ عبارت از یک‌سرى تصاویر ثابتى است که با نظم و ترتیب خاصى روى یک نوار فیلم مثبت ۳۵ میلیمترى چاپ شده باشد. فیلم استریپ از حیث ظاهرى شباهت زیادى به فیلم‌هاى متحرک دارد و تنها فرق آنها در این است که فیلم‌هاى متحرک داراى خصوصیت حرکت هستند. فیلم استریپ شامل تعدادى تصاویر است که به هریک از آنها یک قاب یا فریم (Frame) مى‌گویند. در دوطرف فیلم استریپ سوراخ‌هایى به فاصله معین قرار گرفته‌اند که اندازه پهناى فیلم استریپ از حد سوراخ‌ها ۳۵ میلیمتر است.

فیلم استریپ‌ها را از حیث اندازهٔ قاب‌ها و طرز قرارگرفتن در ماشین به دو نوع یک‌قابى و یک‌فریمی و دوقابى یا دوفریمی تقسیم مى‌کنند. فیلم استریپ‌هاى یک قاب به‌طور عمودى در پروژکتور قرار گرفته، جهت حرکت آنها از بالا به پایین بوده، و اندازه درازاى تصویر ۱ اینچ (۲۴ میلیمتر) و اندازه پهناى آن سه‌چهارم اینچ (۱۸ میلیمتر) است، ولى فیلم استریپ‌هاى دوقابى به‌طور افقى در ماشین قرار گرفته و اندازه‌هاى درازا و پهناى تصویر در آنها نیم اینچ (۳۶ میلیمتر) و ۱ اینچ (۲۴ میلى‌متر) است.

 

نمونه ای از فهرست نویسی فیلم استریپ

          

     FB3     سرخپوستان آمریکای شمالی [فیلم استریپ] / انجمن ملی جغرافیایی ایالات متحده .- واشنگتن:

      1324      انجمن ملی جغرافیا، 2001=1381.

     81C       1حلقه ؛ رنگی ؛ 35 م.م.

                    یادداشت: شرح مطالب روی فیلم استریپ چاپ شده است.

                   خلاصه: شرایط اقلیمی و آداب و رسوم و زندگی سرخپوستان نشان داده شده است.

                  1. ایالت متحده آمریکا- سرخپوستها.  2.انجمن ملی جغرافیا

 

میکروفیلم

عکسبرداری ذره بینی مثبت یا منفی روی فیلم.این اصطلاح معمولا به یک ورق فیلم یا یک نوار طویل یا یک حلقه فیلم شانزده میلیمتری یا 35 میلیمتری یا حتی 70 میلیمتری که روی آن یک سلسله عکسهای ذره بینی باشد اطلاق می گردد.طول میکروفیلم ممکن است بین 100 تا 2هزار پا باشد. علاوه بر فیلم به صورت حلقه ای، فیلم را در قطعات معمولا 16یا 35 میلیمتری که طول آن بین یک تا سه اینچ است نیز نگه می دارند و به آن تک فیلم (Unit system)  می گویند. نوع دیگر سیستم ماتریس (matrix system)  است که تصاویر ریز شده به صورت دو بعدی روی یک ورقه فیلم به قطع 6×6 یا 8×8 انیچ قرار گرفته.

نمونه ای از فهرست نویسی میکرو فیلم

          

     MA3     الحاوی [میکروفیلم] / محمد بن زکریای رازی، به خط ابوالفضل میر طاهر .- تهران:

      183      مدیا، 1369.

     79B     1حلقه ؛ سیاه و سفید ؛ 35 میلی متری

                  این میکروفیلم از روی نسخه منحصربه فرد کتاب الحاوی که در موزه توپ قاپی

               ترکیه نگهداری می شود، تهیه شده است.

                 خلاصه: در میکرو فیلم به پزشکی سنتی و گیاهان دارویی پرداخته شده           

 

نمونه ای از فهرست نویسی میکرو فیش

          

     MF9    فریاد بی صدا [میکرو فیش] / حسین کاردان .- تهران: ریزپرداز، 1381.

      214      فیش ؛ سیاه سفید ؛ 15×10 میلی متر.

     68B       این میکروفیش از روی مقاله مندرج در روزنامه کیهان مورخ 20/3/1372

               تهیه شده است.

                 خلاصه: آلودگی رودخانه نکا و مرگ و میر آبزیان  را نشان می دهد.

 

[ ۱۳٩٢/٤/۱٧ ] [ ٩:۱٢ ‎ق.ظ ] [ جمشید چایانی - دانشجوی کارشناسی ارشد علم اطلاعات و دانش شناسی دانشگاه علوم تحقیقات تهران ]

[ نظرات () ]

چگونه پروپوزال بنویسیم؟

نحوه نگارش پروپوزال

در نوشتن پروپوزال باید به نکات ذیل توجه فرمایید:

معرفی موضوعی که برای پایان نامه خود انتخاب کرده اید

توضیح اهمیت آن موضوع

ذکر پ‍‍ژوهش هایی که در گذشته در این باره صورت گرفته

نتایجی که فکر می کنید از تحقیق خواهید گرفت

روش یا روش هایی که در پژوهش از آن ها بهره خواهید گرفت

 منشور و قالب بندی شکل پروپوزال بنا بر هدفی که از آن دارید و یا به مقتضای رشته تحصیلی شما

 

شکل بندی بنیادین آن ، همواره باید شامل عنوان بندی ها و بخش های زیر باشد :

 

1- موضوع تحقیق ( Project Title )

ذیل این عنوان باید عنوان دقیق تحقیق را ذکر نمایید. برای مثال :

Project Title:     Women Role in Southeast Thailand

 

2- توضیح موضوع و اهمیت آن ( Importance and Statement of Topic )

در این بخش باید جوانب موضوع ، چگونگی ارتباط آن با رشته تحصیلی مورد نظر و اهمیت موضوع به لحاظ علمی و کاربردی را توضیح فرمایید.

 

3- ادبیات تحقیق و پژوهش های مرتبط ( Review of Literature and Relevant Topics)

باید توضیح مختصری درباره تحقیقاتی که پیش از شما روی این موضوع و موضوعات نزدیک به آن انجام شده بدهید. در این بخش در واقع باید به ذکر پژوهش هایی بپردازید که شما قصد دارید یافته های آن ها را تکمیل و اشتباهات آن ها را رفع و یا نتایج آن ها را رد نمایید.

 

4- اهداف و فرضیه ها ( Aims and Hypothesizes )

در این قسمت به ذکر نتایجی بپردازید که فکر می کنید از تحقیق می توانید بگیرید.

هدف , سمت حرکت و مقصود از تحقیق را توضیح دهید.

 

5- روش ها و ابزار های تحقیق ( Methodology )

توضیح دهید که در انجام پروژه از چه روش هایی سود برده اید و چه ابزارهایی را برای رسیدن به اهداف تحقیق خواهید داشت.

 

6- منابع( References )

فهرستی از منابعی که فکر می کنید از آن ها استفاده خواهید نمود و به کار شما مرتبط است را بترتیب نام منظم کنید.

 

 

*نکات مهم

 

1- پروپوزال را با موضوع شروع نکنید، بلکه عنوانی مانند مثال زیر را در روی جلد بیاورید و بعد متن پروپوزال را بنویسید :

 

A PhD / Master Dissertation Proposal Presented to

The Department of Gerontology

Faculty of Gerontology

University Putra Malaysia

By : Maryam Mobini

 

2- نکات زیر را در مورد انتخاب و نگارش تیتر تحقیق رعایت نمایید :

الف ) سعی کنید موضوع روشن و ساده باشد.!

ب ) عنوان پروژه را به صورت خلاصه ای فشرده از آن چه در ذهن دارید در نظر بگیرید. سعی کنید با همان یک جمله عنوان پروژه بتوانید منظور اصلی تحقیق و هدف هایتان را به خواننده منتقل کنید. عنوان کار شما باید کاملاً مشخص کند که شما می خواهید چه چیز را و در چه شرایطی مطالعه نمایید.

پ ) در جمله بندی عنوان پروژه دقت کنید تا چیدمان آن طوری باشد که آن چه اصل موضوع تحقیق شماست از فرع آن قابل تشخیص باشد.

ت ) سعی کنید کلمات اضافی را از عنوان پروژه حذف کنید .

 

3- در رابطه با هدف تحقیق و موضوعی که برای مطالعه انتخاب کرده اید (Objectives) دقت کنید که در رابطه کامل با هم باشند و در نوشتن پروپوزال سعی نمایید که این رابطه را به خوبی نمایش دهید.

 

4- در زمینه چگونگی انتخاب روش تحقیق نیز ، وضع به همین ترتیب است. سعی کنید مناسب ترین ، عملی ترین ، علمی ترین روش را برای تحقیق انتخاب فرمایید. 

 

5- پروپوزال را منظم و با بخش بندی مناسب آماده کنید. سعی کنید مرز بین عنوان ها مشخص و مطالب را بر روی 1 روی کاغذ A4 تایپ نمایید.

 

6- حجم پروپوزال باید برای دوره های کارشناسی ارشد حداقل 5 صفحه و برای دکتری حداقل 8 صفحه باشد. در این میان حداقل یک صفحه به ادبیات تحقیق و حداقل یک صفحه به منابع تحقیق اختصاص و سعی نمایید از منابع جدید و به روز استفاده کنید و همه ی منابع پروژه فارسی زبان نباشند. هم چنین توجه کنید فونت استاندارد برای پروپوزالTimes and New Romans  با سایز 12  میباشد.

 

7- از نوشتن موارد اضافه در پروپوزال ، مثل ÷یش گفتار و مقدمه و عرض ارادت برای استاد راهنما و غیره ، خود داری کنید .

 

8- در مورد نگارش انگلیسی ، درباره متن پروپوزال با یک مترجم و یا کسی که انگلیسی ادبی را به خوبی می داند مشاوره نمایید. متن پروپوزال باید به لحاظ علمی و ادبی هیچ غلطی نداشته باشد.

 

9- پروپوزال با جدیت آماده کنید و جدی بگیرید! بررسی و ارزیابی علمی شما در واقع فقط از طریق پروپوزال است . پس تمام تلاش و دانش خود را برای تنظیم دقیق آن به کار بندید

[ ۱۳٩٢/٤/۱۳ ] [ ٥:۱٩ ‎ب.ظ ] [ جمشید چایانی - دانشجوی کارشناسی ارشد علم اطلاعات و دانش شناسی دانشگاه علوم تحقیقات تهران ]

[ نظرات () ]

 

اقتصاد اطلاعات. اين نوع اقتصاد در سه بستر مجزّا اما مرتبط مطرح مي‌گردد. نخست بستري است كه در آن، اطلاعات تعريف مي‌شود و ويژگي‌هاي اقتصادي آن مشخص مي‌گردد؛ ديگري بستر اقتصاد كلان است كه، در آن، نقش اطلاعات در ساختار اقتصاد ملي توصيف و تا حد ممكن سنجيده مي‌شود؛ و سوم، بستر اقتصاد خرد است كه، در آن، ارزش‌ها و هزينه‌هاي اقتصادي وابسته به اطلاعات به شكل‌هاي خاص مورد بحث قرار مي‌گيرد.

در تعريف اطلاعات، پردازش داده‌ها داراي نقش اصلي است. چهار سطح از پردازش را مي‌توان به سهولت شناسايي كرد: 1) انتقال داده‌ها، 2) گزينش داده‌ها، 3) سازماندهي داده‌ها، و 4) تقليل داده‌ها. هر چند در مورد سطح اول، مقياس پذيرفته‌شده‌اي براي مقدار اطلاعات وجود دارد(مانند مقياس آنتروپي[1]  يا شانون[2] )، اما اَرو[3]  خاطر نشان مي‌كند كه اين مقياس براي سطوح پيچيده‌تر پردازش نامناسب است. براي اين سطوح، مقياس‌هايي لازم است كه اقتصادي يا غيراقتصادي بودن نقش ارزش را تشخيص دهند (1). هيز (8) مقياس‌هايي را پيشنهاد كرده كه در اصل مي‌توانسته است براي ارزيابي تصميم‌هاي اقتصادي در سنجش و مقايسه هزينه‌ها با ارزش‌ها كارآيي داشته باشد.

 

در تعريف اطلاعات، واژه "داده‌ها" همه جا معادل "نمادهاي ثبت‌شده" در نظر گرفته شده است. نمونه نمادهاي ثبت‌شده، علائم چاپي؛ ارقام دودويي به شكل مغناطيسي، سوراخ‌شده، يا نوري؛ بيان شفاهي؛ و تصاوير هستند.

 

از هر عنصر فيزيكي مي‌توان براي ثبت داده‌ها به‌صورت نماد استفاده كرد و پردازش آن صرفآ پردازشي فيزيكي است. اما به‌محض اينكه از عنصر فيزيكي به‌عنوان نماد استفاده كنيم، ماهيت آن و ماهيت فرايندها (پردازش‌ها)يي كه بر آن تأثير مي‌گذارند، دستخوش تغيير مي‌شود. در نتيجه، لازم است به دو نوع عنصر و دو نوع فرايند قائل باشيم: يكي فيزيكي و ديگري نمادين. در هر يك از اين دو مورد، وجه نمادين لايه‌اي بر روي وجه فيزيكي محسوب مي‌شود؛ اما تفكيك آنها از يكديگر حائز اهميت است، زيرا اين كار معناي ژرف‌تري به عنصر و فرايند مي‌بخشد. اين نكته را مي‌توان با استفاده از مثال‌هاي تصوير 1 نشان داد.

 

اين نمودار بسيار فراتر از چارچوب مفهومي ساده است، زيرا مي‌توان از آن به مثابه وسيله‌اي براي خلاصه كردن ساختار كلان نظام‌هاي اقتصاد ملي استفاده كرد و تمايزهاي موجود در توزيع نيروي كار ميان انواع صنايع و انواع فرايندهاي درون آنها را تشخيص داد. اين نمودار مي‌تواند به‌عنوان ابزاري براي خلاصه كردن توزيع هزينه‌ها در صنايع از لحاظ اقتصاد خرد نيز مفيد باشد.

 

هر يك از اين دو جنبه، هر چند به‌صورت دو شاخه نشان داده شده، در واقع طيف واحدي است و مي‌توان نقاطي را بر روي هر يك از آن دو شناسايي كرد كه بازتاب اهميت نسبي دو وضعيت متقارن است. به‌طور مثال، "مصرف"، بازتاب تركيبي متنوع از وجوه فيزيكي و نمادين است: انسان براي ادامه حيات به غذا نياز دارد و از اين حيث، انسان عنصري فيزيكي و مصرف نيز فرايندي فيزيكي است. اما انسان از غذا براي نشان دادن سطح زندگي خود نيز استفاده مي‌كند كه در اين حالت هم عنصر و هم فرايند جنبه نمادين به خود مي‌گيرد، و اين همان چيزي است كه وبلن (23) "مصرف خودنمايانه" ناميده است. با گذر آدمي، به‌سبب پيشرفت‌هاي اقتصادي، از مرحله امرار معاش به مراحل شكل‌گيري سرمايه، كنترل سرمايه، و كنترل اجتماعي، نقش سرمايه نيز از حالت فيزيكي به حالت نمادين تغيير مي‌يابد.

 

براي جنبه پردازش، طيف مورد نظر با مثال‌هايي از پردازش داده‌ها كه براي روشن شدن تعريف اطلاعات به‌كار رفته است، ترسيم مي‌شود. انتقال داده‌ها ـ يعني ساده‌ترين سطح پردازش اطلاعات ـ ذاتآ فرايندي فيزيكي است، زيرا به جابه‌جايي فيزيكي علائم مربوط مي‌شود. گزينش داده‌ها، آميزه‌اي از فرايندهاي فيزيكي و مفهومي است، زيرا تصميم‌ها نمادين هستند؛ اما خود گزينش احتمالا فرايندي فيزيكي است. تحليل داده‌ها مستلزم فرايند نمادين سطح بالا ـ در ابداع شكل‌ها ـ است و مي‌تواند در سطح نمادين باقي بماند، هر چند احتمالا به ادارك‌هاي فيزيكي مانند اشكال نمايش تبديل مي‌گردد. تقليل داده‌ها تقريبآ فرايندي كاملا نمادين است و فرايندهاي سطوح عالي‌تر مثل مفهوم‌سازي حتي از تقليل داده‌ها نيز نمادين‌تر هستند.

 

طبق تصوير 1، امكان انتقال از سطحي به سطح ديگر نيز وجود دارد. نمونه بارز اين انتقال آن است كه كار يدي براي يك نفر جنبه ورزش پيدا كند يا مثلا چيزي كه ممكن است صرفآ فعاليت جسماني تلقي گردد به يك بازي تبديل شود. ديگر موارد انتقال به اين دلايل نمود مي‌يابد: به‌واسطه نياز به مديريت فرايندهاي فيزيكي و ضرورت پردازش اطلاعات براي پشتيباني از مديريت، به‌واسطه فرايندهاي تجريد كه از سمت واقعيت به سمت مفهوم‌سازي و نمادگرايي صرف حركت مي‌كند، به‌واسطه درك مفاهيم از طريق اجراي نمايش، و سرانجام به‌واسطه توليد كالاهايي از روي نمايش‌هاي اجراشده.

 

در چنين تغيير و تبديل‌هايي، سطوح عالي‌تر پردازش كه فراتر از گردآوري و انتقال صرف است (يعني گزينش، تحليل، و تقليل) داراي اهميت اقتصادي است، زيرا ارزش و هزينه را همزمان افزايش مي‌دهد. از اين رو، مسئله اقتصادي، برقراري توازن ميان ارزش و هزينه به‌منظور دستيابي به بهترين سطح هزينه ـ كارآيي است.

 

نمادهاي ثبت‌شده زماني كه به مثابه ابزاري براي نشان دادن يا بازنمود اشيا - گاه از دنياي واقعيت و گاه از دنياي تخيل ـ به‌كار مي‌روند، از لحاظ عملياتي داراي اهميت هستند. از اين رو، پردازش اين نمادها شيوه‌اي است كه از طريق آن مي‌توان به تعابير مفهومي و روابط متقابل ميان اشياي بازنمودشده پي برد. اين درست همان چيزي است كه به اطلاعات، به عنوان حاصل چنين پردازشي، اهميت اقتصادي مي‌بخشد.

 

اطلاعات داراي نقش‌هاي اقتصادي گوناگوني است كه موارد زير از آن جمله‌اند :

 

تصميم‌گيري. نوشته‌هاي اقتصاددانان درباره اطلاعات تقريبآ در سراسر جهان معطوف به نقش آن در تصميم‌گيري و كاربرد آن در تخصيص منابع مادي است. كتاب فون نومان و مورگنشترن (25) چارچوبي براي تصميم‌گيري عرضه مي‌كند كه مبتني بر بهينه‌سازي رياضي است و بررسي‌هاي علمي را مي‌توان در اين چارچوب با دقت عمل رياضي انجام داد. نتيجه حاصل از آن شامل يك سلسله مقالات ارزشمند درباره تصميم‌گيري ترتيبي (1)، آثار مربوط به عدم قطعيت، و اطلاعات ناقص است (14؛ 19).

 

بدون شك، نقش اطلاعات در تصميم‌گيري نقشي ترديدناپذير است. حداقل در يكي از همايش‌هاي ملي تأييد شده كه اين نقش تنها نقش مهم اطلاعات است (18). بحث اين بود كه اطلاعات به خودي خود كالايي ارزشمند نيست، بلكه فقط به سبب كاربردهايش ارزش پيدا مي‌كند. نمونه بارز آن تأثير اطلاعات در كاهش احتمال خطر در تصميم‌گيري يا كاربرد اطلاعات براي حل مسئله است. از اين حيث، ارزش اطلاعات افزايش‌پذير است، گرچه از كاربرد نشئت مي‌گيرد و ذاتي نيست.

 

با اين همه، نقش اطلاعات در تصميم‌گيري به هيچ وجه خالي از ابهام نيست (20)، و در واقع، در برخي شرايط به نظر مي‌رسد كه اطلاعات بيشتر براي تأييد تصميم‌هايي است كه قبلا اتخاذ شده تا تصميم‌هايي كه بايد اتخاذ شود.

 

مديريت عملياتي. اطلاعات از ديدگاه عمل‌گرايانه در مديريت عملياتي داراي اهميت ويژه است، اهميتي كه فراتر از اهميت اطلاعات در تصميم‌گيري است. اين نقش اطلاعات در نظام‌هاي اطلاعات مديريتي كه از اعمال روزانه هر نوع سازماني حمايت مي‌كند كاملا پذيرفتني است. روشن است كه ارزش اقتصادي اطلاعات مديريت بالاتر است، زيرا مديريت بهتر با اطلاعات عجين شده است.

 

جايگزيني عناصر فيزيكي. در برخي بسترها، اطلاعات را مي‌توان به‌مثابه جايگزيني براي عناصر فيزيكي به خدمت گرفت. به‌طور مثال، نقش اطلاعات در مخابرات اين است كه انتقال داده‌ها را جايگزين جابه‌جايي افراد كند، يا در پزشكي تشخيص بيماري از طريق تصويربرداري را مي‌توان جايگزين تشخيص از طريق عمل جراحي كرد. در هر دو مورد ارزش اقتصادي اطلاعات زياد است.

 

پويش محيطي. اطلاعات مبنايي براي پويش محيط و ابزاري براي آگاهي از رويدادهايي است كه در جهان اتفاق مي‌افتد؛ و نيز اطمينان مي‌دهد كه مديريت، خواه در عمل يا در تصميم‌گيري، از درك واقعيت خارجي برخوردار است. اين نقش اطلاعات با نقش سنتي آن در نظريه تصميم‌گيري متفاوت است، اما با شيوه‌هايي كه تصميم واقعآ از طريق آنها اتخاذ مي‌شود، به‌مراتب سازگارتر است.

 

اثرگذاري. اطلاعات وسيله‌اي براي تحت تأثير قرار دادن و متقاعد كردن است. نقش اقتصادي تبليغات در اقتصاد مبتني بر بازار بسيار مهم است. در اين نوع اقتصاد، اطلاعات به خريداراني كه مي‌خواهند درباره كالاهاي موجود آگاه شوند و فروشندگاني كه مي‌خواهند خريداران را نسبت به ارزش كالاهاي خود مجاب سازند، كمك مي‌كند. اهميت اطلاعات چنان است كه در واقع وسيله‌اي براي كمك مالي به ديگر فرآورده‌هاي اطلاعاتي، مانند مجلات و روزنامه‌ها، فراهم مي‌سازد.

 

آموزش. اطلاعات از جمله عناصر ضروري آموزش است؛ و در اين نقش به‌مثابه بخشي از فرايند يادگيري؛ به همراه كتاب‌ها، رسانه‌ها، و بايگاني‌هاي رايانه‌اي؛ به‌منظور تدارك بخش عمده‌اي از مواد آموزشي؛ و نيز به‌مثابه مكمل تعامل ميان معلم و محصل مورد استفاده قرار مي‌گيرد. ممكن است خود نيز كانون آموزش محسوب شوند؛ يعني ابزارهاي دسترسي به اطلاعات و شيوه استفاده از آنها جزو مقوله‌هايي قرار مي‌گيرند كه آموزش داده مي‌شوند. هر يك از اين موارد، هم براي فرد از حيث درآمد در طول زندگي و هم براي جامعه از حيث افزايش نيروي توليد، داراي اهميت اقتصادي است.

 

فرهنگ، تفريح، و سرگرمي. اطلاعات درونمايه غناي فرهنگي، تفريح، و سرگرمي افراد است. گرچه مترتب دانستن ارزش اقتصادي براي كساني كه از اين نقش اطلاعات استفاده مي‌كنند دشوار مي‌نمايد، در مورد تمايل مردم براي پرداخت پول در ازاي اين نوع خدمات و كالاهاي اطلاعاتي، ترديدي وجود ندارد. اين تمايل پايه و اساس موفقيت صنايعي است كه تجلي‌بخش اين نقش اطلاعات در كلّيت اقتصاد هستند. در تصوير 1، اين صنايع در چهارخانه حاوي نگارش و تأليف و در چهارخانه حاوي ورزش و هنرهاي نمايشي ظاهر شده است.

 

توليد، كالا، و خدمات. در حقيقت، همان‌گونه كه از هر يك از نقش‌هاي ذكرشده اطلاعات برمي‌آيد، اطلاعات مي‌تواند به‌عنوان كالا و به‌صورت بسته‌اي واحد براي فروش، توليد و به هر علتي خريداري شود. همچنين، اطلاعات مي‌تواند خدماتي باشد كه به خريدار يك كالا ارائه مي‌شود. در حقيقت، بخش عمده‌اي از خدمات متفرقه تجاري، مثل خدمات حساب‌هاي اقتصاد ملي، به‌صورت خدمات مشاوره‌اي و فعاليت‌هاي مشابه ارائه مي‌گردد. متخصصان آمار و اقتصاد تجاري بيشتر تمايل دارند كالاها و خدمات اطلاعاتي را برحسب وجه فيزيكي آنها كه توليد، صادر، فروخته، انبار، و سرانجام استفاده و فرسوده مي‌شوند ـ و نه بر اساس محتواي اطلاعاتي آنها ـ بسنجند. در نتيجه، مقياس‌هاي اقتصادي، بيشتر وجوه فيزيكي را مي‌سنجند تا وجوه اطلاعاتي.

 

منبع سرمايه. اطلاعات مي‌تواند منبع سرمايه‌اي براي استفاده در توليد كالاها و خدمات اطلاعاتي باشد. البته، اين نقش اطلاعات، در صنايع درگير در توليد و فروش خدمات و محصولات اطلاعاتي از اهميت خاصي برخوردار است. براي اين‌گونه صنايع، پايگاه‌هاي اطلاعاتي مي‌توانند سرمايه اصلي محسوب گردند كه، در اين صورت، اهميت آنها بسيار بيشتر از ساختمان و تجهيزات است. اين پايگاه‌ها به‌عنوان نسخه مادر براي توليد نسخه‌هاي بعدي جهت توزيع، و به‌عنوان منبع كالاها وخدمات جانبي، و نيز به‌عنوان پايه و اساس توسعه خدمات و محصولات جديد مورد استفاده قرار مي‌گيرند.

 

متأسفانه، محاسبات معمول بر آن است كه اين‌گونه سرمايه‌ها را مصرف كند نه اينكه به‌عنوان سرمايه به كار برد. در نتيجه، ارزش رسمي چنين شركت‌هايي به‌اندازه كافي منعكس كننده ارزش واقعي منبع سرمايه نخواهد بود. با اين همه، نگاتيو فيلم‌ها، نسخه‌هاي اصلي كتاب‌ها و مجلات، پايگاه‌هاي اطلاعاتي نمايه‌ها و چكيده‌ها، و مجموعه‌هاي كتاب در كتابخانه‌ها، همگي سرمايه‌هاي مهمي هستند كه براي توليد و ارائه خدمات و كالاهاي اطلاعاتي در نظر گرفته شده‌اند.

 

درك اين نكته نيز مهم است كه در نظام‌هاي اطلاعات مديريتي، بايگاني‌ها، به‌عنوان پايه و اساس مديريت عملياتي، منابع سرمايه‌اي مهمي محسوب مي‌شوند.

 

ويژگي‌هاي كلّي اقتصاد اطلاعات. به‌جز آنچه گذشت، اطلاعات داراي ويژگي‌هايي است كه مستقيمآ بر تصميم‌هاي مربوط به اطلاعات در سطوح اقتصاد خرد و كلان تأثير مي‌گذارد.

 

استقلال ذاتي اطلاعاتي. ممكن است اطلاعات به شكل فيزيكي ارائه شود، اما زماني كه به‌صورت نمادين در آمد ديگر ملموس نخواهد بود و مي‌توان آن را از طريق هر رسانه‌اي در دسترس قرار داد. برخلاف كالاهاي مادي كه توليد آنها مستلزم صرف مقدار زيادي انرژي و منابع مادي است، كالاهاي فكري را غالبآ مي‌توان با استفاده از انرژي محدود به‌عنوان كالاي فرعي ساير فعاليت‌ها پديد آورد. اطلاعات به سهولت و ارزاني قابل انتقال و قابل تقسيم است. بهاي اطلاعات، ارتباط چنداني با هزينه در دسترس قرار دادن نسخه‌هاي تكثيري ندارد؛ نخستين نسخه احتمالا بيشترين بها را دارد، اما با توليدهاي مجدد، هزينه‌ها سرشكن شده و كاهش نسبي مي‌يابند. در نتيجه، مقدار اطلاعاتي كه مي‌توان بدون تخليه منابع مادي توليد كرد بسيار زياد است.

 

ارزش نامعلوم اطلاعات. ميان كالاهاي مادي و ارزش مواد مورد استفاده در توليد آنها، رابطه مستقيم و روشني وجود دارد. به‌طور مثال، مي‌دانيم براي توليد يك خودرو چه مقدار فولاد لازم است. اما ميان توليد هر نوع كالا و اطلاعات هيچ رابطه مستقيم قابل سنجشي وجود ندارد. ارزش پژوهش يا اطلاعات مربوط به بازار يا تبليغات در بهترين حالت ممكن نيز نامعلوم به‌نظر مي‌رسد.

 

تأثير زمان بر ارزش اطلاعات. ارزش اطلاعات اغلب برمبناي زماني كه در دسترس قرار مي‌گيرد تعيين مي‌شود نه بر اساس هزينه‌هايي كه براي دسترس‌پذير كردن آن صرف شده و نه حتي بر اساس محتواي واقعي آن. در حقيقت، ميان زمان وصول اطلاعات و ارزش آن رابطه پيچيده‌اي برقرار است. براي برخي، ارزش اطلاعات در فوريّت آن نهفته است؛ به‌طور مثال، اطلاعات بازار بورس ِ ديروز ممكن است فردا بي‌ارزش باشد. براي ديگري، ارزش اطلاعات احتمالا بيشتر در آينده درك مي‌شود تا حال حاضر و بيشتر حالت بالقوه دارد تا بالفعل. علاوه بر اين، اطلاعات يكسان ممكن است براي كاربران مختلف در زمان‌هاي متفاوت حامل ارزش‌هاي گوناگون باشد. اطلاعات مربوط به آب و هواي ايتاليا احتمالا مورد توجه يك فرانسوي نيست، اما زماني كه وي در حال سفر به ايتالياست اين اطلاعات ممكن است مهم باشد.

 

تفاوت درك از اطلاعات. مسئله عمده در نظريه اقتصادي اين است كه افراد داراي درك‌هاي متفاوتي از هر عنصر اقتصادي هستند. اين مسئله در مورد اطلاعات نيز به خوبي نمايان است. افراد از لحاظ نوع استفاده، قابليت استفاده، ميل به استفاده، ارزيابي هزينه‌هاي استفاده، و توانايي پرداخت بهاي استفاده از اطلاعات با هم تفاوت دارند. نوعآ پراكندگي ميزان استفاده از اطلاعات در ميان مجموعه‌اي از كاربران احتمالي بسيار غيرعادي است. اين وضعيت حداقل تا حدودي منعكس‌كننده ارزيابي افراد از معلوم بودن هزينه‌هاي زماني و پولي در مقابل نامعلوم بودن ارزش است، هر چند اين وضع ممكن است تا حد زيادي نشان‌دهنده تمايل و توانايي باشد. در نتيجه، ممكن است افراد از اطلاعات استفاده نكنند، ولو اينكه، از لحاظ اجتماعي يا سازماني، استفاده از اطلاعات براي رسيدن به كارآيي سطح بالا مهم باشد.

 

تأثير فاصله بر چگونگي استفاده از اطلاعات. استفاده از اطلاعات نيز همانند ديگر پديده‌هاي اقتصادي، تحت تأثير فاصله‌اي است كه كاربران براي دست يافتن به آن بايد طي كنند. نظريه مربوط به مكان‌يابي حاكي از آن است كه استفاده از هر وسيله، با افزايش فاصله كاهش مي‌يابد؛ مانند عملكرد هزينه سفر: اگر هزينه خطي باشد، كاهش آن تصاعدي است و اگر هزينه لگاريتمي باشد، كاهش آن به توان دو مي‌رسد. اين نظريه در مورد منابع اطلاعاتي نيز به‌خوبي صادق است (10).

 

افزايش ارزش اطلاعات از طريق گردآوري. شايد يكي از مهم‌ترين و متمايزترين ويژگي‌هاي اطلاعات به‌عنوان يك منبع سرمايه‌اي، افزايش ارزش آن در نتيجه گردآوري آن است. زماني كه اطلاعاتي با اطلاعات ديگر تركيب مي‌شود، ممكن است تغيير شكل يابد، نظريه‌هاي جديد شكل بگيرند، و دانش جديدي در نتيجه اين تركيب حاصل شود. در حقيقت، ارزش هر مجموعه اطلاعاتي بيش از كل ارزش اجزاي منفرد اطلاعاتي است. در نتيجه، ارزش اطلاعات مادامي كه ميزان داده‌هاي آن و ميزان تحليل فراهم‌شده از آن داده‌ها افزايش پيدا كند، فزوني مي‌يابد.

 

خودزايي و گسترش‌پذيري اطلاعات. اين ويژگي‌ها از اهميت خاصي برخوردارند، زيرا، در واقع ميزان نامحدودي از كالاهاي فكري را مي‌توان پديد آورد و فن‌آوري اطلاعات اين قابليت را به‌صورت تصاعدي افزايش داده است. پايگاه‌هاي اطلاعاتي، ابزارهاي پردازش، ابزارهاي توزيع، و توانايي استفاده از آنها همگي در حال رشد هستند. انباشت رو به رشد منبعي بسيار غني فراهم مي‌كند كه مي‌توان روابط جديدي از آن ايجاد كرد. ترديدي نيست كه افزايش تصاعدي توانايي‌هاي توليد مشكل توانايي ناهمسان افراد در استفاده از اطلاعات را تشديد مي‌كند.

 

استقلال هزينه اطلاعات نسبت به مقياس تقاضا. اقتصاددانان از عبارت "تقسيم‌ناپذير در استفاده" به اين معني استفاده مي‌كنند كه هزينه، مستقل از مقياس بهره‌برداري است. اطلاعات در حقيقت غيرقابل تقسيم است، و از همين رو، اقتصادهايي با مقياس كلان وجود دارد. اين ويژگي، همراه با ارزش ناشي از انباشت اطلاعات، به‌عنوان محرك‌هاي نيرومندي كاربران را ترغيب مي‌كنند تا در مقياس كلان به كسب اطلاعات بپردازند. به همين دليل، سودمندي و كارآيي گردآوري اطلاعات به‌صورت مشاركتي بيش از گردآوري به‌صورت مستقل است. در نتيجه، مصرف مشاركتي نيز امري محتمل است، زيرا مضايقه كردن خدمات از آنهايي كه توان پرداخت پول را ندارند و محروم كردن آنها كارآيي چنداني ندارد. به‌دشواري مي‌توان دسترسي به اطلاعات را به خود اختصاص داد و ديگران را از آن محروم كرد.

 

كسي كه داراي اطلاعات است، با منتقل كردن، آن را از دست نمي‌دهد. از اين رو، خريدار اطلاعات به‌راحتي مي‌تواند آن را بارها بفروشد. هر چند اطلاعات ممكن است به بهاي گزاف به‌دست آيد، به‌محض اينكه در دسترس قرار گرفت به ارزاني قابل توزيع است. نتيجه اين وضعيت آن است كه، از سويي، سازمان‌هايي كه با جريان باز اطلاعاتي روبه‌رو هستند، ممكن است با كمبود سرمايه در بخش تحقيق و توسعه مواجه شوند، زيرا زماني كه نتايج حاصل از تحقيقات به دانش عمومي تبديل شد اين سازمان‌ها نمي‌توانند نتايج حاصل از تحقيقات را به خود اختصاص دهند و از سرمايه‌گذاري در تحقيقات سودي ببرند. از سوي ديگر، اگر پنهان كردن اطلاعات ميسّر باشد، نتيجه آن احتمالا سرمايه‌گذاري بيش از حد در تحقيقات خواهد بود، زيرا به‌سبب عدم اطّلاع محققان، فرايندهاي تحقيقاتي تكرار مي‌شود.

 

عمومي بودن اطلاعات. هرگاه آنچه براي كسي تدارك ديده شده است بتواند به‌طور رايگان در دسترس ديگران قرار گيرد، اقتصاددانان در مورد آن از اصطلاح "كالاي عمومي" استفاده مي‌كنند. اطلاعات به‌واسطه استفاده ديگران يا منتقل شدن به ديگران از دست نمي‌رود و تمام نمي‌شود، مي‌توان آن را دوباره فروخت يا بخشيد، بدون اينكه از محتوايش كاسته شود؛ بيش از يك نفر مي‌تواند به‌صورت همزمان از اطلاعات واحدي استفاده يا آن را پردازش كند، بدون آنكه از ارزش آن براي ديگران چيزي كاسته شود. همه اينها حاكي از آن است كه اطلاعات كالايي عمومي است.

 

خصوصي بودن اطلاعات. با توجه به نياز به سرمايه‌گذاري براي ايجاد، توليد، و توزيع كالاها و خدمات، نياز مشابهي براي بازيافت اين سرمايه نيز وجود دارد وگرنه سرمايه‌گذاري صورت نخواهد گرفت. علاوه بر اين، ممكن است ارزش واقعي همراه دانش، انحصاري باشد. اگر قرار باشد اطلاعات در دسترس ديگران قرار گيرد، بايد انگيزه‌اي براي اين كار وجود داشته باشد. از اين حيث، بر سر منابع اطلاعاتي رقابت وجود دارد، اگر شركتي سريع‌تر يا بهتر به اطلاعات دست پيدا كند، ممكن است از لحاظ رقابت بر ديگر شركت‌ها كه به آن اطلاعات دست نيافته‌اند، برتري يابد. براي اين شركت‌ها، ارزش در اين است كه با اطلاعات به‌عنوان كالايي خصوصي برخورد شود و دسترسي به آن محدود گردد. محافظت در برابر جاسوسي صنعتي تدبير اقتصادي سنجيده‌اي است.

 

تناوب عمومي و خصوصي بودن اطلاعات. بيشتر شكل‌هاي خدمات و كالاهاي اطلاعاتي جايي در حد فاصل ميان كالاهاي كاملا خصوصي و كالاهاي كاملا عمومي قرار مي‌گيرند. در مراحل مختلف فرايند انتقال نيز، متناوبآ اين دو شكل وجود دارد. دانش يقينآ كالايي خصوصي است، زيرا منحصر به فردي است كه آن را مي‌داند و بنا به خواست خود تصميم مي‌گيرد آن را آشكار كند يا به مشاركت بگذارد. با اين همه، دانش بي‌پايان است، زيرا حتي اگر به اطلاعات تبديل گردد و به مشاركت گذاشته شود، باز هم آگاهي از آن جنبه فردي دارد. با اين حال، مردم نسخه‌هايي از اطلاعات را مي‌خرند و مالك آنها مي‌شوند و عدم دسترسي يا محدوديت‌هاي ناشي از حق مؤلف* مي‌تواند موجب محروميت ساير كاربران بالقوه از دسترسي به اطلاعات شود. اما اگر كتابخانه‌اي مواد اطلاعاتي را به‌دست آورد، بار ديگر اطلاعات به كالايي عمومي مبدل مي‌گردد كه استفاده از آن موجب تمام شدنش نمي‌شود، با هر بار استفاده بيشتر، هزينه استفاده سرشكن شده و به حداقل مي‌رسد و استفاده از آن جنبه غيرانحصاري دارد. حق مؤلف موجب توازن اطلاعات به عنوان كالايي عمومي و كالايي خصوصي مي‌شود. تركيب ويژگي‌هاي پيشگفته به اين معني است كه اگر قرار باشد توليدكنندگان اطلاعات سرمايه‌گذاري لازم را انجام دهند، حفاظت از حقوق خصوصي به‌عنوان امري ضروري بايد رعايت شود. با اين حال، ميان اين حقوق و حق استفاده از اطلاعات بايد توازن برقرار گردد وگرنه انگيزه‌اي براي خريد اطلاعات وجود نخواهد داشت. حق مؤلف يكي از ابزارهاي برقراري اين توازن است. پيشرفت نيازمند استفاده و حق، نيازمند حمايت است.

 

انعطاف‌پذيري قيمت اطلاعات. اقتصاددانان از اصطلاح "انعطات‌پذيري قيمت" براي نشان دادن گستره همبستگي ميان قيمت و تقاضا در مورد يك كالا استفاده مي‌كنند. در مورد اطلاعات، ميزان انعطاف‌پذيري قيمت به ماهيت اطلاعات، هدفي كه به خاطر آن كسب مي‌شود، شرايطي كه طي آن نياز ايجاد شده، كسي كه از آن استفاده مي‌كند، سطح رقابت يا تقاضا براي اطلاعات، سطح يا ميزان پردازش لازم براي مفيد ساختن آن، اهميت آن براي تصميم‌گيري، و ميزان اطلاعات مشابهي كه از ديگر منابع رقابتي در دسترس كاربران قرار مي‌گيرد بستگي كامل دارد.

 

اقتصاد كلان اطلاعات. پورات[4] ، در مطالعه برجسته خود با نام "اقتصاد اطلاعات" (21)، سنجش سنتي اقتصاد ملي يعني كشاورزي، صنعت، و خدمات را با افزودن بخش اطلاعات به چهار بخش افزايش داد. وي با تكيه بر اين ساختار جديد، توزيع نيروي كار را در سه مقوله اصلي 1) كارگران بخش اطلاعاتي اوليه، 2) كارگران بخش اطلاعاتي ثانويه، و 3) كارگران غيراطلاعاتي جاي داد.

 

بخش اطلاعاتي اوليه شامل همه افرادي است كه شاغل در سازمان‌هايي هستند كه محصول يا خدمات اصلي آنها اساسآ اطلاعات‌مدار است. بخش اطلاعاتي ثانويه شامل افرادي است كه در سازمان‌هاي ديگري شاغلند، اما فعاليت‌هاي آنان نيز اطلاعات‌مدار است. در هر زيربخش، خدمات و محصولات اطلاعاتي را مي‌توان با تقسيم‌بندي كلي، اما سودمند، به پنج بخش طبقه‌بندي كرد كه زيربخش‌ها داراي شباهت‌هاي روشني هستند (تصوير 2). شباهت‌هاي ميان زيربخش‌ها نمايانگر آن است كه مديريت آنها امكان انتخاب ميان دو گزينه را داراست: يا منابع درون سازماني به آنها اختصاص مي‌يابد يا متكي به منابع بخش اطلاعاتي اوليه هستند. بنا به دلايل مهم مديريتي، ظاهرآ  گرايش ثابتي نسبت به بهره‌برداري از بخش اطلاعاتي اوليه، به‌ويژه در حوزه‌هايي چون توسعه نرم‌افزاري و ياددهي وجود دارد.

 

پورات تخمين مي‌زند كه نيمي از نيروي كار (در ايالات متحده) درگير فعاليت‌هاي اطلاعاتي هستند و به‌صورت مساوي ميان بخش‌هاي اطلاعاتي اوليه و ثانويه تقسيم شده‌اند. وي همه كارگران، چه اطلاعاتي و چه غيراطلاعاتي را تحت شمول بخش اطلاعاتي اوليه قرار داده است. براي اصلاح اين تقسيم‌بندي به‌عنوان پايه و اساسي براي ارزيابي اقتصادي، ساختار تخميني توزيع نيروي كار ميان صنايع اطلاعاتي و غيراطلاعاتي را از يك‌سو و عملكردهاي اطلاعاتي و غيراطلاعاتي را از سوي ديگر (تصوير 5) مي‌توان فراهم كرد (11).

 

اين تصوير به تعبيري چارچوب مفهومي نهفته در تعريف اطلاعات نيز محسوب مي‌شود و ابزاري را فراهم مي‌كند كه مي‌توان به‌وسيله آن سطوح توسعه در اقتصادهاي اطلاعات ملي را ترسيم كرد. پراكندگي نيروي كار را بر اساس الگوي ساختاري سه سطحي نيز مي‌توان نشان داد (تصوير3).

 

 

 

برنامه‌ريزي سياست ملي. تصويرهاي ارائه‌شده تلويحآ پيشنهادهايي براي برنامه‌ريزي سياست ملي ـ به‌ويژه اگر تمايلي مبني بر توسعه اقتصاد بازارمدار مبتني بر اطلاعات وجود داشته باشد ـ ارائه مي‌كند كه زمينه‌هايي چون سياست‌هاي كلان اقتصادي، تشويق استفاده از اطلاعات در صنعت، و تشويق توسعه فعاليت‌هاي اطلاعاتي را در بر مي‌گيرد (تصوير 4).

 

ارزش‌هايي كه براي موفقيت ملي و سازماني حاصل مي‌شود چنان است كه مي‌بايست همه تلاش‌هاي لازم صورت گيرد تا اطمينان حاصل شود كه همه موانع برطرف شده، امكان لازم براي استفاده مديران از اطلاعات فراهم گرديده، و منابع اطلاعاتي به‌گونه‌اي سامان يافته است كه در مواقع لزوم اطلاعات كامل در دسترس قرار گيرد. اين ارزش‌ها عبارتند از :

 

1. نيروي كار بهتر كه تعليمات بهتري ديده‌اند و توانايي بيشتري در رويارويي با مشكلات دارند؛

 

2. پيشرفت توليدي بهتر مبتني بر دانش بيشتر درباره نيازهاي مصرف‌كننده؛

 

3. مهندسي بهتر مبتني بر دسترس‌پذير بودن اطلاعات علمي و فني و استفاده از آن؛

 

4. بازاريابي بهتر شامل انتخاب بازارها و شيوه دستيابي به آنها؛

 

5. داده‌هاي اقتصادي بهتر براي تصميم‌گيري مناسب

 

جهت سرمايه‌گذاري و تخصيص منابع؛

 

6. مديريت داخلي بهتر مبتني بر استفاده از اطلاعات و فن‌آوري‌هاي همراه آن براي ارتباطات و تصميم‌گيري پيشرفته.

 

 

 

البته در نقطه مقابل اين ارزش‌ها، عوامل منفي مهمي نيز وجود دارد كه نتايج مستقيم ويژگي‌هاي اقتصادي اطلاعات هستند. اين عوامل منفي مي‌توانند مانع شركت‌ها در سرمايه‌گذاري داخلي لازم در زمينه منابع اطلاعاتي شوند. كارآفرينان اطلاعاتي ممكن است فرصت يابند تا شكاف‌ها را پر كنند، اما اقدام به چنين كاري براي آنان همراه با خطرهاي بزرگ خواهد بود. از اين رو، لازم است انگيزه كافي براي خطر كردن وجود داشته باشد. مهم‌ترين عوامل منفي را مي‌توان چنين برشمرد:

 

1. هزينه‌هاي آشكار كه بيشتر فعاليت‌هاي اطلاعاتي در زمينه نيروي كار، تجهيزات، و خريد را در بر دارند؛

 

2. بازدهي نامعلوم كه از ويژگي‌هاي شاخص فعاليت‌هاي اطلاعاتي است و غيرقطعي بودن بازدهي سود و بازگشت سرمايه را در بر مي‌گيرد. نتايج مثبت هر يك از منافع پيشگفته را به‌دشواري مي‌توان به دسترس‌پذير بودن اطلاعات نسبت داد. در بسياري موارد، تصميم‌گيري مي‌تواند بدون اطلاعات صورت گيرد و حتي ممكن است تصميمي بر خلاف مسير اطلاعات مرتبط گرفته شود؛

 

3. بازدهي درازمدت كه حتي زماني كه ارزش فعاليت اطلاعاتي مشهود است، ممكن است صورت گيرد، در حالي كه هزينه‌ها بلافاصله صرف مي‌شوند. نتيجه آن است كه بيشتر سرمايه‌گذاري‌هاي اطلاعاتي طي دوره زماني طولاني جبران مي‌شوند؛

 

4. اطلاعات مستقيمآ مولّد نيست و تنها در موقعيت‌هاي نادر (و بيشتر در خود صنايع اطلاعاتي) به‌صورت مستقيم مولّد و سودمند است. ارزش اطلاعات در استفاده بهتر از ديگر منابع نهفته است نه در مشاركت مستقيم در توليد؛

 

5. هزينه سربار كه حسابدارها عملا با اطلاعات اين‌گونه برخورد مي‌كنند، و از اين رو، هر گاه نياز به كاهش هزينه است، نگاه‌ها متوجه هزينه‌هاي سربار مي‌شود.

 

اقتصاد خرد اطلاعات. اين بحث از سه جنبه قابل بررسي است: 1) ارزش اطلاعات براي توليدكنندگان، )2 هزينه‌هايي كه آنها براي توليد كالاها و خدمات اطلاعاتي متحمل مي‌شوند، و 3) ارزش اطلاعات براي كاربران كه پايه و اساس تمايل آنان براي پرداخت پول در ازاي كالاها و خدمات اطلاعاتي است. در ابتدا خدمات و محصولات اطلاعاتي در بخش اطلاعاتي اوليه مورد توجه قرار مي‌گيرد، زيرا داده‌ها و آمار مربوط به آنها در دسترس است. اما هزينه‌ها و ارزش‌هاي درون بخش اطلاعاتي ثانويه نيز، از جنبه اقتصاد خرد، حائز اهميت است.

 

ارزش اطلاعات براي بخش اطلاعاتي اوليه. شركت‌هاي فعال در بخش اطلاعاتي اوليه به‌ظاهر سرگرم كسب درآمدند، اما در واقع خطر كردن فراوان است و فوايد مالي، با اين خطرها متناسب به نظر نمي‌رسد، اين وضع، به‌ويژه در مورد نشر كه تفاوت هزينه و سودمندي آن بسيار اندك است صدق مي‌كند. ناشران كتاب غالبآ براي سودآوري، متكي به منابع درآمد فرعي هستند؛ مجلات علمي تا حد زيادي به حق اشتراك متكي هستند؛ انتشارات دانشگاهي تقريبآ در همه دنيا از يارانه بهره‌مندند؛ روزنامه‌ها و مجلات تقريبآ به‌صورت كامل تحت حمايت تبليغات هستند. البته موفقيت‌هايي نيز از قبيل كتب پرفروش، فيلم‌هاي موفق، و سريال‌هاي تلويزيوني كه جايزه گرفته‌اند وجود دارد. اما در هر يك از اين حوزه‌ها بازندگان فراواني نيز مي‌توان يافت. همان‌گونه كه وگل[5]  اشاره مي‌كند، بسياري از فيلم‌ها ـ اگر نگوييم بيشتر آنها ـ سودي به تهيه‌كننده خود باز نمي‌گردانند. تعداد اندكي از فيلم‌ها موفق هستند كه در واقع زيان ناشي از تعداد فراوان فيلم‌هاي موفق را جبران مي‌كنند (25).

 

در تجارت، ارزش‌ها را مي‌توان به بهترين نحو از طريق درآمدهاي كسب‌شده توسط هر صنعت سنجيد. داده‌هاي مربوط به ايالات متحده كه در تصوير 5 ارائه شده نشان‌دهنده توزيع درآمدهاست كه در جدول 1 آمده است.

 

 

 

جدول 1. توزيع درآمدها در ايالات متحده بر اساس درصد توليدناخالص ملي و دلارهاي خالص حاصل‌شده، برمبناي توليد ناخالص ملي6/5 تريليون دلار در سال 1990

 

 

 

بر اساس داده‌هاي گزارش بوكر (3) در 1986، نشر كتاب 10 بيليون دلار، طبق آمار مك لاپ و ليسون (17) در ،1978 نشر مجله 1 بيليون دلار، بنا به گزارش وگل (24) در ،1983 تفريحات 94 بيليون دلار، و بنا به داده‌هاي دفتر آمار كارگري (22) در 1990، آموزش 365 بيليون دلار، تحقيق و توسعه دانشگاهي 21 بيليون دلار، و خدمات تجاري متفرقه 160 بيليون دلار بوده است. بنابراين، مي‌توان برآوردهايي در مورد برخي صنايع توزيعي انجام داد و آنها را براي سال 1990 به صورت جدول 2 ارائه كرد.

 

 

 

 

هزينه‌هاي اطلاعات. ايجاد اطلاعات بايد با توجه به توليد داده‌ها (يعني نمادهاي ثبت‌شده ارائه‌شده به‌صورت واقعي يا تخيلي) و نيز با توجه به پردازش آنها براي استخراج آنچه "اطلاعات منبع" ناميده مي‌شود صورت گيرد. اطلاعات منبع از حيث كاربرد مورد ارزيابي قرار مي‌گيرد و اگر ارزشمند به نظر رسيد براي توليد آنچه "نسخه اصلي توليد"[6]  نام دارد پردازش مي‌شود. در مورد نشر كتاب، اين فرايندها همان ويراستاري است. نتيجه اين فرايندها پايه‌اي براي توليد نسخه‌هاي تكثيرشده جهت توزيع يا تدارك خدمات فراهم مي‌كند. خدمات و كالاهاي حاصل‌شده به بازار عرضه و توزيع مي‌شود. در مجموع، اين موارد شامل پنج مرحله است كه براي آنها هزينه‌هايي مشخص مي‌گردد: پديدآوري، ويراستاري، حروفچيني، توليد، بازاريابي، و توزيع. از بسياري جهات، اين اعمال نمايانگر طرح مورد استفاده در تعريف اطلاعات است.

 

 

 

از اين هزينه‌ها، سه مورد اول معرّف سرمايه‌گذاري در زمينه پديدآوري پايه و اساس لازم براي كالاها و خدمات هستند. دو مورد آخر، هزينه‌هاي تحويل كالاها يا خدمات هستند. هزينه‌هاي پديدآوري كتاب‌ها، مقاله‌هاي مجلات، و فيلمنامه‌ها عملا بر دوش نويسندگان است. زماني كه اين هزينه‌ها با پرداخت حق‌التأليف جبران مي‌شود، به‌صورت بخشي از هزينه‌هاي فروش بر دوش ناشر يا توليدكننده استوار مي‌گردد.

 

در اينجا از كتاب‌ها، مجلات، خدمات پايگاه‌هاي اطلاعاتي، فيلم، تلويزيون، و كتابخانه‌ها براي نشان دادن اين هزينه‌ها در بخش اطلاعاتي اوليه استفاده شده است. به‌منظور ارائه نگاهي كلي به هزينه‌هاي سرمايه‌اي و هزينه‌هاي تحويلي جدول 3 ارائه گرديده است.

 

البته، هزينه‌هاي سرمايه‌اي ثابت هستند، در حالي كه هزينه‌هاي تحويلي، همانند عملكردهاي فروش، متغيرند. از اين رو، منظور از درصدهاي نشان‌داده‌شده، نشان دادن تجربه در مواقعي است كه دخل و خرج برابر مي‌شود. مادامي كه فروش افزايش مي‌يابد، درصد هزينه‌هاي تحويلي نيز بالا مي‌رود، اما هزينه‌هاي سرمايه‌اي ثابت مي‌ماند؛ كه نتيجه آن افزايش تدريجي سود است.

 

 

اقتصاد خرد نشر كتاب. محتواي كتاب معمولا مخلوق ذهن نويسنده است. خلق يك كتاب ممكن است سال‌ها و سال‌ها زمان ببرد، هزينه‌هاي زيادي به خود اختصاص دهد، و گران تمام شود. به‌طور مثال، نويسنده‌اي ممكن است سه تا چهار سال را صرف تدوين كتابي سيصدصفحه‌اي كند. اگر حدود يك سوم اين زمان صرف اين كار شده باشد، با در نظر گرفتن حقوق سالانه‌اي برابر 50000 دلار، هزينه كتاب 50 تا 60 هزار دلار تمام مي‌شود. پاداش مالي ـ يعني همان سود حاصل از سرمايه‌گذاري در چنين كاري ـ معمولا از طريق حق‌التأليف به‌دست مي‌آيد. نرخ حق‌التأليف معمولا 10 درصد بهاي روي جلد كتاب است. با توجه به ميانگين فروش ناخالص كتب (كه بنا بر آمار منتشرشده، حدود 300000دلار براي هر عنوان است)، درآمد متوسط يك نويسنده موفق شايد 30000 دلار باشد كه بازگشت بخشي از سرمايه‌گذاري اوست. در مورد كتاب‌هاي علمي و تخصصي، سود ناشي از فروش به مراتب كمتر و شايد نيمي از سود ناشي از كتاب‌هاي تجاري عمومي است. تخمين زده مي‌شود كه كمتر از يك درصد مؤلفان واقعآ موفق به انتشار مي‌شوند و تنها نيم درصد حقيقتآ موفق هستند، از اين رو انتظارات نيز اندك است (7). نويسندگي راه كسب درآمد نيست، مگر براي تعداد اندكي نويسنده واقعآ موفق.

 

اما در مورد ناشر، كاركردهاي عملياتي همان فرايندهاي ضروري اطلاعاتي هستند كه شايد 15 تا 16 درصد بهاي فروش را به خود اختصاص مي‌دهند. ويراستاري مواردي چون تعيين موقعيت و تشويق مؤلفان، همكاري با آنها براي تهيه نسخه دستنويس مطلوب، ارزيابي ارزش اثر، قابليت فروش آن، و مناسب بودنش براي توليد را در بر مي‌گيرد. معمولا يك ويراستار ارشد مسئول چنين اعمالي است كه شايد بتواند 20 تا 25 عنوان كتاب را در سال ويرايش كند. مديريت توليد شامل اعمالي چون حك و اصلاح نسخه، پيكربندي، سازماندهي محتوا، سروصورت دادن به حروفچيني و صفحه‌بندي، يا تبديل آن به نسخه مادر است. البته، هزينه‌هاي سربار و هزينه‌هاي عمومي اداري را نيز بايد به اين موارد افزود كه شامل دامنه وسيعي از هزينه‌هاي سازماني مثل مكان، آب و برق، و جز آن است. توليد شامل فرايندهايي است كه براي محصول قابل فروش و قابل توزيع يعني محصول چاپ و صحافي و انبار شده ضروري است.

 

كتاب براي فروش عرضه و توزيع مي‌شود. اين اعمال عملا ميان ناشر و توزيع‌كننده تقسيم مي‌گردد. براي فروشنده يا توزيع‌كننده، هزينه‌ها به‌واسطه تخفيف ناشر، كه نوعآ 30 درصد از قيمت تعيين‌شده كتاب است تأمين مي‌گردد. جدول 4 شكل ساده‌شده و كلي داده‌هايي است كه توسط دسوئر (5)، بينگلي (2)، و مك لاپ (16) گزارش شده و هزينه‌ها را به‌صورت درصد قيمت نشان مي‌دهد.

 

 

 

از ميان اين هزينه‌ها، هزينه‌هاي عملياتي و حروفچيني جزو هزينه‌هاي سرمايه‌اي محسوب مي‌شوند و ساير هزينه‌ها، از جمله پرداخت حق‌التألف به مؤلف، هزينه‌هاي تحويلي هستند (جدول 5).

 

 

اقتصاد خرد مجلات علمي. هر عضو هيأت علمي نوعآ بين 20 تا 50 درصد از طول سال را صرف پژوهش مي‌كند. صرف نظر از اوقات شخصي، هزينه اين فعاليت از طريق حقوق دانشگاهي تأمين مي‌گردد (كه گفته مي‌شود هزينه متوسط آن 20000 دلار در سال است). به اين عدد بايد هزينه‌هاي تأمين‌شده از طريق كمك‌هزينه‌هاي پژوهشي و قراردادها را نيز افزود (كه گفته مي‌شود 10000 دلار در سال است). متوسط برآيند اين فعاليت، انتشار دو يا سه مقاله پژوهشي بيست‌صفحه‌اي در سال است كه هزينه هر مقاله 10 تا 15 هزار دلار است. براي يك عضو پژوهشي هيأت علمي اگر هم پاداشي براي فعاليت خلاق وي وجود داشته باشد، برگرفته از درآمد ناشي از انتشار آن خواهد بود كه اين درآمد نيز به‌نوبه خود به موقعيت، مرتبه دانشگاهي، و شهرت علمي وي بستگي دارد. جدول 6 شكل ساده و خلاصه‌شده برآوردهاي مفصلي است كه مك لاپ از هزينه‌هاي عملكردي به‌عمل آورده است (16).

 

 بايد توجه داشت هزينه‌هاي حروفچيني و صفحه‌بندي در مورد انتشار مقالات علمي بسيار بيشتر از هزينه‌هاي مشابه در كتاب است؛ اين مسئله به‌سبب ماهيت پيچيده‌تر انتشار مجلات علمي است. هزينه‌هاي ويراستاري، حروفچيني، و صفحه‌بندي، و هزينه‌هاي عمومي اداري را بايد هزينه‌هاي سرمايه‌اي و ساير موارد را بايد هزينه‌هاي تحويلي در نظر گرفت (جدول 7).

 

 

 

 

اقتصاد خرد نشر صفحه فشرده (سي. دي. رام). هزينه‌هاي سرمايه‌اي ـ يعني هزينه‌هاي مربوط به پديدآوري محتوا و يك نسخه مادر ـ در مورد نشر صفحه فشرده و چاپ، در اصل، بايد مشابه باشد. در حقيقت، بعضي از بسته‌ها هم شامل مواد چاپي (مثل راهنما و مواد توصيفي) و هم مواد الكترونيكي است. تفاوت، در هزينه‌هاي مربوط به توليد و توزيع خدمات و كالاها نهفته است. امروزه، انتشار و حمل و نقل صفحه فشرده (حاوي متن، بازي، يا برنامه) حدود 4 دلار براي هر واحد هزينه برمي‌دارد، اما اين هزينه در مورد كتاب چاپي حدود 18 درصد از قيمت روي جلد آن (يعني 9 دلار از يك كتاب 50 دلاري) است. علاوه بر اين، ظرفيت ذخيره داده‌ها در مورد مواد الكترونيكي بسيار بيشتر از مواد چاپي است. البته همين ويژگي است كه انتشار و توزيع صفحه فشرده را چنين جذاب كرده است، تا حدي كه بررسي نشان‌دهنده رشد سالانه 50 تا 100 درصدي است.

 

به‌طور مثال، با استفاده از انتشار يك كتاب به‌صورت صفحه فشرده، هزينه‌هاي توليد پس از مرحله حروفچيني شايد تا حد نصف كاهش يابد، اما ساير هزينه‌ها اساسآ ثابت باقي مي‌ماند (جدول 8).

 

 

 

اقتصاد خرد خدمات پايگاه‌هاي اطلاعاتي. خدمات پايگاه‌هاي اطلاعاتي كه دسترسي به متون رقومي، بايگاني‌هاي داده‌هاي عددي، تصاوير، بانك‌هاي اطلاعاتي مرجع، و كتابشناسي را فراهم مي‌سازند، ابزارهاي گسترده ديگري براي نشر الكترونيكي هستند. در اينجا نيز هزينه‌هاي سرمايه‌اي، مشابه هزينه‌هاي سرمايه‌اي چاپ هستند. با اين حال، در اينجا دسترسي و بازيابي اقلام مورد نياز، جايگزين توليد براي توزيع مي‌شود. هزينه‌هايي كه خدمات پايگاه‌هاي اطلاعاتي متحمل مي‌شوند شامل هزينه ذخيره، پردازش ريانه‌اي براي نگهداري، دسترسي و بازيابي، و مخابرات است. به‌جز اين موارد، هزينه‌هايي نيز ممكن است برعهده واسطه‌هاي اطلاعاتي نظير كتابخانه‌هاي مرجع، كارگزاران، يا كارآفرينان اطلاعاتي باشد. اين واسطه‌ها از جهتي همتاي خرده‌فروشي‌هاي كتاب هستند. در مطالعه كينگ و همكارانش (13) زمان لازم براي كاوش متوسط توسط يك كارمند در حدود 50 دقيقه تخمين زده شده است. با در نظر گرفتن حقوق حرفه‌اي 15 دلار براي هر ساعت و با احتساب هزينه‌هاي عمومي و سربار، هزينه كاوش به حدود 25 دلار مي‌رسد. هزينه‌هاي مستقيم كاوش از پايگاه اطلاعاتي مرجع در جدول 9 برآورد شده است.

 

 

 

 

حق‌التأليف پولي است كه براي تأمين هزينه‌هاي سرمايه‌اي به توليدكننده پايگاه اطلاعاتي پرداخت مي‌شود؛ ساير هزينه‌ها، از جمله هزينه‌هاي مربوط به واسطه‌ها، هزينه‌هاي تحويلي هستند. با استفاده از داده‌هاي مربوط به سال 1985، مي‌توان جدول 10 را ارائه كرد.

 

 

 

اقتصاد خرد فيلم و تلويزيون. خلق فيلم‌هاي سينمايي، فرايند تعاملي پيچيده‌اي ميان تهيه‌كنندگان، كارگردانان، نويسندگان، بازيگران، فيلمبرداران، طراحان، و مانند ايشان است. هزينه‌هاي اين كار هنگفت است و شامل بودجه‌هاي چند ميليون دلاري در مورد فيلم‌هاي سينمايي، چند صد هزار دلاري براي برنامه‌هاي تلويزيوني، و چند ده هزار دلاري براي بخش‌هاي كوتاه مجموعه‌هاي تلويزيوني است. نتيجه مشخص اين توليد عبارت است از نگاتيو يا نوار مغناطيسي مادر كه از روي آن نسخه‌هاي توزيعي براي عرضه و نمايش بر صحنه يا صفحه تلويزيون تهيه مي‌شود.

 

وگل (24) تصويري از توزيع هزينه‌ها را در زماني كه دخل و خرج برابر باشد، به‌صورت جدول 11 تهيه كرده است.

 

 

 

 

اقتصاد خرد كتابخانه‌ها. كتابخانه‌ها معمولا در سازمان‌هايي از قبيل نهادهاي دانشگاهي، انجمن‌ها ،مدارس، و شركت‌ها فعاليت مي‌كنند، اما در اينجا، آنها را جزئي از بخش اطلاعاتي اوليه در نظر مي‌گيريم، زيرا عملكرد آنها مبتني بر اطلاعات است. جدول 12 به‌صورت كلي هزينه‌هاي كتابخانه‌هاي بزرگ دانشگاهي و عمومي را مقوله‌بندي كرده است (15).

 

 

 

هزينه‌هاي فراهم‌آوري، خدمات فني، وبخشي از هزينه‌هاي عمومي اداري را بايد هزينه‌هاي سرمايه‌اي تلقي كرد؛ هزينه‌هاي خدمات به خوانندگان و بخشي از هزينه‌هاي عمومي اداري جزو هزينه‌هاي تحويلي هستند (جدول 13).

 

 

 

 

اقتصاد خرد بخش اطلاعاتي ثانويه. هزينه‌هاي اطلاعات در بخش اطلاعاتي ثانويه مشابه هزينه‌ها در بخش اوليه است، اما سنجش آنها دشوار است. پرداخت اين هزينه‌ها ممكن است برعهده گروه استفاده‌كننده، مشتري يا پروژه واگذار گردد يا اينكه به‌مثابه بخشي از هزينه‌هاي عمومي و سربار تقبل شود. جايي كه در قبال هزينه‌ها وجه دريافت مي‌شود، نظام حسابداري مي‌تواند سهم خالص هر بخش از خدمات را از كل بودجه محاسبه كند، به‌طوري كه نظام قيمت‌گذاري انتقال‌دهنده اطلاعاتي درباره شدت تقاضا و سهم آن از درآمدهاي ناخالص كلي است. اما شقّ دوم يعني تقبل هزينه‌هاي اطلاعات به‌عنوان بخشي از هزينه‌هاي عمومي و سربار، از دقت كمتري در تعيين هزينه‌هاي خدمات اطلاعاتي مختلف برخوردار است.

 

هزينه‌هاي مرتبط با خدمات و محصولات اطلاعاتي را مي‌توان چنين تقسيم كرد: 1) هزينه‌هاي ثابت نظير دستمزدها كه، چه استفاده صورت بگيرد و چه نگيرد، وجود دارند؛ )2 هزينه‌هاي متغير نظير هزينه‌هاي اشتراك پايگاه اطلاعاتي و ديگر خدمات كه، چه استفاده صورت بگيرد و چه نگيرد، وجود دارند؛ و 3) هزينه‌هاي متغير نظير هزينه‌هاي كاوش پايگاه اطلاعاتي كه به استفاده واقعي از محصولات و خدمات ارتباط مي‌يابد و در، صورت عدم استفاده، وجود نخواهند داشت. علاوه بر هزينه‌هاي مستقيم، هزينه‌هاي غيرمستقيم نيز وجود دارد كه اجاره‌بها، هزينه‌هاي عمومي اداري، و هزينه‌هاي سربار از آن جمله‌اند كه اين موارد نيز ربطي به ميزان استفاده ندارند.

 

بيشتر فعاليت‌هاي اطلاعاتي داخلي نظير كتابخانه‌هاي تخصصي، به‌صورت مراكز هزينه‌اي با بودجه‌اي سالانه عمل مي‌كنند و هزينه‌هاي مستقيم شامل هزينه مواد و نيروي كار و شايد هزينه‌هاي ثابت را پوشش مي‌دهد. در اين روش، فعاليت اطلاعاتي از نظر حسابداري هزينه سربار يا بالاسري تلقي مي‌شود. اين نظام، از لحاظ كاربرد، نظامي ساده است؛ اما در درازمدت سبب بي‌توجهي به كتابخانه مي‌شود. زماني كه مدير يك شركت به بررسي عمليات مالي شركت مي‌پردازد و به كتابخانه به‌عنوان يك هزينه و نه يك كمك‌كننده مستقيم مي‌نگرد، احتمالا درصدد برمي‌آيد كه بودجه آن را كاهش دهد. شق دوم آن است كه فعاليت اطلاعاتي به‌صورت فعاليتي سودآور عمل مي‌كند و خدمات خود را در داخل و به‌صورت بالقوه در خارج از سازمان مادر به معرض فروش مي‌گذارد واين قابليت را دارد كه بتوان از لحاظ مالي به آن توجه كرد.

 

ارزش‌هاي اطلاعات در استفاده. ارزش غني‌سازي فرهنگي، تفريح، و سرگرمي نيز همانند منافع اطلاعات از طريق تمايل افراد براي پرداخت پول در ازاي آنها نمود مي‌يابد. فيلم، تلويزيون، تئاتر، هنر، و ورزش كه همگي صنايع چند بيليون دلاري هستند توسط مصرف‌كنندگان و تبليغ‌كنندگان پشتيباني مالي مي‌شوند. همان‌گونه كه در جدول 14 نشان داده شده، وگل (24) زمان و هزينه‌اي را كه بزرگسالان در سال 1981 صرف فعاليت‌هاي تفنني برگزيده كرده‌اند، برآورد كرده است. اين ارقام بيانگر بيش از نيمي از اوقات بيداري يك فرد و تقريبآ 3 درصد از توليد ناخالص ملي است. با هر مقياسي كه بسنجيم، اين مقادير زمان و هزينه قابل توجهي را شامل مي‌شوند.

 

استفاده ديگر افراد از اطلاعات به‌منظور آموزش و پيشرفت فردي است. هزينه‌هاي آموزش رسمي حدود 7 درصد از توليد ناخالص ملي را تشكيل مي‌دهند، و هزينه‌هاي آموزش غيررسمي و تعليمات صنعتي شايد 3 درصد ديگر از توليد ناخالص ملي را در بر گيرند. مطالعه‌اي كه در 1986 توسط مؤسسه پژوهشي ايالات متحده صورت گرفته نشان مي‌دهد كه بيش از 30 بيليون دلار در 1986 براي آموزش رسمي كاركنان صرف شده، اما 180 بيليون دلار ديگر نيز براي آموزش ضمن خدمت صرف گرديده است. چكيده‌نامه آماري ايالات متحده در 1987 گزارش كرده است كه مجموع هزينه‌هاي آموزش رسمي در همه سطوح عمومي و خصوصي در 1986، بالغ بر 260 بيليون دلار بوده است (22). و بنا به گزارش‌هاي مكتوب نيز رقم 30 بيليون دلار به‌عنوان هزينه برنامه‌هاي آموزش رسمي صنعتي در 1993 قيد شده است (6).

 

 ارزش خدمات اطلاعاتي براي افراد متخصص. برآورد شده است كه افراد متخصص تقريبآ 60 درصد وقت خود را صرف ارتباطات و كار با اطلاعات مي‌كنند (4). اين افراد هزينه‌هايي را براي به‌دست آوردن اطلاعات واستفاده از آن متحمل مي‌شوند، اما برآورد شده است كه منافع مستقيم حاصل از استفاده از اطلاعات براي آنها، ده برابر آن چيزي است كه هزينه كرده‌اند. با اين حال، چيزي كه مهم‌تر از منافع مستقيم است، افزايشي است كه در توليد حاصل مي‌شود و آن را با نتايج توليدشده مي‌سنجند (نتايجي مثل گزارش‌ها، انتشارات مديريتي، طرح‌ها و پيشنهاده‌هاي پژوهشي، مشاوره‌ها، و جز آن)؛ مدت زماني كه صرف انجام كار و آماده كردن چنين نتايجي مي‌شود بسيار كارآمدتر مورد استفاده قرار مي‌گيرد.

 

ارزش اطلاعات در تجارت و صنعت. تجارت و صنعت براي پشتيباني از مديريت عملياتي، برنامه‌ريزي تجاري، و تصميم‌گيري نيازمند اطلاعات است. اطلاعات به صورت جهاني براي توسعه توليد، بازاريابي، مديريت مالي، و عمليات صنعتي ضروري است.

 

به‌منظور ترسيم اهميت اطلاعات براي تجارت، مي‌توان به گسترش برنامه‌اي تجاري توجه كرد. چنين برنامه‌اي خلق مي‌شود تا مبيّن رسالت يك سازمان باشد و به‌عنوان طرحي پيشنهادي براي به‌دست آوردن سرمايه عمل مي‌كند. برنامه‌اي براي توسعه‌هايي است كه قرار است در آينده صورت گيرد و راهنمايي براي برنامه‌ريزي‌هاي بعدي با حركت به سمت نوعي اقتصاد اطلاعاتي است. برنامه تجاري نيازمند آن است كه نقش اطلاعات در حمايت از اهداف تجاري مشخص گردد. اطلاعات براي حمايت از تحقيق و توسعه در زمينه توليد، براي دستيابي به بنيه مالي، براي بازاريابي، براي شناخت حكومتي، براي استفاده از استانداردهاي صنعتي، و براي مديريت كاركنان حائز اهميت است (12؛ 9).

 

براي شركت‌هاي فعال در بخش اطلاعاتي اوليه، شناخت نقش اطلاعات، همان‌گونه كه در شكل 7 نشان داده شده، از اهميت خاصي در امر تدارك توليد و خدمات اطلاعاتي برخوردار است.

 

 

 

 

 

 

 

مآخذ:

 

1) Arrow, K.J. The Economics of Information: Vol.4 of the collected Papers of Kenneth J. Arrow. cambridge, MA: Harvard University Press,1984; 2) Bingley, C. Book Publishing Practice. London: Crosby Lockwood & Son, 1966; 3) Bowker Annual of Library and Book Trade Information. New York: R.R.Bowker Company, 1988; 4) Carroll, B.; King D.W. "Value of Information". Drexel Library Quartly. Vol.21 (Summer 1985): 36-60; 5) Dessauer, J.P. Book Publishing: What It Is, What It Does. New York: R.R. Bowker, 1981; 6) Fortune. Vol. 127, No. 6 (March 1993): 62-64; 7) Hartwick, J.M. Aspects of the Economics of Book Publishing. Ontari: Queens University, Institute for Economic Research, 1984; 8) Hayes, R.M. "Measurement of Information and Communication: A Set of Definitions". Information and Behaviour. Vol.4 (1993); 9) Hayes, R.M.; Erickson, T. "Added Value as a Function of Purchases Services". The Information Society. Vol.1, No. 4 (Dec. 1982): 307-338; 10) Hayes, R.M.; Palmer, S. "The Effects of Distance Upon Use of Libraries: Case Studies Based on a Survey of Users of the Los Angeles Public Library, Central Library and Branches". Library and Information Science Reserch. Vol. 5, No. 1 (1983): 67-100; 11) Idem. "A Simplified Model for the Fine Structure of National Information Economics". Proceedings of the NIT'92 Conference. Hong Kong (30 Nov.-2 Dec. 1992); 12) Hayes, R.M.(ed). Libraries and the Information Economy of California. Los Angeles: GSLIS/UCLA, 1985; 13) King, W.et al. key Papers in the Economics of Information, White Plaxins. N Y: Knowledge Industry Publications, 1983; 14) Laffont, J.J. The Economics of Uncertainty and Information. Cambridge, MA: MIT Press, 1989; 15) LCM. The Library Costing Model. Los Angeles: Becker & Hayes, 1993; 16) Machlup, F. The Production and Distribution of Knowledge in the United States. Princeton, NJ: Princeton University Press, 1962; 17) Machlup, F.; Leeson, K. Information Through the Printed Word: the Dissemination of Scholarly, Scientific and Intellectual Knowledge. New York: Praeger, 1978; 18) National Commission on Libraries and Information Science. Public Sector/Private Sector Task Force. Washington, DC: NCLIS, 1982; 19) Philips, L. The Economics of Imperfect Information. New York: Combridge University Press, 1988; 20) Plott, C.R. "Psycology and Ecomomics". in J.Eatwell. et al. (eds). The New Pulgrave: Utility and Probability. New York: W.W.Norton, 1990; 21) Porat, M.U. The Information Economy: Definition and Measurement. Washington, DC: US Department of Commerce, Office of Telecommunications, 1977; 22) Statistical Abstracts of the United States. US Department of Commerce, 1993; 23) Veblen, O. The Theory of the Leisure Class. Chicago: MacMillan, 1899; 24) Vogel, H.L. Entertainment Industry Economics. New York: Cambridge University Press, 1986; 25) Von Neumann, J.; Morgenstern, O. Theory of Games and Economic Behaviour. Princeton, NJ: Princeton University Press, 1952.

 

  (IEILS) [7] رابرت ام. هايس 

 

ترجمه حميدرضا جمالي مهموئي

 

 

 


 

[1]. Entropy

[2]. Shanon

[3]. Arrow

[4]. Porat

[5]. Vogel

[6]. Production Master

 

[7]. Robert M. Hayes

 

 

[ ۱۳٩٢/٤/۱٢ ] [ ۱:٤٥ ‎ب.ظ ] [ جمشید چایانی - دانشجوی کارشناسی ارشد علم اطلاعات و دانش شناسی دانشگاه علوم تحقیقات تهران ]

[ نظرات () ]

ترویج زندگی سالم در کتابخانه

by on June 21, 2013 توسط در تاریخ 21 ژوئن 2013 مترجم جمشید چایانی

We all know the traditional library is changing. همه ما می دانیم که کتابخانه های سنتی در حال تغییر است. We are inundated with articles on makerspaces, new and innovative program ideas, and the concept of libraries as third place. ما در حال با مقالات در makerspaces، ایده های برنامه جدید و نوآورانه، و مفهوم از کتابخانه به عنوان مقام سوم هولناک است. Another great way for libraries to be involved in their communities is through providing information and programs on health, as well as creating partnerships with other organizations specializing in that field. یکی دیگر از راه بسیار خوبی برای کتابخانه ها در جوامع خود درگیر است از طریق ارائه اطلاعات و برنامه های بهداشت، و همچنین ایجاد همکاری با دیگر سازمان های متخصص در این زمینه است. Public libraries have a variety of ways to provide health information to patrons. کتابخانه های عمومی انواع راه برای ارائه اطلاعات بهداشتی به کاربران است. Some may have health databases, like Ebsco's Consumer Health Complete or Gale's Health and Wellness Resource Center . ممکن است برخی از پایگاه داده های سلامت داشته باشد، مانند EBSCO مصرفی سلامت کامل یا گیل بهداشت و مرکز منابع سلامتی . A listing of reliable websites about health is also useful for patrons. فهرستی از وب سایت های قابل اعتماد در مورد سلامت نیز برای کاربران مفید است. For one example, take a look at the Health/Medicine section of the Recommended Websites maintained by the Pikes Peak Library District (PPLD), Colorado Springs, Colo. And, of course, books, both in reference and non-fiction, are available to provide information. برای مثال، نگاهی به بهداشت و درمان / پزشکی بخش از وب سایت توصیه شده نگهداری شده توسط قله پیکس کتابخانه منطقه (PPLD)، کلرادو اسپرینگز، کلرادو و، البته، کتاب، هر دو در مرجع و غیر داستانی، در دسترس هستند به ارائه اطلاعات. Ensuring this information reaches your patrons can be done using pathfinders and community classes. اطمینان از این اطلاعات می رسد مشتریان شما می تواند با استفاده از مسیریاب ها و طبقات جامعه انجام می شود. People will be excited to know about the resources at their fingertips. مردم هیجان زده خواهد شد در مورد منابع می دانم در نوک انگشتان خود را.

Health is a broad and inclusive overarching theme that allows for a huge selection of programs to be developed. سلامتی یک موضوع فراگیر فراگیر و گسترده ای است که اجازه می دهد تا برای یک انتخاب عظیمی از برنامه های به توسعه است. Fitness instructors may be willing to teach a class at the library. مدرسان تناسب اندام ممکن است مایل به تدریس یک کلاس در کتابخانه. For example, at one PPLD location, yoga instructors-in-training volunteered to teach classes. به عنوان مثال، در یک محل PPLD، مدرسان یوگا آموزش داوطلب برای تدریس در کلاس. Nutritionists or dietitians can speak about healthy eating. متخصصان تغذیه و یا متخصصین تغذیه می توانند در مورد غذا خوردن سالم صحبت می کنند. Outdoor recreation programs that fit your community's geography and tastes can be developed. برنامه های تفریحی در فضای باز که مناسب جغرافیا جامعه خود را و سلیقه را می توان توسعه یافته است. New York Public Library has an entire Health, Fitness and Wellness topic category for their classes . کتابخانه عمومی نیویورک رده موضوع بهداشت، تناسب اندام و سلامتی کامل خود را برای کلاس . Pima County Public Library, Tucson, Az., even added registered nurses to their libraries. [1] پیما کتابخانه عمومی شهرستان، توسان، AZ، حتی پرستاران ثبت نام شده را به کتابخانه خود اضافه شده است. [1]

Partnership options for promoting health are also a possibility. گزینه های همکاری در جهت ارتقاء سلامت نیز یک احتمال است. In 2012, PPLD started working with Bonfils Blood Center to regularly hold blood drives at several libraries. PPLD در سال 2012، شروع به کار با مرکز خون Bonfils به طور منظم نگه اهدای خون در چند کتابخانه. The Ronald McDonald Caremobile parks in many of the library lots, and provides medical services to kids. رونالد مک دونالد Caremobile پارک در بسیاری از از لات کتابخانه، و به بچه ها فراهم می کند خدمات پزشکی. The library helps to promote these events to patrons and provides the space. کتابخانه کمک می کند تا به ترویج این وقایع را به مراجعان و فضای فراهم می کند. For another form of partnership, some medical groups for low income clients or those with low or no medical insurance may have an outreach department. برای شکل دیگری از مشارکت، برخی از گروه های پزشکی برای مشتریان کم درآمد و یا کسانی که با کم و یا بدون بیمه پزشکی ممکن است واحد توسعه داشته باشد. Staff from our local medical service, Peak Vista , have come to library events and set up information tables in the lobby. کارکنان از خدمات محلی ما پزشکی، قله ویستا ، به رویدادی کتابخانه آمده و جداول اطلاعات راه اندازی در لابی. They have been able to connect with new people, and inform them of the services they have available and the requirements to sign up for the program. آنها قادر به اتصال با افراد جدید، و آنها را از خدمات آنها در دسترس و مورد نیاز به ثبت نام برای این برنامه بوده است.

Library outreach at community health events can provide you with an audience for general library services, as well as health-specific information. توسعه کتابخانه در رویدادهای مربوط به بهداشت جامعه می تواند به شما را با مخاطبان برای خدمات کتابخانه طور کلی، و همچنین سلامت اطلاعات خاص ارائه می کنند. You may also be able to develop relationships with people from other service organizations who can then become a partner for other healthy endeavors. همچنین شما می توانید قادر به توسعه روابط با مردم را از دیگر سازمان های سرویس که پس از آن می تواند تبدیل به یک شریک برای دیگر تلاش های سالم باشد. Libraries are part of the greater public good. کتابخانه ها بخشی از کالای عمومی بیشتر است. Connecting people to health information can become an integral part of library services that works to make everyday life better for our patrons. اتصال مردم به اطلاعات سلامت می تواند تبدیل به بخشی جدایی ناپذیر از خدمات کتابخانه است که با این نسخهها کار به زندگی روزمره بهتر برای مشتریان ما است.

[ ۱۳٩٢/٤/٦ ] [ ۱٠:۳۳ ‎ق.ظ ] [ جمشید چایانی - دانشجوی کارشناسی ارشد علم اطلاعات و دانش شناسی دانشگاه علوم تحقیقات تهران ]

[ نظرات () ]

مجله اینترنتی دانستنی ها ، عکس عاشقانه جدید ، اس ام اس های عاشقانه