علم اطلاعات و دانش شناسی

کتابداری - انجمن کتابداران - آموزش کتابداری - اخبار فرهنگی و کتابداری

رئیس کمیسیون اصل 90مجلس شورای اسلامی اظهار داشت: کتابداری شغلی ارزشمند و تأثیرگذار است رئیس کمیسیون اصل 90مجلس شورای اسلامی در بازدید سرزده از کتابخانه عمومی شهید اشرفی اصفهانی اظهار داشت: کتابداری شغلی ارزشمند و تأثیرگذار است

به گزارش روابط عمومی اداره کل کتابخانه‌های عمومی استان همدان، محمدعلی پورمختار نماینده مردم شهرستان های کبودرآهنگ و بهار درمجلس شورای اسلامی بصورت سرزده از کتابخانه عمومی شهید اشرفی اصفهانی بازدید نموده و از نزدیک ضمن بررسی فعالیت‌های صورت گرفته و مشکلات موجود در کتابخانه‌های عمومی شهرستان، نظرات اعضاء فعال کتابخانه‌های عمومی را درخصوص ضعف و قوت  کتابخانه جویا شدند.
رئیس کمیسیون اصل 90 مجلس شورای اسلامی  طی این بازدید ضمن اشاره به جایگاه ارزشمند مراکزفرهنگی درسطح جامعه افزود: کتابخانه‌های عمومی بستری مناسب درجهت تامین نیازهای علمی و آموزش  افراد در جامعه می باشد.
وی ادامه داد: کتابخانه‌های عمومی  باید محل رفع نیاز‌ها و سؤالات علمی مردم در موضوعات مختلف باشد که این مورد با  تأمین  منابع مکتوب برای گرایش ها و سلیقه های مختلف امکان پذیرخواهدبود.
پورمختار ضمن ابراز خرسندی از رشد شاخص های فنی کتابخانه‌های عمومی این شهرستان با اشاره به  تلاش های ارزشمندکتابداران درعرصه ترویج فرهنگ مطالعه مفید دراین شهرستان اذعان داشت: کتابداری یک شغل بسیار ارزشمند و شرافتمندانه‌ای است که نصیب کارکنان کتابخانه‌های عمومی شده است و آنها باید ضمن غنیمت شمردن این فرصت، درجهت تحقق فرامین مقام معظم رهبری (مدظله العالی) درجهت نهادینه کردن فرهنگ مطالعه دربین مردم گام های موثری بردارند.
وی ضمن اشاره به ضرورت تعامل ادارت شهرستان دربه نتیجه رسیدن اهداف و برنامه‌های بزرگ در شهرستان افزود: موفقیت در اجرای برنامه‌های فرهنگی نیازمند تعامل و همکاری گسترده بخش ها و دستگاه‌های مختلف فرهنگی در جامعه می باشد.
 رئیس کمسیون اصل نود مجلس شورای اسلامی ضمن اشاره به درخواست اعضای کتابخانه‌های عمومی درجهت بروزرسانی منابع علمی و غنی سازی این گونه منابع درکتابخانه‌های عمومی خواستار ارتباط و تعامل بیشتر مسئولین کتابخانه‌های عمومی با انتشارات فعال دراین حوزه در داخل و خارج از استان شد.


درادامه سیدجوادمعینی رئیس اداره کتابخانه‌های عمومی شهرستان نیز با تقدیر از حضور رئیس کمسیون اصل 90مجلس شورای اسلامی درکتابخانه‌های عمومی شهید اشرفی اصفهانی و قدس ویان  ،حضور وی را مایه دلگرمی مسئولین کتابخانه‌های عمومی دانست و گفت: این اقدام نشان از توجه ویژه نماینده مردم در مجلس شورای اسلامی به مقوله کتاب و کتابخوانی دارد وامید است با حمایت های مسئولین، اقدامات گسترده‌ای در راستای اعتلای بیش از پیش کتابخانه‌های عمومی صورت پذیرد.

رئیس اداره کتابخانه های شهرستان کبودرآهنگ با اشاره به تلاش دلسوزانه کتابداران این شهرستان در رشد شاخص های مدنظر نهادکتابخانه های عمومی دراین منطقه افزود: در6باب کتابخانه نهادی و 2باب کتابخانه مشارکتی فعال دراین شهرستان برای 6000نفر از اعضای فعال این کتابخانه ها 75000جلدکتاب موجود می باشد که سرانه شاخص های کتاب و عضو دراین شهرستان بالاتر از میانگین کشوری واستانی قراردارد.

معینی ادامه داد :سرانه زیربنای کتابخانه‌ها دراین شهرستان 48/1مترمربع برای هرصد نفرمی باشدکه  تنها ضعف شهرستان درحوزه کتابخوانی، پایین بودن این شاخص از میانگین استانی می باشد که  جهت رفع این مشکل و بهر ه برداری سریع از پروژه های نیمه کاره روستای داق داق آباد و کتابخانه شهرشیرین‌سو و شروع اجرای پروژه روستای دستجرد، حمایت و همکاری بیشتر مسئولین استانی وشهرستانی را در اختصاص اعتبار لازم به این امر ضروری دانست.

رئیس اداره کتابخانه‌های عمومی شهرستان کبودرآهنگ با بیان اینکه هم اکنون  پویایی و نشاط را در کتابخانه های عمومی راشاهد هستیم افزود: کتابخانه‌ها با علم و متناسب با دانش روز اداره می شوند و جست‌وجوی اطلاعات، اشاعه دانش و ارائه خدمات را برای عموم مردم فراهم آورده است.

[ ۱۳٩۳/۳/۳ ] [ ۱٢:٢۱ ‎ب.ظ ] [ جمشید چایانی - دانشجوی کارشناسی ارشد علم اطلاعات و دانش شناسی دانشگاه علوم تحقیقات تهران ]

[ نظرات () ]

[ ۱۳٩۳/۳/۳ ] [ ۱٢:٢٠ ‎ب.ظ ] [ جمشید چایانی - دانشجوی کارشناسی ارشد علم اطلاعات و دانش شناسی دانشگاه علوم تحقیقات تهران ]

[ نظرات () ]

[ ۱۳٩۳/۳/۳ ] [ ۱٢:۱٧ ‎ب.ظ ] [ جمشید چایانی - دانشجوی کارشناسی ارشد علم اطلاعات و دانش شناسی دانشگاه علوم تحقیقات تهران ]

[ نظرات () ]

رئیس کمیسیون اصل 90مجلس شورای اسلامی اظهار داشت: کتابداری شغلی ارزشمند و تأثیرگذار است رئیس کمیسیون اصل 90مجلس شورای اسلامی در بازدید سرزده از کتابخانه عمومی شهید اشرفی اصفهانی اظهار داشت: کتابداری شغلی ارزشمند و تأثیرگذار است

به گزارش روابط عمومی اداره کل کتابخانه‌های عمومی استان همدان، محمدعلی پورمختار نماینده مردم شهرستان های کبودرآهنگ و بهار درمجلس شورای اسلامی بصورت سرزده از کتابخانه عمومی شهید اشرفی اصفهانی بازدید نموده و از نزدیک ضمن بررسی فعالیت‌های صورت گرفته و مشکلات موجود در کتابخانه‌های عمومی شهرستان، نظرات اعضاء فعال کتابخانه‌های عمومی را درخصوص ضعف و قوت  کتابخانه جویا شدند.
رئیس کمیسیون اصل 90 مجلس شورای اسلامی  طی این بازدید ضمن اشاره به جایگاه ارزشمند مراکزفرهنگی درسطح جامعه افزود: کتابخانه‌های عمومی بستری مناسب درجهت تامین نیازهای علمی و آموزش  افراد در جامعه می باشد.
وی ادامه داد: کتابخانه‌های عمومی  باید محل رفع نیاز‌ها و سؤالات علمی مردم در موضوعات مختلف باشد که این مورد با  تأمین  منابع مکتوب برای گرایش ها و سلیقه های مختلف امکان پذیرخواهدبود.
پورمختار ضمن ابراز خرسندی از رشد شاخص های فنی کتابخانه‌های عمومی این شهرستان با اشاره به  تلاش های ارزشمندکتابداران درعرصه ترویج فرهنگ مطالعه مفید دراین شهرستان اذعان داشت: کتابداری یک شغل بسیار ارزشمند و شرافتمندانه‌ای است که نصیب کارکنان کتابخانه‌های عمومی شده است و آنها باید ضمن غنیمت شمردن این فرصت، درجهت تحقق فرامین مقام معظم رهبری (مدظله العالی) درجهت نهادینه کردن فرهنگ مطالعه دربین مردم گام های موثری بردارند.
وی ضمن اشاره به ضرورت تعامل ادارت شهرستان دربه نتیجه رسیدن اهداف و برنامه‌های بزرگ در شهرستان افزود: موفقیت در اجرای برنامه‌های فرهنگی نیازمند تعامل و همکاری گسترده بخش ها و دستگاه‌های مختلف فرهنگی در جامعه می باشد.
 رئیس کمسیون اصل نود مجلس شورای اسلامی ضمن اشاره به درخواست اعضای کتابخانه‌های عمومی درجهت بروزرسانی منابع علمی و غنی سازی این گونه منابع درکتابخانه‌های عمومی خواستار ارتباط و تعامل بیشتر مسئولین کتابخانه‌های عمومی با انتشارات فعال دراین حوزه در داخل و خارج از استان شد.


درادامه سیدجوادمعینی رئیس اداره کتابخانه‌های عمومی شهرستان نیز با تقدیر از حضور رئیس کمسیون اصل 90مجلس شورای اسلامی درکتابخانه‌های عمومی شهید اشرفی اصفهانی و قدس ویان  ،حضور وی را مایه دلگرمی مسئولین کتابخانه‌های عمومی دانست و گفت: این اقدام نشان از توجه ویژه نماینده مردم در مجلس شورای اسلامی به مقوله کتاب و کتابخوانی دارد وامید است با حمایت های مسئولین، اقدامات گسترده‌ای در راستای اعتلای بیش از پیش کتابخانه‌های عمومی صورت پذیرد.

رئیس اداره کتابخانه های شهرستان کبودرآهنگ با اشاره به تلاش دلسوزانه کتابداران این شهرستان در رشد شاخص های مدنظر نهادکتابخانه های عمومی دراین منطقه افزود: در6باب کتابخانه نهادی و 2باب کتابخانه مشارکتی فعال دراین شهرستان برای 6000نفر از اعضای فعال این کتابخانه ها 75000جلدکتاب موجود می باشد که سرانه شاخص های کتاب و عضو دراین شهرستان بالاتر از میانگین کشوری واستانی قراردارد.

معینی ادامه داد :سرانه زیربنای کتابخانه‌ها دراین شهرستان 48/1مترمربع برای هرصد نفرمی باشدکه  تنها ضعف شهرستان درحوزه کتابخوانی، پایین بودن این شاخص از میانگین استانی می باشد که  جهت رفع این مشکل و بهر ه برداری سریع از پروژه های نیمه کاره روستای داق داق آباد و کتابخانه شهرشیرین‌سو و شروع اجرای پروژه روستای دستجرد، حمایت و همکاری بیشتر مسئولین استانی وشهرستانی را در اختصاص اعتبار لازم به این امر ضروری دانست.

رئیس اداره کتابخانه‌های عمومی شهرستان کبودرآهنگ با بیان اینکه هم اکنون  پویایی و نشاط را در کتابخانه های عمومی راشاهد هستیم افزود: کتابخانه‌ها با علم و متناسب با دانش روز اداره می شوند و جست‌وجوی اطلاعات، اشاعه دانش و ارائه خدمات را برای عموم مردم فراهم آورده است.

[ ۱۳٩۳/۳/۳ ] [ ۱٢:۱۱ ‎ب.ظ ] [ جمشید چایانی - دانشجوی کارشناسی ارشد علم اطلاعات و دانش شناسی دانشگاه علوم تحقیقات تهران ]

[ نظرات () ]

چگونه یک طرح پژوهشی بنویسیم ؟
برای انجام هر نوع پژوهشی، اولین و اساسی ترین گام، تهیه طرحی جامع و کامل در این زمینه می باشد. معمولا انجام این مرحله برای بسیاری از پژوهشگران بسیار مشکل می باشد. گروهی معتقدند که تهیه طرح پژوهشی، در واقع، «جهت یابی پژوهشی» می باشد، به این معنا که پس از تهیه طرح، پژوهشگر فقط باید خود را ملزم بداند که در چارچوب طرح نوشته شده حرکت نماید.

 

    برای انجام هر نوع پژوهشی، اولین و اساسی ترین گام، تهیه طرحی جامع و کامل در این زمینه می باشد. معمولا انجام این مرحله برای بسیاری از پژوهشگران بسیار مشکل می باشد. گروهی معتقدند که تهیه طرح پژوهشی، در واقع، «جهت یابی پژوهشی» می باشد، به این معنا که پس از تهیه طرح، پژوهشگر فقط باید خود را ملزم بداند که در چارچوب طرح نوشته شده حرکت نماید. مقدمه برای انجام هر نوع پژوهشی، اولین و اساسی ترین گام، تهیه طرحی جامع و کامل در این زمینه می باشد. معمولا انجام این مرحله برای بسیاری از پژوهشگران بسیار مشکل می باشد. گروهی معتقدند که تهیه طرح پژوهشی در واقع، «جهت یابی پژوهشی» می باشد، به این معنا که پس از تهیه طرح، پژوهشگر فقط باید خود را ملزم بداند که در چارچوب طرح نوشته شده حرکت نماید. با توجه به گسترش دوره های کارشناسی و کارشناسی ارشد در دانشگاه های استان و نیاز دانشجویان و نیز سایر پژوهشگران آزاد و شاغل در دستگاههای دولتی و خصوصی نگارنده سعی نموده است که به زبان ساده و با توضیح و بیان مطلب در حد متعارف - با توجه به محدود بودن صفحه نشریه- رئوس مطالب مربوط به تهیه و تنظیم طرح های پژوهشی را ارایه نماید.


1.تعریف تحقیق یا پژوهش :کلمه «تحقیق» در فرهنگ فارسی معین، رسیدن، درست کردن، پژوهیدن، پژوهش بررسی، مطالعه، حقیقت، واقعیت تعریف شده است.در لغت نامه دهخدا این کلمه را «کُنه مطلب رسیدن، واقع چیزی را به دست آوردن» معنا کرده است. در اصطلاح علمی تحقیق یا پژوهش عبارت است از به کار گرفتن روش هایی منطقی و دقیق توام با طرح و اندیشه برای کشف حقیقت. پژوهنده با انجام کارهای پژوهشی منظم سعی بر این دارد واقعیت های پیرامون خود را به درست و صحیح شناخته و روابط حاکم بین امور را پیدا نماید و در نهایت، پاسخ سوالهای خود را یافته و راه حل مشکل و مسئله را پیدا کند.


2.انواع تحقیق: با توجه به انگیزه پژوهنده در انجام یک کار تحقیقی، می توان تحقیق را به دو نوع بنیادی و کاربردی تقسیم بندی نمود.


 الف- تحقیق بنیادی- در این نوع تحقیق، پژوهشگر توجه ای به قابل استفاده بودن نتایج حاصل، در مسایل زندگی ندارد. کشف حقیقت و ارایه اطلاعات جدید انگیزه وی در پژوهش بوده حُسن و قُبه یافته ها مورد توجه نمی باشند. (اگرچه در بیشتر موارد کشف حقایق حاصل از این نوع تحقیقات ممکن است در زمان انجام تحقیق، کاربردی نداشته و مورد توجه قرار نگیرد ولی، اغلب پس از گذشت مدتی نتایج تحقیقات بنیادی به صورت کاربردی مورد استفاده قرار می گیرد).


ب.تحقیق کاربردی- این نوع تحقیق به منظور یافتن پاسخ برای مشکلات اجتماعی و انسانی انجام گرفته و هدف پژوهشگر برخورد و ارایه راه حل برای آنها می باشد. نظیر شناخت عواملی که باعث کم کاری و رشوه گیری در یک سازمان می شود و یافتن راه حل برای آن.


3.فرضیه تحقیق: فرضیه، بیانی است حدسی یا علمی و مبتنی بر دانش و آگاهی های قبلی پژوهشگر که، روابط بین دو یا چند متغیر را مورد بررسی قرار می دهد. وقتی فرضیه ای را عنوان می کنیم در حقیقت می گوییم «اگر شرایط چنین و چنین رخ دهد، نتایج چنان و چنان خواهد شد». (فرضیه در واقع حالت خاصی از نظریه(تئوری) است. پژوهشگر با آزمون فرضیه، نظریه را شکل داده و دانش و آگاهی جدیدی را تولید می نماید).با توجه به این که فرضیه بیانی حدسی در باره روابط بین دو یا چند متغیر است. لذا، باید با آزمایش سنجیده شود. یعنی پژوهشگر در جریان تحقیق حدس های خود را امتحان می کند تا، علت واقعی مشکل را یافته و راه حل درست را پیدا نماید. اشاره شد که پژوهشگر برای بیان چگونگی روابط بین متغیرها فرض هایی را مطرح ساخته و روابط متغیرها را معمولا مورد بررسی و دستکاری قرار می دهد. حالت های مختلف چگونگی روابطی که ممکن است بین متغیرها وجود داشته باشد به شرح زیر است:


الف. فرضیه بررسی تفاوت تاثیر- در این فرضیه پژوهشگر به دنبال بررسی و مقایسه تفاوت تاثیر دو یا چند متغیر مستقل بر متغیر وابسته می باشد. مثال هایی از این نوع فرضیه عبارتند از «بررسی نقش بکارگیری مدیریت آمرانه و یا مدیریت بر اساس مشورت با کارکنان و تاثیر آن بر بازدهی کارخانه». یا «میزان فشار روانی بر پرستاران بخش های مراقبت های ویژه با میزان فشار روانی بر پرستاران بخش های داخلی و جراحی تفاوت ندارد». و یا «میانگین نمره های دانشجویانی که با روش «الف» آموزش داده می شوند از میانگین نمره های دانشجویانی که به روش «ب» آموزش می بینند بیشتر است». در این گونه پژوهش ها برای آزمون فرض ها، نتایج به دست آمده از آزمون های آماری را با استفاده از مفاهیم آمار استنباطی مورد تجزیه و تحلیل قرار می دهند.اگر تفاوت تاثیر را [1]D و خطای آماری را [2]E در نظر بگیریم، رابطه آماری و ریاضی این نوع فرضیه ها به صورت خواهد بود.


ب. فرضیه بررسی میزان همبستگی و رابطه چند متغیر- در این نوع از فرضیه ها پژوهشگر میزان رابطه همبستگی و جهت آن بین دو یا چند متغیر را بررسی و مطالعه می نماید. یعنی پژوهشگر صرفاً درصدد کشف مقدار (شدت) و جهت همبستگی متغیرهای مورد مطالعه می باشد و نه یافتن رابطه علت و معلولی بین آنها. مثال «میزان آگاهی بیماران قبل از جراحی با میزان اضطراب آنها ارتباط دارد»و یا «بررسی پرداخت پاداش نقدی و رابطه ی آن با پیشرفت کار».در پژوهش هایی با این گونه فرض ها، نتایج به دست آمده از آموزن های آماری می تواند صفر تا یک باشد. «صفر» به معنی نبودن رابطه همبستگی و «یک» بیانگر وجود رابطه همبستگی بسیار زیاد(صددرصد) بین متغیرها می باشد. اگر ارتباط و همبستگی بین متغیرها مستقیم (همسو) باشند همبستگی مثبت (+) و اگر بین متغیرها ارتباط معکوس وجود داشته باشد همبستگی منفی (-) خواهد بود. به عبارت دیگر اگر افزایش یک متغیر باعث افزایش متغیر دیگر شود و برعکس، می گویند بین دو متغیر رابطه مستقیم وجود دارد، و اگر افزایش یک متغیر باعث کاهش متغیر دیگر شود و برعکس، در این حالت می گویند بین دو متغیر ارتباط معکوس وجود دارد. (مثال رابطه مستقیم، درآمد و پس انداز و مثال رابطه معکوس پس انداز و مصرف می باشند.)اگر C[3] نشانه همبستگی وE[4]  خطای آماری باشد، در صورت عدم وجود رابطه بین متغیرها  و در صورت وجود رابطه خواهد بود.پ. فرضیه بررسی وجود رابطه علت و معلولی- در این قبیل از فرضیه ها، پژوهشگر به دنبال کشف و تعیین وجود رابطه علت و معلولی بین دو یا چند متغیر است. به بیان دیگر هدف وی فقط تعیین ارتباط و همبستگی دو یا چند متغیر نیست بلکه، ولی می خواهد بیان کند که متغیری (یا متغیرهایی) علت به وجود آمدن متغیر دیگر است. مثال «علت پیشرفت دانشجویان رشته علوم اجتماعی هوش آنان می باشد». یا «بررسی علل سقوط هواپیما شرکت الف در مسیر پرواز به شهر ب» و «بررسی علل ورشکستگی شرکت ج»در این گونه پژوهش ها نیز برای آزمون فرض ها، نتایج به دست آمده از آزمون های آماری را با استفاده از مفاهیم آمار استنباطی مورد تجزیه و تحلیل قرار می دهند.اگر R[5] نشانه علت یک پدیده و E خطای آماری باشد، بیان آماری مسئله عبارت خواهد بود از


4. بیان فرضیه (موضوع تحقیق):موضوع تحقیق ممکن است از تجربه های انسان سرچشمه بگیرد که در این صورت باید فرضیه ای ساخته و این تجربه ها را در چارچوب فرضیه آزمون نمود. دومین منبع فرضیه، استفاده از نظریه های علمی است و سومین آبشخور فرضیه، بررسی پژوهش های دیگران و ادامه راه آنها می باشد.مهمترین اقدام در کار پژوهش بیان موضوع مورد نظر به صورت علمی می باشد. یعنی مسئله مورد نظر را باید به صورتی مطرح نمود که روشن و گویا بوده و دامنه آن محدود باشد تا بتوان آن را در بوته آزمون قرار داد. مثال، انتخاب عنوان «بررسی وضعیت اقتصادی در پیشرفت تحصیلی دانش آموزان» قابلیت پژوهش ندارد، چون مسئله مطرح شده کلی و مبهم است. «وضعیت اقتصادی» عنوانی گویا نیست و ابهام زیادی دارد. هم چنین عنوان «دانش آموز» شامل کلیه کسانی می باشد که در مقاطع مختلف ابتدایی، راهنمایی و دبیرستان تحصیل می نمایند. و نیز محیط پژوهشی (مکانی که پژوهش در آن انجام می شود) بسیار گسترده است. برای این که پژوهش قابل اجرا باشد باید عنوان آن را به صورت زیر تغییر داد. مثال «بررسی وضعیت اقتصادی خانواده های کارمند، در پیشرفت تحصیلی دانش آموزان سال دوم راهنمایی مدارس دولتی شهرستان بابل»5.فرضیه صفر (فرضیه پوچ یا آماری)فرضیه صفر در برابر (تقابل) فرضیه تحقیق قرار دارد. در فرضیه تحقیق، وجود «تفاوت» یا «همبستگی» و یا «رابطه علت و معلولی» بین چند متغیر مطرح می گردد. فرضیه صفر می گوید «تفاوت»، «همبستگی» و یا «رابطه علت و معلولی» بین متغیرها وجود ندارد. مگر آن که با ارایه دلایلی بتوان وجود آنها را آزمون و اثبات نمود.فرضیه پوچ یا آماری (فرضیه صفر) در واقع، هدفش رد فرضیه تحقیق می باشد. اگر این فرضیه پس از آزمون تایید شود و مورد پذیرش قرار گیرد، به معنی آن است که فرضیه تحقیق رد شده و از نظر آماری معنا ندارد. اگر فرضیه پوچ پس از آزمودن رد شود، این امر، بیانگر آن است که فرضیه تحقیق مورد قبول بوده و از نظر آماری قابل پذیرش است. به مثال هایی از فرضیه تحقیق و فرضیه صفر(فرضیه پوچ یا آماری) توجه فرمایید:فرضیه تحقیق: «بین پرداخت پاداش نقدی به کارگران کارخانه الف و بازدهی کارخانه همبستگی وجود دارد» فرضیه پوچ: «بین پرداخت پاداش نقدی به کارگان کارخانه الف و بازدهی کارخانه همبستگی وجود ندارد».ف. ت: «بین تدریس به روش الف و تدریس روش ب تفاوت وجود دارد».ف. پ: «بین تدریس روش الف و تدریس روش ب تفاوت وجود ندارد».ف. ت: «ضعف آموزشی خلبان موجب سقوط هواپیمای شرکت الف در مسیر پرواز شهر آ به شهر ب شده است».ف. پ: « ضعف آموزشی خلبان موجب سقوط هواپیمای شرکت الف در مسیر پرواز شهر آ به شهر ب نشده است».ف. ت: سربازان بی سواد، بعد از خدمت سربازی، باسواد شده، مهارتی کسب نموده و روحیه همکاری در آنها تقویت می گردد».ف. پ: «رفتار سربازان بی سواد، قبل و بعد از خدمت سربازی یک سان بوده و تغییرات مهمی در آنها به وجود نمی آید».ف. ت: «نظام جدید آموزش و پرورش باعث می شود تا دانش آموزان به استعدادهای درونی خود بیشتر از توجه به قبولی در دانشگاه ها اهمیت دهند».ف. پ: «نظام جدید آموزش و پرورش نتوانسته موجباتی را فراهم سازد تا دانش آموزان به استعدادهای درونی خود بیشتر از توجه به قبولی در دانشگاه ها اهمیت دهند».رابطه ریاضی بین متغیرها در فرضیه صفر:الف. در مورد «تفاوت» می باشد، یعنی بین عملکرد متغیرها تفاوتی نیست.ب. در مورد «همبستگی»  می باشد، یعنی بین متغیرها رابطه همبستگی وجود ندارد.پ. در مورد «رابطه علت و معلولی» می باشد، یعنی بین متغیرها رابطه علت و معلولی وجود ندارد.


6. تعریف متغیر: متغیرها، آن شرایط یا خصوصیاتی هستند که بتوانند تغییر نمایند. مثلاً در پژوهش «بررسی میزان فشار روانی در پرستاران شاغل در بخش مراقبت های ویژه بیمارستان های دولتی تهران و ارتباط آن با کیفیت مراقبت های پرستاری ارایه شده توسط آنها». موارد زیر جزو متغیرهایی هستند که باید مورد مطالعه قرار گیرند.


 الف. میزان فشارهای روانی               ب. کیفیت مراقبت های پرستاری


متغیرها از نظر نقشی که در تحقیق دارند به سه دسته تقسیم می شوند:


الف. متغیر مستقل یا تاثیرگذار- این متغیر در تغییرات خود مستقل بوده و به سایر عوامل پژوهش دستکاری و کنترل می کند تا رابطه علت و معلولی انها را با متغیر دیگر- در موقعیتی ویژه- مشاهده و بررسی نماید. در مثال بالا «میزان فشار روانی» پرستاران، متغیر مستقل است.


ب.متغیر وابسته یا تاثیرپذیر- آن شرایط و ویژگی ای است که وقتی پژوهشگر، متغیر مستقل را در موضوع تحقیق وارد یا خارج نموده و یا آن را تغییر می دهد، ظاهر یا محو شده و یا تغییر نماید. به بیان دیگر متغیر وابسته به خودی خود وجود نداشته و محصول اِعمال و یا تغییرات متغیر مستقل است. در مثال بالا «کیفیت مراقبت های پرستاری» متغیر وابسته است.


پ. متغیرهای ناخواسته (نامربوط)- در تحقیات علوم تجربی(مادی)، تمام متغیرها تحت کنترل پژوهشگر می باشد. به بیان دیگر دانشمندان علوم مادی با پدیده هایی رو به رو هستند که فیزیکی بوده و در کنترل آنهاست. ولی، در تحقیقات علوم انسانی که موضوع اساسی آن «رفتار» انسان به طور کلی است، متغیرهای ناخواسته زیادی وجود دارند که کنترل تمام آنها غیرممکن می باشد.متغیرهای ناخواسته متغیرهایی هستند که، یا مورد نظر پژوهشگر نبوده و یا وی قادر به کنترل آنها نمی باشد ولی، بر نتیجه تحقیق تاثیر می گذارد. در مثال یاد شده، سن پرستاران، جنس پرستاران، نوع بیماران بستری در بخش، مدیریت بیمارستان و سطح استانداردهای بیمارستان، جزو متغیرهای ناخواسته می باشند که، بر کیفیت کار پرستاران تاثیر می گذارد و چنانچه کنترل و یا حداقل شناسایی شوند نتیجه پژوهش را غیر قابل اعتماد خواهد ساخت.برخی از متغیرهای ناخواسته قابل کنترل پژوهشگر نمی باشد ولی، باید باید آنها را شناسایی نموده و در قسمت «محدودیت های پژوهشی» به آنها اشاره نماید. متغیرهای ناخواسته ای هم وجود دارند که توسط پژوهشگر قابل کنترل می باشد، این قبیل متغیرها در واقع محدودیتی است که پژوهشگر خودش ایجاد می نماید. این محدودیت ها باید در قسمت «محدودیت های پژوهشگر» در پایان تحقیق اشاره شود.


7. زمینه و تاریخچه موضوع پژوهش (ادبیات پژوهش):در این قسمت اهمیت مسئله پژوهش شرح داده می شود یعنی، خواننده با مطالعه این قسمت متوجه می شود که به چه دلایلی لازم بوده و ضرورت داشته تا این پژوهش انجام گیرد در این بخش تاریخچه موضوع پژوهش توسط دیگران، نتایج مطالعات انجام گرفته در گذشته و کتاب ها، مجله ها، مقاله ها و ... و هر نوع بررسی انجام شده در باره موضوع تحقیق توسط دیگران مطرح می شود.


8. سوال های ویژه پژوهش: قبلاً گفته شد که فرض های پژوهش باید مورد آزمایش قرار گیرد و در نهایت مشخص شود که مورد قبول هستند یا خیر. در برخی از پژوهش ها، طرح فرض ها به شکلی که بتوان از طریق آزمون های آماری، پذیرش یا رد آنها را آزمود میسر نیست. در این موارد فرض های تحقیق به صورت سوال مطرح می شود که به آن «سوال های ویژه پژوهش» می گویند. پژوهشگر، در پایان کار باید قادر باشد به این سوال ها پاسخی مناسب دهد. برای مثال، در ارتباط با موضوع «بررسی ویژگی های روانی- اجتماعی نوجوانان بزهکار» سوال ها می تواند به صورت زیر مطرح شود و پژوهشگر پس از انجام پژوهش پاسخ آنها را به دست خواهد آورد:الف. نوجوانان بزهکار دارای چه زمینه های فردی مشترک هستند؟ ب. نوجوانان بزهکار دارای چه زمینه های خانوادگی مشترک هستند؟پ. نوجوانان بزهکار دارای چه زمینه های اقتصادی مشترکی هستند؟


9. پیش فرض ها: پیش فرض ها بیانیه هایی درباره ویژگی های موضوع یا جامعه مورد بررسی هستند که درستی و اعتبار آنها پذیرفته شده و مورد قبول بوده و نیازی به استدلال ندارد. در واقع موضوع پژوهش و انجام آن بر اساس این پیش فرض ها بنا شده است. پیش فرض ها مانند پایه هایی هستند که ساختمان پژوهشی بر روی آنها بنا میگردد. چنانچه این پایه ها وجود نداشته یا سست باشد کار پژوهشگر قابل نقد و ایراد بوده و می توان وی را مورد سوال قرار داد. پژوهشگر باید پیش فرض های مربوط به پژوهش خود را به خوبی شناسایی کرده و به صورت روشن و صریح بیان نماید. به چند مثال زیر توجه فرمایید: در ارتباط با موضوع تحقیق «ارزیابی کیفیت مراقبت های پرستاری» پیش فرض عبارت است از «بیماران نیاز به مراقبت های پرستاری دارند و بدون این مراقبت ها حیاتشان در خطر است». یا در موضوع تحقیق «تاثیر حرکت دادن بیمار در جلوگیری از تشکیل شدن لخته خون در رگ ها». پیش فرض عبارت است از «توقف خون و یا حرکت کند خون در رگ ها تشکیل لخته را تسریع می کند». یا در تحقیق «مطالعه روش تدریس در یک دانشکده پرستاری». موضوع پیش فرض این است «پرستاری مانند نظام های عملی دیگر احتیاج به روش آموزشی دارد که دانشجو را قادر سازد تا دانش خود را در عمل به کار برد».


10. روش انجام پژوهشی: در کتاب های روس تحقیقی، روش های پژوهش به تفاوت از سه تا هشت روش ذکر شده است. در این مقاله به هشت روش مزبور، به صورت خلاصه، اشاره می شود.الف. روش پژوهش تاریخی- در تحقیقات تاریخی(منظور از کلمه «تاریخ» در این روش مسایل مربوط به حوادث تاریخی نمی باشد) هدف این است که، با جمع آوری اطلاعات قابل قبول و مستند، حقایق مربوط به یک موضوع خاصی در گذشته آشکار شود، مثال: «بررسی وضعیت صادرات و واردات ایران در دوران حکومت صفویه».«بررسی وضعیت اجتماعی زنان در دوره پهلوی اول»هر یک از دو موضوع فوق می تواند مورد تحقیق قرار گیرد. در مورد اول محقق می تواند به دنبال این فرضیه باشد که صادرات و واردات ایران جهت نفوذ بیگانگان در ایران، رونق گرفت. و در مورد دوم، محقق به دنبال آزمون این فرضیه می رود که مثلا «آزادی به زنان برای از بین بردن هویت دینی صورت گرفته است».ب. روش پژوهش توصیفی- در این روش، توصیف عینی حوادث و رویدادها مورد بررسی قرار می گیرد. سرشماری های عمومی در کشور، جمع آوری عقاید و نظرهای مردم در مورد یک موضوع یا یک فرد خاص و بررسی موقعیت های شغلی فارغ التحصیلان دبیرستان البرز تهران مواردی از پژوهش توصیفی می باشند.پ. روش تحقیق موردی و زمینه ای- اگر پژوهشگر قصد انجام پژوهش در مورد موضوعی خاص یا زمینه ای ویژه را داشته باشد، استفاده از این روش بسیار مناسب می باشد. در این روش، پژوهشگر «آن چه که هست» یا «واقعیت» را بطور گسترده و کامل مورد مطالعه و بررسی قرار داده و پس از تحلیل توالی و روابط عوامل «آن چه که هست»، «آن چه که باید باشد» یا «حقیقت» را ارائه می دهد. به عنوان مثال، اگر موضوع پژوهش «بررسی نظام برنامه ریزی درسی آموزش پزشکی ایران و ارایه الگویی برای آن» باشد، استفاده از این روش مناسب می باشد.با استفاده از این روش یک بررسی تطبیقی بین نظام برنامه ریزی درسی آموزش پزشکی چند کشور انجام می گیرد. نتایج حاصل از این بررسی، تصویر کامل و سازمان یافته ای از نظام آموزش پزشکی ایران را نشان خواهد داد. (آن چه که هست). سپس ضرورت تغییر و نهادینه کردن نظام علمی برنامه ریزی درسی آموزش پزشکی در ایران، با ارایه دلایل و الگوهای پیشنهادی برای آن بیان می شود. (پیشنهادها یا آن چه که باید باشد). از این روش می توان برای مطالعه مشخصات رفتاری افراد نیز استفاده نمود. به عنوان مثال «بررسی ویژگی های سربازی که مرتکب غیبت های متوالی می شود» یا «بررسی ویژگی های رفتاری مردم شهر الف».لازم به توضیح است که حاصل پژوهش موردی و زمینه ای فقط در همان جامعه مورد بررسی کاربرد داشته و یافته های آن را نمی توان به سایر جوامع تعمیم داد.ت. روش پژوهش تداومی و مقطعی- اگر پژوهشگری علاقه مند باشد که تغییرات یک یا چند متغیر را در طول زمان بررسی نماید، باید از روش مزبور استفاده نماید. به عنوان مثال در پژوهشی با موضوع «بررسی تغییرات رفتاری جوانان بی سواد در طول مدت دو سال خدمت سربازی». و یا موضوع «تغییرات رشد جسمانی و یا عقلانی کودکان منطقه الف از ابتدای تولد تا هفت سالگی» می توان از روش مزبور استفاده نمود. در این صورت باید در مورد مثال دوم- تعدادی کودک به صورت نمونه گیری علمی در منطقه مورد نظر انتخاب نمود و مدت هفت سال آنها را تحت نظر قرار داد.ث.روش تحقیق همبستگی و همخوانی- اگر هدف پژوهشگر شناخت رابطه بین متغیرها باشد باید از این روش استفاده نماید. به عنوان مثال در پژوهشی با عنوان «بررسی رابطه بین موقعیت اقتصادی خانواده کارگران و نقش آن بر پیشرفت تحصیلی فرزندان» پژوهشگر نظرش شناخت رابطه و همبستگی بین دو متغیر «موقعیت اقتصادی» و «پیشرفت تحصیلی» می باشد.در بررسی همبستگی بین متغیرها سه نکته باید روشن شود.1.آیا بین متغیرها رابطه و همبستگی ای وجود دارد2.وجود دارد مقدار این رابطه(همبستگی) را باید به دست آورد.3.جهت رابطه بین متغیرها چگونه است. همسو و مثبت است یا غیر همسو و منفی.ج. روش پژوهش پس از وقوع (پژوهش های علّّی)- هنگامی که متغیر وابسته (حادثه یا رویداد) در دسترس بوده و هدف پژوهش یافتن علت یا علل به وجود آمدن رویداد باشد می توان از این روش استفاده نمود. بعنوان مثال فردی خودکشی می نماید و یا هواپیمایی سقوط می کند. یافتن علل و انگیزه های خودکشی و یا شناخت علل سقوط هواپیما، موضوع پژوهشی علی را شکل می دهد، یعنی پژوهشگر در تلاش شناسایی علل و انگیزه ها می باشد.در این روش امکان دستکاری و یا کنترل کردن متغیر یا متغیرهای مستقل برای پژوهشگر وجود ندارد.لازم به ذکر است که در بررسی مسایل مربوط به علوم انسانی و رفتاری نمی شود برای حادثه یا رویدادی علتی خاص- یک علت- مطرح نمود. به عنوان مثال، اگر نوجوانی دست به خودکشی می زند و یا از خانه فرار می کند، اگر اعتیاد به مواد مخدر در جامعه ای زیاد می شود، اگر میزان مصرف نوشابه های الکلی در جامعه ای افزایش می یابد و یا اگر تعدادی از دانش آموزان در مقاطع مختلف تحصیلی، ترک تحصیل می کنند، عوامل بسیار زیادی در پدیدآمدن این رویدادها موثر بوده اند که پژوهشگر باید سعی کند همه این عوامل را شناسایی نماید. روش پژوهش تجربی حقیقی- پژوهشگر در این روش نظیر پژوهشگر علوم تجربی عمل می نماید. در تحقیقات علوم تجربی دو گروه آزمودنی(نمونه) مورد نیاز پژوهشگر می باشد. گروهی که تحت تاثیر متغیر مستقل قرار می گیرند (گروه آزمایشی یا گروه تجربی) و گروهی که از متغیر مستقل به دور هستند، یعنی تحت تاثیر متغیر مستقل قرار نمی گیرند. (این گروه را گروه شاهد یا گروه کنترل می گویند).پژوهشگر علوم انسانی، در صورت استفاده از روش تحقیق تجربی حقیقی، باید مانند پژوهشگر علوم تجربی عمل نماید، یعنی یک نمونه از جامعه آماری(آزمودنی را تحت تاثیر متغیر مستقل قرار می دهد و تاثیر متغیر مستقل را بر آزمودنی بررسی می نماید. و سپس نتایج را، با گروهی دیگر از آزمودنی که تحت تاثیر متغیر مستقل قرار نداشته اند، مقایسه می نماید. به عنوان مثال در «بررسی نقش تشویق در پیشرفت تحصیلی دانش آموزان دبستانی شهر الف با استفاده از گروههای تجربی و شاهد». پژوهشگر ابتدا فرضیه یا سوال ها و یا اهداف ویژه ای را مطرح می نماید. مثلا «تشویق موجب پیشرفت تحصیلی دانش آموزان دبستانی است». سپس جامعه آماری، محیط پژوهش، روشهای تحلیل آماری و روشهای گردآوری اطلاعات را بیان می کند. در مرحله بعد با استفاده از روش تصادفی، نمونه گیری انجام شده و دو گروه تجربی(گروهی که قرار است مورد آزمایش قرار گیرد) و گروه شاهد(گروهی که تحت آزمایش قرار نمی گیرد) انتخاب می شوند. گروه تجربی در طی مدت مورد نظر (یک ترم یا یک سال تحصیلی) مورد تشویق قرار می گیرد ولی گروه کنترل تشویق نمی شود. در پایان دوره یافته ها و نتایج، تجزیه و تحلیل شده و با گروه کنترل مقایسه می گردد و نهایتاً پیشنهادهایی ارائه می گردد.ح. روش پژوهشی نیمه تجربی- این روش که برای اولین بار در سال 1957 توسط کمپبل مطرح شد، به این دلیل بود که انجام تحقیق به روش قبلی، به دلیل نیاز به انتخاب دو گروه شبیه به یکدیگر، بسیار مشکل زمان بر و پرهزینه می باشد. روش تحقیق نیمه تجربی به سه شکل زیر قابل اجرا میباشد:


1. طرح تحقیق نیمه تجربی با بکارگیری، پیش آزمون و پس آزمون، با استفاده از گروههای تجربی و کنترل، بدون انتخاب تصادفی.  


 2.طرح تحقیق نیمه تجربی با بکارگیری چند پیش آزمون و چند پس آزمون، با استفاده از یک گروه آزمودنی.           


3.طرح تحقیق نیمه تجربی با بکارگیری چند پیش آزمون و چند پس آزمون، با استفاده از گروههای تجربی و کنترل، بدون انتخاب تصادفی. (چون توضیح درباره روش پژوهش نیمه تجربی و انواع آن مفصل بوده و باعث افزایش حجم مقاله می گردد لذا، پیشنهاد می شود برای کسب اطلاعات دقیق به کتاب های روش تحقیق در علوم اجتماعی و انسانی مراجعه شود)           


 11. جامعه و نمونه آماری پژوهش (نمونه گیری): جامعه آماری عبارت است از مجموعه ای از افراد یا اشیایی که دارای ویژگی های همگن و قابل اندازه گیری باشد. به عنوان مثال اگر پژوهشگری بخواهد در باره دانشجویان دانشگاه صنعتی شریف، پژوهشی انجام دهد، جامعه آماری مورد نظر، دانشجویان آن دانشگاه می باشند.نمونه آماری. عبارت است از یک گروه انتخاب شده از جامعه مورد نظر که باید دارای خصوصیات و صفات جامعه آماری باشد تا بتوان نتایج پژوهش به دست آمده از نمونه را به جامعه تعمیم داد. در انتخاب نمونه آماری باید موارد زیر رعایت شود:الف-نمونه آماری با توجه به اهداف پژوهش انتخاب شود.ب-تعداد (حجم) نمونه آماری باید قبل از شروع پژوهش دقیقا مشخص شود.پ-انتخاب نمونه باید بدون اعمال غرض و تعصب صورت گیرد.


12. روش های نمونه گیری: به منظور انتخاب نمونه (n) پژوهش از جامعه مادر (n) ، به دور از اِعمال نظر و تعصب و جانبداری، روش هایی وجود دارد که عبارتند از:


الف. روش نمونه گیری تصادفی ساده              


ب. روش استفاده از جدول اعداد تصادفی


پ.روش نمونه گیری ناحیه ای یا خوشه ای.


روش نمونه گیری طبقاتی(برای کسب اطلاعات بیشتر در مورد جامعه، نمونه آماری و روش های نمونه گیری به کتاب های آمار مراجعه شود).


13.روش های گردآوری داده ها: برای جمع آوری داده های مورد نیاز یک طرح پژوهشی می توان از روش های زیر استفاده نمود.


1.مشاهده(دیدن)   


2.انجام مصاحبه              


 3.تکمیل پرسش نامه               


 4.بررسی اسناد و مدارک(آرشیو و کتابخانه).


پژوهشگر با توجه به نوع پژوهش، روش پژوهش و نوع داده هایی که قصد جمع آوری آنها را دارد، تصمیم می گیرد از چه روشی استفاده نماید. (جهت آگاهی بیشتر از ویژگی، مزایا، ضعف ها و موارد استفاده هر یک از چهار روش بالا به کتاب های آمار مراجعه شود).


14.روش تجزیه و تحلیل داده ها: بعد از جمع آوری اطلاعات (داده ها) پژوهشگر با استفاده از روش های آماری، به تجزیه و تحلیل داده ها پرداخته و سپس آنها را تفسیر می نماید. در بسیاری از موارد لازم است پژوهشگر داده ها را به صورت جداول و نمودارها ارایه داده و با استفاده از فرمول های آماری داده ها را تجزیه و تحلیل نماید. در تجزیه و تحلیل و تفسیر نتایج به دست آمده، پژوهشگر باید متوجه باشد که نباید با قاطعیت ادعا نماید که داده ها چیزی یا امری را ثابت می کند بلکه، همواره باید در نتیجه گیری های خود از پیش جمله هایی نظیر «چنین نشان می دهد» ، «امکان دارد»، «می توان حدس زد» ، «این طور به نظر می رسد» ، «احتمال دارد» و .. استفاده نماید زیرا، داده های گردآوری شده همواره صددرصد واقعی نبوده و در موارد زیادی انعکاسی از واقعیت می باشند. (وقتی سن فردی سوال می شود پاسخ داده واقعی است ولی، چنان چه از کسی در مورد حادثه ای که شاهد وقوع آن بوده سوال می شود پاسخ، انعکاسی از واقعیت می باشد).15.خلاصه پژوهش و پیشنهادهادر پایان تحقیق لازم است خلاصه ای از پژوهش، به صورت جامع و دقیق، ارایه شود. در این قسمت موضوع های اساسی ای که در تحقیق به بررسی آنها پرداخته شده است، از بیان مسئله، اهمیت و ضرورت انجام پژوهش، فرضیه ها، سوال ها و یا هدف های کلی و ویژه پژوهش، روش انجام کار دیدگاه های نظری درباره موضوع پژوهش، مراحل انجام کار تا تحصیل یافته ها و تجزیه و تحلیل یافته ها باید به صورتی بسیار خلاصه و روشن آورده شود تا خواننده با مطالعه این قسمت بتواند تصویری صحیح، دقیق و روشن از آن چه انجام شده در ذهن خود به دست آورد. (در مورد پایان نامه ها دانشگاهی استادان با مطالعه خلاصه تحقیق در جلسه دفاعیه حاضر می شوند).در پایان همین قسمت پژوهشگر دستاوردهای پژوهش را ارایه می نماید. مثلا نتایج این پژوهش در چه زمینه هایی می تواند مورد استفاده قرار گیرد. الگو یا الگوهایی، براساس موضوع پژوهش پیشنهاد می شود. محدودیت های پژوهش – اعم از محدودیت هایی که در کنترل پژوهشگر قرار داشته اند و یا خارج از کنترل وی بوده اند- بیان می گردد. پیشنهادهایی برای پژوهش های بعدی و پیوست ها(شامل سوال های مصاحبه، نمونه ای از پرسش نامه، نمونه هایی از مکاتبات انجام شده با دستگاه ها و ...) ارایه می گردد.پژوهش های علمی و یا پایان نامه های تحصیلی در فصل هایی به شرح زیر تشکیل می گردد. فصل اول- طرح پژوهش فصل دوم- دیدگاههای نظری یا ادبیات پژوهش فصل سوم- متدولوژی یا روش و مراحل اجرای پژوهشیفصل چهارم- یافته های پژوهش فصل پنجم- تجزیه و تحلیل یافته هافصل ششم- خلاصه پژوهش و پیشنهادهادر برخی از پژوهش ها و رساله های تحصیلی فصل های چهارم و پنجم در یکدیگر ادغام می شود. علاوه بر فصل های بالا، در ابتدا قبل از فصل اول پیش گفتار، فهرست مطالب، جدول ها و شکل ها و پس از فصل ششم فهرست منابع، نمونه ای از پرسش نامه ها- در صورت استفاده- و نمونه ای از مکاتبه های انجام شده با دستگاه ها، برای کسب اطلاعات ، ارایه می گردد.  


فهرست منابع:


1.خلیلی شورینی، سیاوش، روش های تحقیق در علوم انسانی- انتشارات یادواره کتاب تهران 13752.دلاور، علی، مبانی نظری و عملی پژوهش در علوم انسانی و اجتماعی- انتشارات رشد. تهران 13743.ساده، مهدی، روش های تحقیق با تاکید بر جنبه های کاربردی- انتشارات هما- تهران 13754.معین، محمد، فرهنگ فارسی- انتشارات امیرکبیر- تهران 13715. نادری، عزت الله، سیف نراقی، مریم، روش های تحقیق و چگونگی ارزشیابی آن در علوم انسانی- انتشارات بدر- تهران 13766. نبوی، بهروز، مقدمه ای بر روش تحقیق در علوم اجتماعی- انتشارات فروردین- تهران 1375   


[ ۱۳٩٢/۱۱/٢ ] [ ٤:٥۱ ‎ب.ظ ] [ جمشید چایانی - دانشجوی کارشناسی ارشد علم اطلاعات و دانش شناسی دانشگاه علوم تحقیقات تهران ]

[ نظرات () ]

[ ۱۳٩٢/٥/٩ ] [ ۳:٢٢ ‎ب.ظ ] [ جمشید چایانی - دانشجوی کارشناسی ارشد علم اطلاعات و دانش شناسی دانشگاه علوم تحقیقات تهران ]

[ نظرات () ]

مقدمه
پیشرفت فناوری رایانه و نرم‌افزار و پیدایش حوزه‌هایی همچون هوش مصنوعی و نظام‌های مبتنی بر دانش، افق‌های تازه‌ای را پیش‌روی بشر نهاده است. از طرف دیگر، به‌دلیل حجم بالای اطلاعات، دیگر ابزارها و شیوه‌های سنتی سازماندهی اطلاعات کافی نیستند و استفاده از روش‌های سنتی، وقت‌گیر و غیراقتصادی است. اکنون چند دهه از راه‌یافتن رایانه به کتابخانه‌ها می‌گذرد و روز به روز بر تعداد کتابخانه‌هایی که از رایانه برای انجام امور مختلف استفاده می‌کنند افزوده می‌شود. با پیشرفت در حوزه‌هایی همچون هوش مصنوعی[1] و نظام‌های خبره[2] و مبتنی بر دانش، کتابداران و اطلاع‌رسانان نیز کوشیده‌اند با استفاده از فناوری‌های جدید، کمی‍ّت و کیفیت ارائة خدمات به کاربران را بهبود بخشند. اگرچه تاکنون این پیشرفت‌ها تا حدود زیادی بر سرعت فعالیت‌ها افزوده، اما فقط چند سالی است که پژوهشگران تلاش نموده‌اند در طراحی نظام‌های هوشمند که از فعالیت‌های انسان تقلید می‌کنند، از حوزه‌های جدید بهره ببرند. هرچند که اکثر این نظام‌های طراحی‌شده نیم‌هوشمندند، اما به سمت هوشمندترشدن پیش می‌روند.
نظام هوشمند
نظام عبارت است از سلسله عناصری که به عنوان یک موجودیت واحد و بر اساس هدف، عمل می‌کند و هوشمند یعنی سطح عملکرد نظام در رسیدن به اهدافش.[3] طبق لغتنامة آکسفورد، منظور از هوشمند نظامی است که در امر یادگیری، درک و فکرکردن به روش منطقی از سطح خوبی برخوردار باشد و رایانه‌ای هوشمند است که قادر باشد اطلاعات را ذخیره نماید و در موقعیت جدید از آن استفاده کند.[4] به عبارت دیگر، نظامی هوشمند است که اهداف خاص خود را دنبال می‌کند و دارای محرک و حس است.[5] به طور کلی نظام‌های هوشمند، یا طبیعی هستند یا مصنوعی. بارزترین نمونة نظام هوشمند طبیعی، انسان است؛ در نظام‌های هوشمند مصنوعی نیز تلاش می‌شود که رفتار هوشمندانة بشر تقلید شود. «تربان» کاربردهای تجاری هوش مصنوعی را نظام هوشمند می‌داند.[6] طبق تعریفی دیگر، آن نظام اطلاعاتی که یک جزء دانش مثل نظام خبره یا شبکة عصبی[7] داشته باشد نظام هوشمند است. در اینجا می‌توان به دو نظریه دربارة نظام‌های هوشمند اشاره کرد. نظریة اول نظام هوشمند را نظامی مبتنی بر محرک و پاسخ تعریف می‌کند. محرک مجموعه‌ای است از ارتباطاتی که از طریق حواس وارد نظام می‌شود و مغز، اطلاعاتی از آن استخراج می‌کند و به عنوان یک موقعیت ارائه می‌دهد؛ بعد نظام هوشمند پاسخی متناسب با موقعیت عرضه می‌کند و این پاسخ را از میان آنچه قبلاً از طریق تجربه کسب کرده و در حافظه ذخیره نموده است، انتخاب می‌کند. طبق این نظر، نظام هوشمند نظامی است که در طی حیات خود، می‌آموزد؛ به عبارت دیگر محیط را حس می‌کند، یاد می‌گیرد و برای هر موقعیت پاسخی ارائه می‌کند تا به هدفش برسد.[8]
نظریة دیگر، نظریة کنش[9] است که مبتنی بر رفتار هدفمدار می‌باشد و به موجب آن، هر نظام بر آن است که محیط را از حالت نامطلوب به مطلوب تغییر دهد؛ از این‌رو باید یک نمونه و مثال درونی از آن محیط داشته باشد تا به هدفش برسد.[10]
به هر حال اگر نظامی دارای توانایی‌های زیر باشد هوشمند تلقی می‌شود:
ـ یادگیری از تجربه،                                                             ـ به‌کارگیری دانش برای مهار محیط،
ـ درک و مداخله در مسائل عقلانی روزمره،    ـ پاسخ سریع و بموقع به موقعیت جدید،
ـ برداشت و درک صحیح از پیام‌های متضاد و مبهم،
ـ استفادة مؤثر از استدلال برای حل مشکلات،
ـ تشخیص اهمیت نسبی عناصر مختلف در یک موقعیت.[11]
نظام‌های هوشمند به‌تدریج ارتقا یافته‌اند و اکنون در برخی از کارها که به هوش بشری نیاز است، از این نظام‌ها استفاده می‌شود.
تعدادی از نظام‌های هوشمند اصلی عبارت‌اند از نظام‌های خبره، تشخیص صدا،[12] پردازش زبان طبیعی،[13] غلامک‌ها (ربات‌ها) و نظام‌های حسی،[14] آموزش هوشمند رایانه‌ای،[15] یادگیری ماشینی[16] و عامل‌های هوشمند.[17] از میان نظام‌های هوشمند مذکور، نظام‌های خبره، پردازش زبان طبیعی، غلامک‌ها، آموزش هوشمند رایانه‌ای و عامل‌های هوشمند، کاربرد بیشتری دارند. پردازش زبان طبیعی به کاربران این امکان را می‌دهد که با رایانه به زبان انسانی ارتباط برقرار کنند. در آموزش هوشمند رایانه‌ای، از هوش مصنوعی استفاده می‌شود و هدف، ایجاد معلم‌های رایانه‌ای است که بتوانند فنون آموزشی مناسب با نمونة فرد یادگیرنده را بسازند. اکنون از این فناوری در سطح وسیع در اینترنت استفاده می‌شود که منجر به ایجاد دانشگاه‌ها و مدارس مجازی شده و در آموزش از راه دور کاربرد دارد.[18]
«غلامک» ابزار الکترومکانیکی است که قابل برنامه‌نویسی می‌باشد و وظایفی را به‌طور خودکار انجام می‌دهد. اما غلامک نرم‌افزاری یا عناصر نرم‌افزاری هوشمند عبارت‌است از «یک برنامة خودکار و مستقل که اطلاعاتی را به درخواست کاربر و در صورت امکان با تکرار خود در رایانة میزبان‌های دیگر در شبکه فراهم می‌کند. وقتی غلامک اطلاعاتی کار خود را انجام می‌دهد، گزارش‌هایی برای کاربر بازمی‌فرستد و زمانی که وظیفة خود را به‌طور کامل انجام داد، محو می‌شود» («هی»، 1379).
عامل هوشمند، فناوری نسبتاً جدیدی است که امکان دارد به مهم‌ترین ابزار فناوری اطلاعاتی قرن بیست و یکم تبدیل شود. عامل هوشمند به نام‌های دیگری همچون عامل نرم‌افزاری و «ویزارد»[19] هم مشهور است. عامل هوشمند، موجودیت نرم‌افزاری است که برخی از کارها را به جای کاربر یا برنامه‌ای دیگر، با درجه‌ای از استقلال انجام می‌دهد.[20]
خصوصیات عامل هوشمند عبارت‌اند از:
1. استقلال دارد و بدون مداخلة مستقیم انسان عمل می‌کند؛
2. می‌تواند با دیگر عامل‌های هوشمند و انسان ارتباط برقرار کند؛
3. واکنش‌پذیر است، محیط را درک می‌کند و بموقع به تغییرات محیط پاسخ می‌دهد؛
4. هدفمدار است و می‌تواند اعمال پیچیده و سطح بالایی انجام دهد. به طوری که کارها و وظایف پیچیده را به وظایف کوچکتر تقسیم می‌کند و انجام می‌دهد؛
5. صرفاً در پاسخ به محیط عمل نمی‌کند، بلکه می‌تواند با ابتکار عمل، رفتاری هدفمدار داشته باشد؛
6. مدام در حال انجام فرایندهایی است.[21]
عامل هوشمند قادر به انجام فعالیت‌های زیر است:
1. دسترسی به اطلاعات و جستجو و بازیابی اطلاعات؛
2. پشتیبانی و تقویت تصمیم‌گیری؛
3. انجام فعالیت‌های تکراری و یکنواخت؛
4. آموزش؛
5. کاربرد عامل متحرک در شبکه.[22]
عامل‌ هوشمند در طراحی رابط کاربر[23] در سیستم‌های عامل از جمله در «ویندوز ان‌تی»[24] و شبکه‌ها مورد استفاده قرار می‌گیرد. نمونة دیگر استفاده از آن را می‌توان در برنامة صفحه‌های گسترده از جمله «اکسل»[25] مشاهده کرد. «اکسل» دارای «ویزارد» است. این ویژگی مراقب کاربر است و اگر کاربر برای انجام عملیاتی مسیر نادرست را انتخاب کند، «ویزارد» به او در مورد مسیر درست تذکر می‌دهد.[26]
عامل هوشمند در نظام‌های رایانه‌ای چندرسانه‌ای، دارای پنج عملکرد است. 1) مهار پایگاه‌های چندرسانه‌ای و به دست آوردن اطلاعات مرتبط جدید، 2) کمک به کاربر در شناسایی و جستجوی پایگاه‌های چندرسانه‌ای مناسب، 3) کمک به کاربر در مدیریت و دستیابی به پایگاه‌های شخصی، 4) راهنمایی کاربر در تجزیه و تحلیل اطلاعات بازیابی‌شده با استفاده از ابزارهای آماری، 5) کمک به کاربر در خلق محصولات فکری جدید با استفاده از اطلاعات بازیابی‌شده و اصلی.[27]
دو نکته باید در رابطه با عامل هوشمند درنظر گرفته شوند: اول این که باید به کاربر اطمینان داد که عامل هوشمند، همان کاری را که کاربر می‌خواهد انجام می‌دهد؛ دوم، قابلیت عامل است، بدین معنا که عامل باید ابتدا مهارت‌هایی را برای انجام وظایف محول شده کسب کند تا بتواند در مورد این‌که چه زمان و چگونه به کاربر کمک کند، تصمیم بگیرد.[28] مثلاً «کوکس»[29] نظام هوشمندی است که با استفاده از عامل هوشمند طراحی شده و می‌تواند با دیگر عاملان ارتباط برقرار کند و به انجام کارهای مشترک از جمله تهیه و گردآوری گزارش بپردازد.[30]
نظام خبره بر آن است تا فرایندهای استدلال متخصصان را در حل مسئله‌های پیچیده تقلید کند و بیش از دیگر فناوری‌های هوش مصنوعی، کاربرد داشته است. نظام خبره، برنامة پیچیده‌ای است که فرایند حل مسئله در انسان‌های خبره را تقلید می‌کند و نظامی دانش‌پایه است که دو جزء اساسی دارد: 1. دانش‌پایة مناسب برای حوزة موضوعی موردنظر، که دربردارندة قواعد کاربردی است؛ 2. یک موتور استنتاجی که راهکارهای حل مسئله را ارائه می‌دهد. «مایسین»[31] و «اینترنیست»[32] دو نمونه از نظام‌های خبره هستند: «مایسین» برای تشخیص و درمان بیماری‌های عفونی و «اینترنیست» برای تشخیص بیماری‌های داخلی است. البته هدف از استفاده از نظام‌های خبره، جایگزین ساختن انسان خبره با ماشین نمی‌باشد («پائو»، 1378).
در نظام‌های هوشمند کتابخانه‌ای:
1. سلسله عملیاتی که در طی آن، اطلاعات مورد تجزیه و تحلیل قرار می‌گیرد باید به قدری واضح و عمیق باشد که مرتبط‌ترین اطلاعات مبتنی بر درخواست‌های اطلاعاتی کاربران را در اختیار آنان قرار دهد؛
2. امکان بیان درخواست اطلاعاتی کاربر به بهترین نحو ممکن فراهم باشد؛
3. یک مدرک با استفاده از فرمول‌های مختلف قابل بازیابی باشد؛
4. ضریب همبستگی بین کلمات براساس «هم‌وقوعی» کلمات و دفعات تکرار این هم‌وقوعی‌ها سنجیده شود؛
5. با استفاده از روش‌های تجزیه و تحلیل نحوی، عباراتی برای شناسایی هر مدرک مشخص ‌گردد و بین این عبارات نیز روابطی برقرار ‌شود؛
6. با استفاده از روش‌های شناسایی آماری عبارات، با استفاده از یک واژه‌نامة ازپیش‌ساخته (همانند روش تجزیه و تحلیل نحوی)، عباراتی برای شناسایی مدرک معرفی ‌گردد، با این تفاوت که میزان همبستگی بین ترکیبات سنجیده نشود؛
7. رویه‌هایی وجود دارند که با استفاده از آن‌ها درخواست کاربر مورد تجزیه و تحلیل قرار می‌گیرد و آنگاه با مدارک از قبل تحلیل شده، مقایسه می‌شود و سپس بازیابی اطلاعات صورت می‌گیرد («گزنی»، 1380).
عناصر نظام‌های هوشمند به سه دسته تقسیم می‌شوند: دستة اول، عناصر رابط کاربر هستند که با کاربردر تعامل‌اند و مشخصات موردنظر کاربر را دریافت و نتایج را ارائه می‌کنند. دستة دوم، دارای دانش مربوط به حوزة موردنظر هستند و با تدوین نقشه‌های حل مسئله، زمینة تصمیم‌گیری را فراهم می‌کنند. این نقشه‌ها را از طریق سؤال و تبادل اطلاعات با سایر عناصر نرم‌افزاری اجرا می‌کنند. اینها عناصر وظیفه‌مند نامیده می‌شوند. دستة سوم، عناصر اطلاعاتی می‌باشند که دسترسی هوشمندانه به مجموعه‌های نایکنواخت منابع اطلاعاتی را فراهم می‌آورند («هی»، 1379).
آنچه که در طراحی نظا‌م‌های هوشمند نباید فراموش کرد، ارزیابی این نظام‌ها است. نظام‌های هوشمند از دو بُعد تأیید[33] و اعتبارسنجی،[34] ارزیابی می‌شوند. در تأیید، بررسی می‌کنیم که آیا نظام را درست ساخته‌ایم، آیا همة عملکردهای لازم را در نظام درنظر گرفته‌ایم، و آیا نظام، قابل اعتماد است یا نه. این بُعد از ارزیابی، ثبات نظام را تضمین می‌کند. اما در اعتبارسنجی، بررسی می‌کنیم که آیا نظام مناسب و درستی را ساخته‌ایم. به عبارت دیگر منظور از اعتبارسنجی، تکمیل موفق (آیا مناسب‌ترین عملکرد مدنظر قرار گرفته است؟) و تطبیق برونداد با شرایط تعیین شده می‌باشد (آیا نظام طوری طراحی شده است که با شرایط و استفادة از‌پیش‌تعیین‌شده مطابقت داشته باشد؟). فنون تأیید نظام‌های هوشمند، با فنون سنتی ارزیابی تفاوت دارند، اما فنون اعتبارسنجی بسیار شبیه همان روش‌های سنتی هستند. به هرحال هدف از هر دو، کاهش و حذف خطاها است. از آنجا که نظام‌های هوشمند به تقلید رفتار هوشمند بشر می‌پردازند، در ارزیابی به مقایسة رفتار نظام هوشمند و رفتار انسان پرداخته می‌شود و یکی از ابزارهایی که کاربرد زیادی در ارزیابی این نظام‌ها دارد آزمون «ترینگ»[35] است.[36]
نکتة دیگر در ارتباط با نظام‌های هوشمند این است که در طراحی این نظام‌ها به مسائل فنی توجه شده، اما موضوع تعامل بین انسان و رایانه کمتر مدنظر بوده است.[37]
طراحی نظام‌های هوشمند بسیار خطیر و مشکل است و در طراحی آن‌ها باید نکات زیر در نظر گرفته شوند:
هزینه و توجیه: اگرچه نظام‌های هوشمند مزایای بسیاری دارند، ام‍ّا به سادگی نمی‌‌توان روی آن‌ها قیمت گذاشت، چرا که کیفی‍ّت و امنی‍ّت مهم‌تر است و این موارد را نمی‌توان با معیارهای کم‍ّی اندازه‌گیری کرد؛
توقعات و انتظارات موردنظر؛
کسب دانش: این نظام‌ها بر دانش افراد متخصص متکی‌ هستند و نحوة کسب این دانش، مشکل اصلی است؛
پذیرش نظام: برخی دلایل روانشناختی، اجتماعی و فنی و سیاسی برای رد نظام‌های هوشمند وجود دارند؛
انسجام نظام؛
فناوری مورد استفاده؛
مسائل اخلاقی: این احتمال وجود دارد که نظام‌های هوشمند طبق پیش‌بینی عمل نکنند و باعث خساراتی بشوند. مواردی گزارش شده که کار غلامک‌ها موجب مرگ افرادی هم شده.
نکتة دیگر در ارتباط با دانش فرد متخصص است‌ـ مثلاً آیا وقتی از دانش کسی استفاده می‌شود، آیا باید فرد متخصص به دیگران معرفی شود یا خیر. موضوع دیگری که درخصوص استفاده از نظام‌های هوشمند موجبات نگرانی بسیاری از متخصصان و از جمله کتابداران و اطلاع‌رسانان را فراهم نموده، موضوع انسان‌زدایی است.[38]
نظام‌های هوشمند و کتابداری و اطلاع‌رسانی
نظام‌های هوشمند در بسیاری از حوزه‌های علوم، کاربرد پیدا کرده‌اند، از جمله در پزشکی، آموزش، فناوری اطلاعات، تجارت و بازرگانی. اگرچه از این نظام‌ها می‌توان در کتابداری و اطلاع‌رسانی بهره گرفت، اما هنوز کاربرد چندان گسترده‌ای در این حوزه پیدا نکرده‌اند. از این نظام‌ها می‌توان در فهرست‌نویسی، رده‌بندی، بازیابی اطلاعات، جستجوی پایگاه‌ها، خدمات مرجع، امانت بین کتابخانه‌ای، و بسیاری از فعالیت‌های دیگر کتابداری برای کمک به کتابداران و اطلاع‌رسانان و همچنین کاربران استفاده کرد.
با ظهور لوحه‌های نوری،[39] «دی‌وی‌دی»[40] و دیگر ابزارهای مختلف، تحولی اساسی در امر ذخیرة اطلاعات به وجود آمد؛ اما درخصوص بازیابی اطلاعات، با وجود پایگاه‌های پیوسته و اینترنت، کاربران با انبوهی از اطلاعات بازیابی‌شده مواجه‌اند و در هر جستجو، پیشینه‌های بسیاری بازیابی می‌شوند که تعداد نسبتاً زیادی از آن‌ها ربط چندانی با موضوع موردنظر کاربر ندارند. شاید علت این باشد که در بازیابی، به معنای کلمات در بافت زبانشناختی‌ـ اجتماعی توجه نمی‌شود. به‌طورکلی در طراحی و ساخت پایگاه‌های اطلاعاتی، در زمینة ساخت‌شناسی، واژگان و نحو، موفقیت‌های چشمگیری حاصل شده، اما در زمینة معناشناسی که می‌تواند در بازیابی پیشینه‌های مرتبط نقش مهمی داشته باشد هنوز به کار بیشتری نیاز است. یک راه‌حل، این است که به نمایه‌سازی مفهومی و استخراج کلیدواژه‌ها بپردازیم، و این عملاً ممکن نیست، زیرا نمی‌توان میلیون‌ها صفحة وب را بررسی و نمایه‌سازی مفهومی کرد. راه‌حل دیگر، استفاده از عامل‌های هوشمند است.[41]
یکی از موارد استفاده از غلامک‌های اطلاعاتی در حوزة کتابداری و اطلاع‌رسانی است. نمونة غلامک‌های اطلاعاتی اینترنتی که روزبه‌روز قوی‌تر و پیشرفته‌تر هم می‌شوند، غلامک‌های اطلاعاتی وب می‌باشند. نمونه‌های اولیة این غلامک‌ها، بیشتر به فنون ابتدایی بازیابی شبیه بودند و با برنامه‌ریزی برای تکرار جستجو، نمونة پیشرفته‌ای از برنامة «اشاعة گزینشی اطلاعات» در پایگاه‌های پیوستة سنتی خواهند بود. «شکارچی اخبار»[42] نمونه‌ای است که براساس تمایلات موضوعی کاربر، به طور خودکار مقالات را در طیف وسیعی از روزنامه‌ها و شبکه‌های خبری جستجو می‌کند و مدارک مرتبط را به صندوق پست الکترونیکی کاربر مربوطه ارسال می‌دارد. این غلامک‌های ارتباطی می‌توانند روی شبکه مستقر شوند و شبکه را جستجو کنند و از یک رایانه به رایانة دیگر بروند. بنابراین برنامه‌های خودگردانی هستند که قادرند اطلاعات اینترنت را جستجو و پردازش کنند.
به طور کلی دو نسل غلامک اطلاعاتی عرضه شده: غلامک‌های نسل اول، سراسر وب را می‌پیمایند و داده‌های خام را بدون پردازش بعدی بازیابی می‌کنند. ـ شکارچی اخبار یکی از این نمونه‌ها است. اما غلامک‌های نسل دوم از نوعی نظام خبره استفاده می‌کنند، و از این‌رو پیچیده‌ترند و اطلاعات برگرفته از اینترنت را پالایش می‌کنند ـ مانند «وجین‌گر اخبار»[43] («هی»، 1379). بنابراین یکی از مهم‌ترین کاربردهای نظام‌های هوشمند در جستجو و بازیابی اطلاعات است.
اولین نظام‌های هوشمند بازیابی اطلاعات بین سال‌های 1962 تا 1965 در دانشگاه هاروارد طراحی شدند. منظور از نظام‌های هوشمند بازیابی اطلاعات، نظام‌هایی‌اند که در آن‌ها، تمام پردازش‌ها روی متن به صورت خودکار انجام می‌شود، جستجو صورت می‌گیرد، و مرتبط‌ترین اطلاعات برمبنای درخواست کاربر مورد ارزیابی قرار می‌گیرد («گزنی»، 1380). «کُنیت»[44] که در انستیتو فناوری ماساچوست طراحی شده، یک نظام واسطة خودکار برای جستجو است. نظام دیگر با ویژگی‌های هوشمندانه، سایت کتابخانة ملی پزشکی امریکا می‌باشد که نظامی است با ویژگی‌های پیشرفته برای کمک به جستجوگر. این نظام، سیاهه‌ای از واژه‌ها را بر مبنای ریشه‌یابی واژة مورد جستجو ایجاد می‌کند و درنتیجه، دیگر واژه‌های سودمند برای جستجو را نیز نمایش می‌دهد. «پِیپرچِیس»[45] نظام دیگری است که دارای زیرمجموعه‌ای از مشخصات کتابشناختی مجلات پراستفاده می‌باشد و از ویژگی‌های قوی برای کمک به کاربر در حین جستجو برخوردار است. «اکسپِرت»[46] نمونة دیگری از نظام‌های هوشمند است که به کاربران بی‌تجربة خود در جستجو در نظام‌های بازیابی اطلاعات کتابشناختی کمک می‌کند. «ایندکسینگ اید»[47] طرحی نمونه است که توسط کتابخانة ملی پزشکی امریکا برای نمایه‌سازان «مدلاین»[48] طراحی شده و از فنون هوش مصنوعی برای ایجاد یکدستی در نمایه‌سازی مقالات بهره برده است («پائو»، 1378).[49] برای ارزیابی نظام‌های هوشمند در بازیابی از ضریب دقت و ضریب بازیابی استفاده می‌شود («گزنی»، 1380).
«پلوکس»[50] نظام هوشمند ارجاعی است. این طرح برای ارائة دانش تدوین گردیده و می‌تواند پرسش‌های به زبان طبیعی را بفهمد. در این طرح، واژه‌های رده‌بندی‌شده و دسته‌بندی‌های معنایی، همراه با زیرگروه‌های سلسله‌مراتبی تعبیه شده‌اند و بین رده‌های معنایی و اصطلاح‌ها ارتباط برقرار شده و قابلیت‌هایی در خصوص تشخیص مترادف‌ها و هم‌نویسه‌ها نیز به آن افزوده شده. «انسرمن»[51] نظام هوشمند در زمینة مرجع است که به کاربر در پاسخ به سؤالات مرجع کشاورزی کمک می‌کند. در حوزة فهرست‌نویسی هم تلاش‌هایی صورت گرفته است. «اگزتر»،[52] «مپر»[53] و «کاتالوگ اید»[54] نیز نمونه‌‌هایی از نظام‌های هوشمند فهرستنویسی هستند («پائو»، 1378).[55] اولین کاربرد نظام خبره برای فهرستنویسی در 1984 در دانشگاه «اگزتر» انگلستان صورت گرفت.[56]
همچنین تکامل و همگرایی چندین فناوری (شامل کشف خودکار، چندرسانه‌ای، شیءگرایی، نظام‌های خبره و پایگاه‌های سنتی) باعث ایجاد پایگاه‌های هوشمند شده.[57] از نظام‌های هوشمند در طراحی کتابخانه‌های مجازی نیز بهره برده‌اند.[58]
قدم مثبت دیگر، ترجمة متون از یک زبان به زبان دیگر است که اکنون در وب به کمک برخی موتورهای کاوش صورت می‌گیرد. «گوگل»،[59] ترجمه از زبان‌های آلمانی، پرتغالی، ایتالیایی، فرانسوی، اسپانیایی به انگلیسی و برعکس را انجام می‌دهد.
با ظهور عامل‌های هوشمند، این تصور وجود داشت که نظام‌های تخصصی همچون «گریتفول مد»[60] جایگزین واسطه‌های انسانی می‌شوند. اما در عمل، فقط نقش متخصصان اطلاعاتی از جستجوگر به مربی و آموزش‌دهنده تغییر خواهد یافت.[61]
اکثر نظام‌های هوشمند در حوزه کتابداری و اطلاع‌رسانی، توسط افراد غیرکتابدار طراحی شده‌اند. از این‌رو هنوز با نیازهای کتابداران و کاربران مطابقت چندانی ندارند. اگرچه کتابداران نیز در این حوزه تلاش‌هایی را شروع کرده‌اند اما طرح‌های آنان اکثراً ساده‌اند. دستیابی به نظام‌های هوشمند کتابخانه‌ای مستلزم همکاری و همفکری کتابداران و اطلاع‌رسانان و متخصصان هوش مصنوعی می‌باشد. لازم نیست هر کتابخانه‌ای جداگانه به طراحی نظامی جامع و منسجم برای انواع فعالیت‌های خود بپردازد، بلکه اگر نظام جامعی طراحی گردد، کتابخانه‌ها می‌توانند از آن استفاده کنند و برحسب نیازهای خود و جامعة خود در آن‌ها تعدیلاتی به‌عمل آورند‌ـ همان‌طور که برای نرم‌افزارهای کتابخانه‌ای نیز وضعیت به همین شکل بود و هر کتابخانه اقدام به طراحی نرم‌افزار خود نکرد، بلکه برخی کتابخانه‌ها به طراحی نرم‌افزار پرداختند یا شرکت‌هایی خارج از کتابخانه‌ها، این طراحی‌ها را به عهده گرفتند و کتابخانه‌های دیگر از این نرم‌افزارهای آماده استفاده کردند، اما در کیفیت و ویژگی‌های آن‌ها اعمال نظر کردند.
دلایل نپرداختن کتابداران و اطلاع‌رسانان به طراحی نظام‌های هوشمند عبارت‌اند از محدودیت‌های مالی کتابخانه‌ها برای طراحی و پشتیبانی این نظام‌ها، محدودیت‌های مهارتی کاربران، وظایف و فعالیت‌های متنوع کتابخانه‌ها که در اولویت‌بندی فعالیت‌ها، این کار از اولویت برخوردار نمی‌باشد، کمبود وقت کتابداران برای طراحی این قبیل نظام‌ها، ناآشنایی یا کم‌آشنایی کتابداران با مفاهیمی همچون هوش مصنوعی، نظام‌های خبره، و... ـ و مهم‌ترین نکته این که فعالیت‌های کتابخانه خطی نمی‌باشد، از این‌رو تقلید از آن‌ها کار آسانی نیست.[62]
نتیجه‌گیری
استفاده از هوش مصنوعی در طراحی نظام‌ها باعث ایجاد نظام‌های هوشمندی گردیده که رفتار انسان‌های خبره و استدلال آن‌ها را تقلید می‌کند. اگرچه نظام‌های اولیه بیشتر شبه‌هوشمند بودند، اما به تدریج به سمت نظام‌های هوشمندتر پیش می‌رویم. این نظام‌ها که انواع متنوعی همچون نظام‌های خبره، غلامک‌ها، و ... دارند خدماتی را برای بشر و به جای بشر انجام می‌دهند، اما جایگزین انسان‌های خبره نمی‌گردند. با وجود مزایایی که می‌توان برای این نظام‌ها برشمرد، برخی مسائل روانشناختی، سیاسی، اقتصادی، اجتماعی، فرهنگی و اخلاقی در عدم پذیرش این نظام‌ها دخالت دارند.[63]
در حوزة کتابداری و اطلاع‌رسانی، همان‌طور که ورود رایانه و استفاده از نرم‌افزارهای کتابخانه‌‍‌ای و پایگاه‌های اطلاعاتی رایانه‌ای، کتابخانه‌های رقومی، و ... توانسته است بر سرعت و دقت دسترسی به اطلاعات اثرگذار باشد، بهره‌گیری از نظام‌های هوشمند می‌تواند در بسیاری از فعالیت‌های کتابخانه‌ها از جمله فهرستنویسی، رده‌بندی، کتابخانه‌های رقومی، امانت، امانت بین‌کتابخانه‌ای، و جستجو و بازیابی اطلاعات مفید واقع گردد. البته نظامهایی همچون «ایندکسینگ اید» در نمایه‌سازی، «انسرمن» در زمینة مرجع، و ... طراحی شده‌اند، اما اکثر این نظام‌ها اولاً چندان پیشرفته نیستند و به عنوان نمونه تهیه شده‌اند؛ ثانیاً طراح تعداد زیادی از این نظام‌ها، غیرکتابداران می‌باشند. البته طراحی نظام‌های هوشمند کتابخانه‌ای کار آسانی نیست، زیرا اولاً کتابخانه با کاربرانی با نیازهای متعدد و متفاوت سروکار دارد؛ ثانیاً فعالیت‌ها و کارکردهای کتابخانه متنوع‌اند؛ ثالثاً بسیاری از فعالیت‌های کتابخانه (از جمله فهرستنویسی) خطی نیستند و بنابراین تقلید و استفاده از استدلال یک فرد متخصص کتابداری به دلیل بسیاری از ریزه‌کاری‌های فرایندهای کتابخانه‌ای آسان نیست. در کتابخانه باید هم به مسائل فنی و هم به مسائل روانشناختی و ... کاربران و انتظارات متفاوت آنان توجه نمود. با توجه به محدودیت‌هایی همچون بودجة کتابخانه، کمبود وقت و تخصص کتابداران، تعدد فعالیت‌ها و بسیاری مسائل دیگر انتظار نمی‌رود که هر کتابخانه‌ای اقدام به طراحی نظام هوشمند خاص خود نماید، بلکه به دلیل صرفه‌جویی در وقت، نیروی انسانی و بودجه، لازم است کتابخانه‌ها یا مؤسساتی در این زمینه فعالیت جدی بنمایند تا نظام‌هایی منسجم و جامع ارائه گردد و از پراکندگی جلوگیری شود. اما همة کتابخانه‌ها باید با طراحان این نظام‌ها در تعامل باشند و در هنگام انتخاب، نیازهای داخلی خود را مدنظر قرار دهند و از طراحان، نظامی مناسب با نیازهای خود را طلب کنند. با این همه انتظار می‌رود که کتابداران تا حدی با مفاهیمی همچون هوش مصنوعی آشنا گردند. از طرف دیگر، با بهره‌گیری از این فناوری جدید، نه تنها از نقش کتابداران کاسته نمی‌شود، بلکه نقش آموزشی برعهده خواهند گرفت.
منابع
پائو، میراندا لی، مفاهیم بازیابی اطلاعات، ترجمه اسدالله آزاد و رحمت‌الله فتاحی. مشهد: دانشگاه فردوسی مشهد، مؤسسه چاپ و انتشارات، 1378.
گزنی، علی. «سازماندهی اطلاعات در نظام‌های بازیابی اطلاعات». کتابداری و اطلاع‌رسانی، فصلنامه کتابخانه مرکزی و مرکز اسناد آستان قدس رضوی. دوره چهارم 1 (بهار 1380): 95ـ70.
هی، جسی. «متخصصان اطلاعاتی به عنوان عناصر هوشمند». ترجمه رحمت الله فتاحی. فراگام‌هایی در اطلاع‌رسانی (3): گزیده مقالات بیستمین کنفرانس بین‌المللی اطلاع‌رسانی پیوسته، دسامبر 1996. تهران: مرکز اطلاع‌رسانی و خدمات علمی جهاد سازندگی، 1379، ص. 42ـ20.
bailey, c. w. "intelligent multimedia computer systems: emerging information resources in the network environment", library hi. tech 1990, 8: pp. 29-41.
bailey, c. w. intelligent library systems: artificial intelligence technology and library automation systems. http://info.lib.ub.edu/cwb/intlibs.pdf, 1991.
blandford, a. "intelligent interaction design: the role of human- computer interaction research in the design of intelligent system". expert systems 2001: pp. 3-18.
cronin, b. "information professionals in the digital age". intl inform. & libr. rev. 1998, 30: pp. 37-50.
fritz, w. intelligent systems and their societies. http://www.anice.net.ar./intsyst/index.htm,1997.
gonzaez, a. j. & barr v. "validitation and verification of intelligent systems. what are they and why are they different? "j. expt. theor. artif intell. 2000, 12: pp. 407-20.
hermans, b. intelligent software agents on the internet. an inventory of currently offered intelligent agents. http://ksicpsc.ucalgary.ca/courses/547-95/benttey/s47talk.html#agent..
jansen, j. using an intelligent agent to enhance search engine performance. www.firstmonday.dk/issues/issue2-3/jansen/index.html#note23..
juhta. intelligent agents for information retrieval and integration. http://www.ida.liu.se/labs/iislab/courses/agents/paper/section54.html,1998..
kohout, l. a perspective on intelligent systems: a framework for analysis and design. london: champan & hall, 1990.
mizzaro, s. intelligent interfaces for information retrieval: a review. http://citeseer.nj.nec.com/mizzaro96intelligent.html,1996.
olmstadt, w. "cataloging expert systems: optimism and frustrated reality". journal of southern academic and special librarianship. 2000. http://southernlibrarianship.icaap.org/content/vol1no3/olmstadt_wd.html
onoyama, t. & tsuruta, s. "validitation method for intelligent systems". j. expt. theor. artif. intell. 2000, 12: pp. 461-72.
oxford advanced learner's dictionary 2001. oxford: oxford university press, 2000.
rasmusson a., olsson, t. & hansen, p. a virtual community library: sics digital library infrastructure project. http://www.sics.se/isl/diglib.
turban, e. mclean, e. & wetherbe, j. information technology for management, transforming business in the digital economy. 3rd ed. new york: john wiley & sons, inc. 2001.

[ ۱۳٩٢/٤/٢٦ ] [ ۱۱:۳٥ ‎ق.ظ ] [ جمشید چایانی - دانشجوی کارشناسی ارشد علم اطلاعات و دانش شناسی دانشگاه علوم تحقیقات تهران ]

[ نظرات () ]

کمتر از ده سال قبل، دسترسی به اینترنت نه تنها در خانه ها، بلکه در مراکز تجاری و سازمان ها نیز دسترسی به نوعی کالای لوکس محسوب می شد؛ اما اشتیاق و نیاز به آن، در اندک زمانی، اینترنت را به امری عادی مبدل نموده است؛ به طوری که اتصال به اینترنت با کمک مودم های آنالوگ و روش شماره گیری (Dial-up)، جای خود را به سرعت به خانوادة DSLها (XDSL) داد. به این ترتیب، کاربران بسیاری از خرید کارت های اینترنت زمان دار با سرعت های کم، اشغال بودن تلفن و بالاخره قطع شدن های فراوان، نجات یافتند.

زمانی که خدمات پهن باند یا «Broadband» جهت اتصال پرسرعت به اینترنت مطرح شد، استفاده از ADSL، با اقبال عمومی روبه رو شد؛ زیرا ADSL در حقیقت از همان سیم های مسی تلفن معمولی استفاده می کند و نیاز به نصب تجهیزات پیچیده ای ندارد. از آن جا که زوج سیم مسی تلفن شهری، محدودة فرکانسیِ 0 تا 2 مگاهرتز را پشتیبانی می کند و تنها 4 کیلو هرتز آن جهت تلفن شهری ثابت مورد استفاده قرار می گیرد، فن آوری ADSL می تواند از این فضای استفاده نشده، برای ارسال داده ها به طور همزمان و همراه با اطلاعات صوتی، بهترین بهره را ببرد و به عبارت ساده تر، از 4 کیلوهرتز پهنای باند، برای سیستم شماره گیری تلفن ثابت و از مابقی پهنای باند، برای اتصال به اینترنت و تبادل اطلاعات میان کاربر و مرکز خدمات ADSL، استفاده می شود.

ADSL را خط دیجیتال نامتقارن نیز می نامند؛ زیرا در فن آوری ADSL، سرعت دریافت داده، بیشتر از سرعت ارسال آن است. از طرف دیگر، ADSL  وابستگی شدیدی به مسافت میان کاربر با مرکز تلفن ارائه کننده خدمات ADSL دارد؛ به این معنا که هر قدر کاربر از مرکز تلفن، مسافت دورتری داشته باشد، سرعت و کیفیت ارتباط نیز کاهش می یابد. از این رو، فن آوری ADSL در مسافت های کمتر از 5 کیلومتر، مورد استفاده قرار می گیرد؛ اما ویژگی های کارآمد آن سبب شده است تا استانداردهای دیگری نیز از ADSL ارائه شود.

در سال های 2002 تا 2007م. استاندارد ADSL2 و در سال 2008م. استاندارد ADSL2+ که سرعت های ارسال و دریافت بهتری در اختیار کاربران قرار می دادند، ارائه شدند.

ارتباط پرسرعت برای کاربردهای ویدئو کنفرانس و مولتی مدیا، استفاده از تلفن و یا دورنگار در کنار اینترنت و به طور عادی، راه اندازی آسان و سریع، اتصال به اینترنت بدون اشغال نمودن خط تلفن و بدون قطع اتصال و به طور دائم، امکان ایجاد شبکه های مجازی خصوصی (VPN)، ارتباط پرسرعت؛ بدون نیاز به شماره گیری و نیاز به حداقل تجهیزات (یک مودم ADSLبه همران یک splitter یا دستگاه تفکیک کنندة باند فرکانس صدا برای مکالمات تلفن از اطلاعات ADSL در محل کاربر و یک دستگاه Dsl access یا Multiplexer Dslam در محل شرکت ارائه دهندة خدمات)، از ویژگی های عمده فن آوری ADSL محسوب می شوند. با این حال، ADSL نیز همانند روش Dial – up، یک مشکل عمده دارد و آن محدودیت در جا به جایی است؛ زیرا شما مجبور هستید برای اتصال به اینترنت، همواره به خط تلفن، دسترسی داشته باشید. از طرف دیگر، کابل کشی های زیاد و طولانی نیز هم از نظر ظاهری چندان مناسب نمی باشند و هم در بسیاری مواقع، به ویژه در نقاط دور افتاده و یا صعب العبور، به دلیل صرف هزینة زیاد و افت کیفیت در مسافت های طولانی، امکان پذیر نخواهند بود.

از این رو، شیوة دیگری در استفاده از اینترنت، مطرح شد که در آن، پهنای باند بسیار بیشتری نسبت به آن چه که به وسیله سیم تأمین می شد، در اختیار کاربران قرار داده می شود. در این روش که به ارتباط بی سیم (Wireless)مشهور است، از امواج رادیویی، برای انتقال سیگنال، بین دو دستگاه، استفاده می شود و کاربر می تواند بر اساس نیاز خود، با پرداخت هزینه ای که با توجه به میزان پهنای باند تعیین می شود، از مزایای داشتن پهنای باند اختصاصی، بهره مند شود.

در این روش، تنها محدودیت در نظر گرفته شده، انتقال سیگنال ها در باند فرکانس مجاز اینترنت بی سیم است. باند فرکانس مجاز این خدمات در سراسر جهان، فرکانس های 4/2، 4/5 و 8/5 مگاهرتز است و شرکت های ارائه کنندة این خدمات، تنها می توانند خدمات خود را محدودة این فرکانس ها ارائه دهند. در این نوشته سعی شده راجع به Wi-Fi  و استفاده آ ن در کتابخانه مطالبی ارائه شود.

 

مفاهیمی در خصوص استفاده از تکنولوژی WIFI

اگر در فرودگاه، کافی شاپ، هتل و یا کتابخانه هستید، این شانس را دارید که درست در مرکز یک شبکه بی سیم قرارداشته باشید و در اوقات فراغت از اینترنت استفاده کنید. این روزها بسیاری از مردم برای اتصال کامپیوترهای خود در خانه، و حتی جهت اتصال یک سیستم به سایرکامپیوترها و حتی کامپیوترهای شهرهای دیگر از شبکه بی سیم، WiFi . آنها همواره  در تلاش اند که از تکنولوژی روز جهت دسترسی ارزان قیمت به اینترنت استفاده کنند. در آینده نزدیک، شبکه های بی سیم آنقدر گسترده می شوند که شما می توانید در هر نقطه ایی و بدون استفاده از سیم به شبکه دلخواهتان وصل شوید.سرزمین رایانه

 شبکه WiFi مزایای بسیار زیادی دارد که از میان آنها می توان به نصب و راه اندازی آسان آن اشاره کرد ولی در استفاده از این شبکه نیز باید مسائلی را در نظر داشت که به شرح زیر است.سرزمین رایانه

 

 

1.      نداشتن تداخل فرکانسی با مراکز دیگر.

2.      تأمین خط دید مستقیم بین مرکز مشتری (گیرندة خدمات) و مرکز ارائه دهندة سرویس که با کمک افزایش تعداد پایگاه های ارائة خدمات اینترنت بی سیم یا به کمک آنتن های ثابت، قابل تأمین است.

3.      تأمین امکانات سخت افزاری.

4.      ملاحظات امنیتی، برای جلوگیری از نفوذهای احتمالی، با افزایش امنیت شبکه و... .

خدمات اینترنت بی سیم در حال حاضر، به صورت استانداردهای متنوعی ارائه می شود. یکی از این روش ها، استفاده از شبکه های بی سیم، تحت استاندارد Wi – Fi می باشد. Wi – Fi که به اشتباه آن را مخفف کلمه «Wireless Fidelity» دانسته اند، در حقیقت، یک نام تجاری برای مجموعة استاندارد «IEEE802.llx» محسوب می شودWi –Fi   از امواج رادیویی استفاده کرده، می تواند اتصالات را در محدودة یک خانه، رستوران و یا کتابخانه، از تجهیزات سیمی و کابلی، بی نیاز کند

نحوه عملکرد  شبکه WiFi 

شبکه­های بی سیم درست مانند تلفن های همراه ، تلویزیون ها  و رادیوها از امواج رادیویی استفاده می­کنند.  در واقع، ارتباطات در کنار شبکه بی سیم بیشتر شبیه به ارتباطات رادیویی دو طرفه است که در این فرایند اتفاقاتی شکل می­گیرد که عبارتند از:

1.      آداپتور بی سیم کامپیوتر سیگنال های رادیویی را ترجمه و آنها را با استفاده از آنتن انتقال می­دهد.

2.      روتر بی سیم سیگنال و رمزگشا  را دریافت می کند. این  روتر اطلاعات را از طریق اینترنت و با استفاده از ارتباط  فیزیکی، رابط سیمی اترنت ارسال می کند.

 این روند بطور معکوس نیز انجام می شود، با دریافت اطلاعات از اینترنت، آنها را به سیگنال های رادیویی ترجمه و به آداپتور بی سیم کامپیوتر ارسال می کند.سرزمین رایانه

عملکرد امواج برای داشتن ارتباط موثر بی سیم  بسیار شبیه به پیامهای رادیویی بکاررفته در دستگاه های مخابراتی مانند واکی تاکی، تلفن های همراه و وسایل دیگر می باشد. آنها می­توانند امواج رادیویی را دریافت و ارسال کنند. اگر بخواهیم بصورت علمی تر به این مسئله بپردازیم بدین گونه است که در این  فن آوری ، ابتدا یک مبدل بی سیم (یک قطعه رایانه ای) اطلاعات را به سیگنال های رادیویی ترجمه کرده، سپس آنها را از طریق آنتن، ارسال می کند و در طرف دیگر، یک روتر (مسیریاب) بی سیم سیگنال ها را دریافت و پس از رمزگشایی، آنها را به اطلاعات قابل فهم برای یک رایانه، تبدیل می کند.

این اطلاعات با استفاده از یک اتصال سیمی اترنت، به اینترنت فرستاده می شود. در حقیقت، فن آوری، Wi – Fi، قادر است اطلاعات را از شکل صفر و یک، به حالت امواج رادیویی درآورده، منتقل کند. اطلاعات با کمک امواج رادیویی Wi – Fi با فرکانس بالای 4/2 گیگاهرتز یا 5 گیگاهرتز، منتقل می شوند که این به مراتب بالاتر از فرکانس امواج رادیویی تلویزیون و تلفن های همراه است و در نتیجه، به کمک فرکانس بالاتر، اطلاعات بیشتری نیز منتقل می شود.

همان طور که گفته شد، امواج رادیویی Wi – Fi از مجموعه استاندارد 802.llx استفاده می کند که شامل زیر مجموعه های زیر است:

الف) 802.lla با فرکانس 5 گیگاهرتز و با سرعت بالاتر و تداخل امواج کمتر.

ب) 802.llb با فرکانس 4/2 گیگاهرتز که کندترین و ارزان ترین استاندارد در این مجموعه است.

ج) 802.llg با فرکانس 4/2 گیگاهرتز که سرعت انتقال اطلاعات در آن، از 802.llb مقداری بیشتر است.

به هر حال، Wi –Fi سرویس های خود را در محدودة شبکة محلی و در فاصلة 30 تا 100متر، ارائه می دهد و چون از فرکانس های عمومی بهره می گیرد، همواره امکان اختلال در سرویس Wi – Fi وجود دارد.

تفاوت امواج رادیویی WiFi با سایر امواج

 اما امواج رادیویی WiFi با سایر امواج های معمولی تفاوت قابل توجهی دارند. این امواج قادرند: ایانه
• در فرکانس­های 2.4 گیگاهرتز یا 5 گیگاهرتز ارسال شوند. این فرکانس بطور قابل توجهی بالاتر از فرکانس­های بکار رفته در تلفن­های همراه ، دستگاه­های واکی­تاکی و تلویزیون می­باشد. فرکانس بالاتر این امکان را می دهد تا سیگنال­ها اطلاعات بیشتری انتقال دهند.

• فرکانس­های شبکه بی­سیم از استانداردهای شبکه 802.11  استفاده می­کنند که در انواع مختلفی ارائه می­شوند.سرزمین رایانه

• شبکه 802.11a  که با سرعت 5 گیگاهرتز کار می­کند قادر است 54 مگابیت اطلاعات را درهر ثانیه انتقال دهد. این شبکه همچنین از انحراف فرکانس orthogonal چندگانه (OFDM)  پشتیبانی می­کند، این قابلیت فناوری کدینگ کارآمدیست که سیگنال­های رادیویی را قبل از دسترسی آنها به گیرنده به چندین زیر سیگنال تقسیم می شوند.  این امر به تدریج اختلال در سیگنال را نیز کاهش می دهد.
• شبکه 802.11b  که کندترین، ارزان ترین شبکه استاندارد است. از آنجاییکه کم هزینه بودن این شبکه موجب محبوب آن شده است، اما اکنون مانند سایر شبکه­های استاندارد پرسرعت­تر که چندان گران نیستند، محبوبیت کمتری پیدا کرده­است.  پروتکل 802.11b اطلاعات را با فرکانس 2.4 گیگاهرتز انتقال می دهد. این پروتکل می تواند تا سرعت 11 مگابیت در ثانیه اطلاعات را کنترل کند، همچنین از امواج انرژی (complementary code keying (CCK  جهت افزایش سرعت آن استفاده می­کند.

• شبکه 802.11g قادر است اطلاعات را مانند پروتکل 802.11b با سرعت 2.4 گیگاهرتز انتقال دهد، با این حال خیلی سریع­تر عمل می­کند. این استاندارد می­تواند در هر ثانیه 54 مگابیت داده را انتقال دهد. بنابراین عملکرد این شبکه سریعتر است چراکه مانند پروتکل 80.211a از همان کدینگ OFDM استفاده می کند.

• شبکه 802.11n جدیدترین استانداردیست که به طور گسترده  قابل دسترس می باشد. سرعت این استاندارد به طور قابل توجهی بهبود یافته است. به طور مثال، اگر چه شبکه 802.11g به طور نظری 54 مگابیت داده را در ثانیه انتقال می دهد، این مقدار سرعت بخاطر تراکم شبکه 802.11n  تنها  به سرعت های واقعی حدود 24 مگابیت در ثانیه می رسد. با این حال، طبق گزارشات رسیده این شبکه می تواند به سرعت بالا 140 مگابیت در ثانیه برسد.سرزمین رایانه

• سایر استانداردهای 802.11  بر برنامه های کاربردی خاص شبکه های بی سیم متمرکزند مانند شبکه های گسترده (WANs) که در داخل وسایل نقلیه سنگین و یا تکنولوژی های مدرن بکار برده می شود. این شبکه ها به شما اجازه می دهد تا بطوریکپارچه از یک شبکه بی سیم به شبکه بی سیم دیگری جابجا شوید.سرزمین رایانه

• امواج WiFi می توانند داده ها را بر روی هر یک از سه باند فرکانس منتقل کنند یا می توانند به سرعت  بین باندهای مختلف "تغییر فرکانس" دهند. تغییرفرکانس باعث کاهش اختلال در سیگنال می شود و این امکان را می دهد تا از چندین دستگاه ارتباط بی سیم بطورهمزمان استفاده کنید.

 

تا زمانیکه همگی شبکه ها آداپتورهای بی سیم دارند، دستگاههای مختلف می توانند برای اتصال به اینترنت از یک روتر استفاده کنند. اگرچه این اتصالات بسیار مطلوب، کاملاً نامرئی و نسبتا قابل اطمینان هستند، با این وجود، اگر روتر عملکرد ناموفقی داشته باشد و یا اگر تعداد بسیاری از مردم بطورهمزمان سعی در استفاده از برنامه های کاربردی با پهنای باند بالا کنند، دچار اختلال سیگنال خواهند شد و یا ارتباط شان قطع خواهد شد.سرزمین رایانه

سایر شبکه های بی سیم استاندارد:رایانه

یکی دیگر از استانداردهای شبکه بی سیم، که البته نسبت به بقیه اندکی تفاوت دارد، شبکه 802.15 نام دارد که برای شبکه های بی سیم شخصی منطقه (WPANs) استفاده می شود. این شبکه شامل دامنه بسیار کوتاه است و در ساخت فناوری بلوتوث از آن استفاده می کنند.سرزمین رایانه

وای مکس یا استاندارد 802.16 یکی دیگر از شبکه های بی سیم است که به نظر می رسد تلفیقی از مزایای اینترنت پرسرعت و بی سیم را دارا می باشد. وای مکس قابلیت اتصال به اینترنت پرسرعت بی سیم را در مسافتهای بسیار طولانی فراهم می کند.


شبکه های خانگی

 

 

 


اگرشما هم جزو کسانی هستید که مجبورید از خطوط تلفن و یا خطوط پر سرعتی که بهکامپیوتر شما از طریق یک سیم متصل می شوند ، و  امکان ارتباط شما را بااینترنت فراهم  می آورد ، هستید ، استفاده از یک شبکه بی سیم با فعال کردنامکانWIFI  میتواند ، طعم خوش آزادی را به شما هدیه دهد. در واقع WIFI یکمکانیسم برای اتصال به شبکه های بی سیم است که در دستگاههای الکترونیکیقرار داده شده است.
وقتی شما یک laptop  داشته باشید و امکانات WIFI آن  را راه اندازی نمائید ،می توانید در اینترنت گشت و گذار کنید ، ایمیل هایتان را پاسخ دهید وویدیو ها و موزیک های مورد علاقه تان را به اشتراک بگذارید ، بدون اینکهمحدود به استفاده از یک فضای خاص در منزلتان باشید.

در طول دهه اخیر محبوبیت شبکه های بی سیمخانگی به صورت شگفت انگیزی بالا رفته است و محصولات زیادی برای راه اندازییک شبکه خانگی در دسترس قرار گرفته است ، ولی برای اینکه بدانید از چهوسیله ای و در کجا باید استفاده کنید ، لازم است اطلاعات پایه ای را درمورد شبکه های بی سیم بدانید.

اگر بخواهیم به صورت هوشمندانه ای وارد مبحث شبکه های بیسیم شویم ، لازماست شما چند مفهوم پایه ای را بدانید که یکی از آنها(Service Set Identifier) SSID   یا نام شبکه است ، در واقع SSID  یک دروازه برای ورودبه یک شبکه بی سیم است و این در واقع اغلب تنها چیزی است که شما برایبرقراری ارتباط و تبادل اطلاعات به آن نیاز دارید.

مفهوم دیگر ، مفهوم کانالهاست ، همانطور کهامواج رادیویی روی کانال های مختلفی در دسترس هستند، شبکه های پشتیبانیکننده تکنولوژی WI-FI هم از از امواج رادیویی با طول موج متفاوت برای تبادلاطلاعات استفاده می کنند.

انتخاب تجهیزات مناسب بسیار گیج کننده است . آسانترین راه این است که بدانید در یک شبکه مبتنی بر WIFI، دو مدل تجهیزاتداریم :access pointsسرویس دهنده ها و clients: سرویس گیرنده ها.

به صورت عمومی یک access point  هسته اصلیشبکه شماست که به صورت فیزیکی با یک رشته سیم به شبکه متصل می شود و تمامتنظیمات شبکه شما مانند موج رادیویی ، key security  و SSID بر روی آن تنظیمخواهد شد .بر اساس یک تعریف بسیار ساده ،یک Access point یک وسیله اتصالاست که یک شبکه بی سیم را به شبکه مبتنی بر سیم وصل میکند. سرویس گیرنده هاتجهیزاتی هستند که با قرار گرفتن در محدوده امواج رادیویی ، این فرکانس هارا دریافت میکنند و می توانند از انواع کامپیوتر ها ،لپ تاپ ها، تبلت ها،گوشی های تلفن همراه و یا حتی پرینتر هایی که از مکانیسم WI-FI پشتیبانیمیکنند ، باشند.یک سرویس گیرنده باید به SSID  یک Access point  دسترسیداشته باشد ، تا بتواند بر اساس تنظیمات امنیتی در نظر گرفته شده به آنمتصل شود.
لازم است بدانید در راه اندازی یک شبکه بیسیم در داخل منزلتان ، بهترین راهبرای کنترل کسانی که
به شبکه شما متصل میشوند ، قرار دادن security key برروی access point  است تا در هنگام وصل شدن هر سرویس گیرنده ، این رمز رااز آن درخواست نماید.
درخصوص استفاده از این شبکه ها در مکان های عمومی مانند کتابخانه ها وفرودگاه ها و ... ، معمولا این رمز وجود ندارد و فقط اطلاع از SSID  برایاتصال به access point کافی است ، در این گونه استفاده ها ، باید به مواردامنیتی سرویس گیرنده توجه ویژه ای داشته باشیم ، مانند به روز بودن آنتیویروس ها و با فعال بودن firewall.
با توجه با قابلیت های شبکه های بیسیم ، استفاده از آنها به صورت فوقالعاده ای در حال افزایش است ولی همیشه این سیگنالهای لازم برای اتصالهستند که نگرانی هایی را ایجاد می کنند و ممکن است در بعضی از مکانها ، اینسیگنالها امکان یک اتصال خوب را فراهم نکنند ،ولی می توان با در نظر گرفتنموارد ساده ای ، این سیگنال ها را تقویت کرد.
یکی از مهمترین آنها این است که access point  را در مکانی قرار دهید کهبیشترین استفاده از لب تاپ را در آنجا دارید.به طور مثال در یک خانه معمولی، بهترین مکان برای استفاده مناسب می تواند مکانی در وسط منزل باشد.مسئلهدیگر ارتفاعی است که access point  در آنجا قرار می گیرد .قرار گرفتن درسطحی نزدیک زمین باعث می شود فرکانس ها تحت تاثیر منفی مبلمان ، وسایلالکترونیکی و یا حتی انسانها قرار بگیرند.پس بهتر است آن را بر رویکتابخانه قرار دهید و یا روی دیوار نصب کنید تا افزایش سیگنال ها را بهصورت معجزه آسایی احساس کنید ولی باید بدانید استفاده از یک access point  در یک منزل چند طبقه ،پیچیدگی ها و مشکلات زیادی را برای شما ایجاد می کند.

سومین مسئله ،استفاده از دیگر وسایل بی سیمدر منزل است مانند تلفن های بی سیم ، موس و کی برد بی سیم و یا حتیاستفاده از Bluetooth  .ممکن است سیگنال های این وسایل با سیگنال های access point  در هم تداخل ایجاد کنند و تاثیر منفی بر روی هم بگذارند ،بیشتر access point  ها به کاربران اجازه می دهند ،کانال سیگنال را تغییردهند و این باعث می شود تاثیر دستگاههای دیگر کمتر شود.
در انتها باید یادآور شد که امروزه با پیشرفت روز افزون شبکه های بی سیم وتجهیزات آن ، قابلیت انعطاف و اطمینان ، سرعت و امنیت در این شبکه هابالاست.

 

 

 

 

 بحث

با داشتن اطلاعات فوق حال سئوال این است که در کتابخانه ها و مراکز اطلاع رسانی چه خدماتی را می توان ارائه داد و این خدمات را بر پایه کدام زیرساخت باید بنا نهاد؟

آیا میتوان از شبکه بی­سیم در مراکز اطلاع رسانی استفاده نمود و این شبکه بی سیم چه امکاناتی را به ارمغان خواهد آورد و چه هزینه ای را در بر خواهد داشت ؟

به نظر من جهان به سمت تکنولوژی بی سیم پیش میرود و از طرفی تامین و نگهداری این شبکه ارزان تر از شبکه های سیمی است پس در مراکز اطلاع رسانی بهتر است از زیر ساخت شبکه بی سیم برای خدمت رسانی به مراجعین استفاده کنیم . در زیر خدماتی آرمانی را به صورت فهرست وار خواهیم آورد:

1) طراحی و ساخت برنامه ای جهت ارتباط با مراجعین از طریق Wi-Fi

این ارتباط شامل:

 اعلام تازه های کتابخانه از طریق Bluetooth  به موبایل مراجعین

اعلام رویدادهای آتی ( مانند همایشها ، کارگاههای عملی ، سمینارها ...)

اعلام دیرکردهای منابع به امانت رفته

2) ارائه منابع قابل جستجو کتابخانه از طریق شبکه داخلی بی سیم به جامعه کتابخانه

مراجعه کننده میتواند با کامپیوتر قابل حمل خود ( لب تاپ ) از طریق بی سیم به شبکه کتابخانه و منابع قابل جستجو آن دسترسی داشته باشد.

3) ارائه اینترنت رایگان از طریق شبکه بیسیم

مراجعه کننده میتواند با کامپیوتر قابل حمل خود ( لب تاپ ) از طریق بی سیم به اینترنت دسترسی داشته باشد.

5) با راه اندازی شبکه MESH  میتوان تمام خدمات فوق را بدون حضور مراجعه کننده در مرکز اطلاع رسانی و کتابخانه ارائه داد.

4) از طریق   Wi-Fiو امواج رادیویی  میتوان تجهیزات RFID  را راه اندازی کرد که خود مستلزم تهیه تجهیزات خاصی است و توضیحات راجع به تکنولوژی فوق از حوصله این تحقیق خارج است .

 نتیجه گیری و پیشنهادات

با توجه به بودجه کم مراکز اطلاع رسانی و کتابخانه ها تمام پیشنهادات فوق منوط به داشتن بودجه  و همچنین برخورداری از نظرات مثبت مسئولین است و بدون این دو ، هیچکدام از پیشنهادات عملی نخواهد شد.

فهرست منابع

·        شرکت طلیعه ارتباطات پارسیان

·        مرکز فناوری اطلاعات و ا رتباطات دانشگاه الزهرا

·        مرکز فناوری اطلاعات  و ارتباطات

  ·        http://ict.alzahra.ac.ir/tabid/345/articleType/ArticleView/articleId/457/---WIFI.aspx

 

[ ۱۳٩٢/٤/٢٦ ] [ ۱۱:۳۱ ‎ق.ظ ] [ جمشید چایانی - دانشجوی کارشناسی ارشد علم اطلاعات و دانش شناسی دانشگاه علوم تحقیقات تهران ]

[ نظرات () ]

مجله اینترنتی دانستنی ها ، عکس عاشقانه جدید ، اس ام اس های عاشقانه